جست‌وجوی ابعاد پیدا و پنهان بی‌آبی خوزستان

تهران- ایرنا- کارشناسان منابع طبیعی، محیط زیست، صنایع انرژی و فعالان اجتماعی و رسانه‌ای، در نشستی در محیط کلاب هاوس به بررسی ابعاد پیدا و پنهان بی‌آبی در خوزستان و راه‌ حل‌های این مساله جدی پرداختند.

در این نشست که به همت انجمن اندیشه و قلم در فضای مجازی برگزار شد، سخنرانان از دیدگاه های مختلف به تبیین مساله بی آبی در خوزستان، دلایل آن و راه‌های حل این مشکل پرداختند.

خوزستان بخش کوچکی از مساله آب است

در این نشست «میلاد شیراوند» فعال رسانه ای گفت: خوشبختانه چیزی که ما به عنوان فاجعه نگران کننده منتظرش بودیم، هنوز رخ نداده، اما به سرعت به آن نزدیک می‌شویم.

وی افزود: علاوه بر مسایل سدسازی ها در خوزستان و مناطق بالادست آن، دو موضوع کیفیت پایین آب شرب مناطق شهری خوزستان و از آن بدتر فقدان شبکه آب آشامیدنی در صدها روستا، مردم را به شدت ناراضی کرده است.

شیراوند مساله را فراتر از یکی دو دولت و مساله غلط مدیریتی چند دهه دانست که از نظام سیاسی قبل هم سابقه داشته و در مواردی نگاه سودجویانه بر کارشناسی غلبه کرده است.

او گفت: خوزستان بخش کوچکی از مساله آب است و در آینده ممکن است چندین استان درگیر بحران آب شوند. در برخی مناطق بالادست نظیر الیگودرز هم مشکل آب شرب وجود دارد. برخی مسایل هم چون در مرکز نبوده، دیده نشده در حالی که ابعاد بحران محدود به خوزستان نیست و راه حل های مقطعی و چسب زخم گونه کافی نیست.

این فعال رسانه‌ای مدعی شد: در اتاق فکر آب، افرادی با نگاه منطقه ای به دنبال بردن آب به کویر با منافع شخصی هستند و در همان سالی که هشدار بی آبی داده شده، در اردکان کارخانه فولاد افتتاح می‌شود. این گروه منتقدان را به نگاه قومی متهم می‌کنند؛ اما باید با جراحی سخت نحوه مدیریت را تغییر داد.

استفاده از آب برای مصرف صنعتی در دنیا چگونه است؟

در ادامه، «فواد صادقی» دیگر فعال رسانه‌ای مساله آب خوزستان را دارای ابعاد پیچیده و مختلف دانست و گفت: نگاه امنیتی و دامن زدن به مسایل قومیتی، مساله را پیچیده تر می‌کند.

وی با اشاره به عامل خشکسالی و نصف شدن دبی کارون در ۱۵ سال گذشته افزود: به جای کنترل مصرف، ما افزایش مصرف در حوزه صنعتی و کشاورزی داشته‌ایم. با این که استفاده از آب برای مصرف صنعتی در دنیا منسوخ شده، ما در اقلیم خشک صدها میلیارد متر مکعب آب را برای صنعت استفاده کردیم و چند برابر آنها را هنوز در دست اجرا داریم.

صادقی هر دو نگاه دفاع مطلق و رد مطلق ساخت سدها را غلط ارزیابی کرد و گفت: سدها نوعا مفیدند و بعضا در ساخت آنها اشتباهاتی شده است. اگر مساله آب به درستی طرح موضوع، تصمیم گیری و راه حلهایش اجرا نشود، در سالهای آینده به یکی از بحرانهای جامعه ایران تبدیل خواهد شد.

کمبود منابع را باور نداریم

«سروش کیانی» سخنران بعدی این نشست یکی از مشکلات مدل توسعه در کشور را باور نداشتن به کمبود منابع خواند و گفت: به هر طریقی از منابع استفاده می‌کنند و از آب به عنوان یک منبع رایگان در توسعه صنعتی استفاده شده است. در همین نگاه، دولت ها به خود حق می‌دهند هورالعظیم را برای نفت خشک کنند.

این دانش آموخته اقتصاد محیط زیست، تاکید کرد: باید نگاه توسعه پایدار حاکم باشد، و الا شرکتهای فعال در سدسازی و انتقال آب به جای آن که ابزار دست دولت باشند، خودشان کم کم تصمیم ساز و تعیین کننده می‌شوند. از نظر اقلیمی همه دنیا با پدیده کم آبی مواجه است و مدیریت آن باید مبتنی بر سازگاری باشد.

مشکل خوزستان با آمایش سرزمین و ارزیابی توان طبیعی قابل حل است

در ادامه این نشست، «مجید مخدوم» استاد محیط زیست دانشگاه تهران با اشاره به برخی مشکلات باسابقه اظهار داشت: ۱۲ سال قبل در هورالعظیم نفت پیدا شد و چون برداشت نفت در خشکی راحت تر و ارزان تر بود، این تالاب را خشک کردند و این کار تبعات بعدی داشت که امروز با آن مواجهیم. ۳۲ سال است فریاد می‌زنم سدهای بی رویه درست نکنید.

وی یکی از مشکلات خوزستان را عدم ارزیابی توان طبیعی سرزمین برای انواع توسعه و بی توجهی به فهرست مجاز اکولوژیک دانست و افزود: در گام بعد باید برنامه ها را با اقتصاد اجتماعی منطقه هماهنگ کنیم. در استان قزوین و گلستان این اقدام و آمایش سرزمین انجام شد و مشکلی در این زمینه ندارند. اما تا وقتی کار به جای مدل کارشناسی طبق نظر این استاندار و آن معاون وزیر پیش برود، به نتیجه نمی‌رسیم.

استاد دانشگاه تهران ادامه داد: مشکل خوزستان در درازمدت با آمایش سرزمین و ارزیابی توان طبیعی، با توجه به اقتصاد اجتماعی مردم قابل حل است، اما در کوتاه مدت بررسی سازگاری همین طرح های توسعه فعلی، تا حدی مشکلات را حل می‌کند.

وی گفت: من عاشق ایرانم و تا به حال ۳۶۵۲ دکتر و مهندس تربیت کرده ام که ۱۶۰۰ نفر آنان از ایران رفته اند و درد بزرگی است. ما مشکل کار کارشناسی نداریم و نیروی ماهر زیاد داریم. آمایش سرزمین را همزمان با ژاپن شروع کردیم، اما باید به حرف کارشناسی توجه و عمل شود. به عنوان مثال، سال ۸۸ مقاله ای چاپ شد مبنی بر اینکه ۸۰ درصد سدهای ما برنامه نگهداری ندارد.

به مردم می‌گوییم کشت جایگزین، اما سازمان ها محصول آب‌بر می‌کارند

«امید سجادیان» دیگر میهمان این نشست بود که خود را تسهیلگر جامعه محلی معرفی کرد و افزود: به دلیل مشکلات فعلی، آثار تصمیم گیری دولتمردان را احساس می‌کنم. با این که ما در اقلیم خشک هستیم، با یک ترسالی سیاست ما تغییر پیدا می‌کند. کشت زمینهای کشاورزی از ۲۰ سال پیش که آب بیشتری هم بود بیشتر شده، چون سیاست های دولت ها متوجه خشکسالی نیست و باعث می‌شود کشاورزان هم محصولات خود را تغییر ندهند.

وی ادامه داد: در حالی به مردم می‌گوییم کشت های جایگزین انجام دهید که از آن طرف سازمان های دولتی خودشان محصولات آب‌بر می‌کارند. این سیاستهای متناقض برای مردم قابل پذیرش نیست و از ما می‌پرسند اگر آنها را نکاریم، چه بکاریم؟ طرح های دستوری اجرا شده و با سیاست های غلط دولت، منطقه ای که ظرفیت ۱۰، ۲۰ هکتاری دارد، ۲۰۰ تا ۳۰۰ هکتار در آن کشت می‌شود و دنبال تامین آبش می‌گردیم. در طرح موسوم به طرح رهبری موضوع کاشت  ۵۰۰هزار هکتاری مطرح است و درحالی که به مردم می‌گوییم برنج نکارید، با سیاستهایی برنج‌کاری شروع می‌شود. تا کنون ۲۵۰هزار هکتار این طرح انجام شده و عده ای به وزارت نیرو فشار می‌آورند تا آب ۲۵۰هزار هکتار دیگر آن هم تامین شود در حالی که این به منابع آبی فشار می‌آورد.

سجادیان با انتقاد از این که به مردم برنامه ای برای کشت جایگزین و نحوه فروش داده نمی‌شود، گفت: برداشت کشاورزان هم هنوز سنتی و غیرحرفه ای است و باید در آموزش آنان فعالیت کنیم. سیاست های ما درباره محصولات جدید نوعا دستوری بوده و ابعادش بررسی نشده و از این رو مردم می‌ترسند به دنبال محصولات جایگزین بروند.

به جای تزریق پول، باید نظام تدبیر ایجاد کنیم

در ادامه، «علی سلاجقه» از استان خوزستان در این بحث مشارکت کرد و اظهار داشت: به جای تزریق پول، باید نظام تدبیر ایجاد کنیم که مبتنی بر نظام اداری، نظام اجتماعی و ظرفیت بخش خصوصی است. طرح سد دز توسط آمریکایی ها در چارچوب جنگ سرد با شوروی اجرا شد و همان موقع بانک جهانی اعلام کرد این طرح نمونه ای از شکست است و درآمد کشاورزان را یک سوم کرد.

وی با انتقاد از نابود کردن خیلی از منابع طبیعی گفت: تالاب را به عنوان منبع با خدمات اکوسیستمی در نظر نگرفته ایم. آن را به راحتی از بین می‌بریم و در عوض، سازه مصنوعی در طبیعت با هزینه های گزاف ایجاد می‌کنیم و مشکل ایجاد می‌شود.

استاد منابع طبیعی دانشگاه تهران با بیان این که ۹۰ درصد آبهای پشت سد کشور و ۳۰ درصد منابع آبی ما در خوزستان است، ادامه داد: در هر مساله هم دیدگاه های متضاد وجود دارد. روسای آب و برق دهه ۴۰ سد دز را خدمت بزرگ، اما همان زمان آقای ارسنجانی وزیر کشاورزی وقت، آن را خیانتی به ایران دانست. یا سد گتوند، سیاستهای تخصیص آب و نیز طرح نیشکر، آبزی پروری و دامپروری در حاشیه چند شهر، گلخانه اندیمشک، سد کرخه، آبزی پروری آزادگان و.. از نگاه برخی دستگاه ها خدمت و از نگاه دیگران خیانت است.

وی گفت: مساله اصلی کمبود بودجه نیست، مشکل بخشی نگری سازمانها و جنگ بین آنها و رانتخواری های دولتی و مردمی است، نظیر این که مجریان پروژه ها با پروژه های ناقص وام می‌گیرند. در استان خوزستان ضعف نهادهای اجتماعی و بخش خصوصی نسبت به دولت داریم. دیگر نباید از آب به عنوان نیرو یاد کنیم و تخصیص آب باید دست سازمان محیط زیست کشور باشد.

سلاجقه به دو دیدگاه مدیریت جامع منابع آب و مدیریت جامع حوزه آبخیز اشاره کرد و افزود: منشا سیلابهای خوزستان ۵ استان کشور بود. آب موضوعی با پیچیدگی زیست محیطی اقتصادی سیاسی و .. است. دیدگاه اول با شکست مواجه شده و پروژه مدیریت منابع آب کشور ناتمام رها شد. حکمرانی آب به حکمرانی حوزه آبخیز تبدیل شده و باید در خوزستان محقق شود. در این صورت نیاز به سازه های سدی نیست، بلکه با مکان یابی آب در نقاط لازم ذخیره و قابل استفاده می‌شود. یک نقطه خطا، حذف حوزه آبخیز استانها بود که اکنون درحال بازگشت است.

شرکت ها از مسوولیت اجتماعی شانه خالی کردند

«مسعود فروزنده» پژوهشگر نفت و تاریخ خوزستان از زاویه مسوولیت اجتماعی وارد بحث شد و گفت: اگر شما ۳ درصد خاتمی از نفت خوزستان، یا ۲ درصد روحانی و هاشمی را در اینترنت جستجو کنید، مواردی را می‌یابید، اما این مبالغ که طبق مصوبات دولت باید به خوزستان اختصاص می‌یافته، هزینه نشده است. در نتیجه با اینکه ده ها میلیارد دلار در دولتهای مختلف در خوزستان وارد پروژه ها شده است، اما بیکاری مردم، تخریب محیط زیست رشد جمعیت فقر در شادگان و شهرک طالقانی ماهشهر را داریم که ۶۰ درصد محصولات پتروشیمی کشوور را تامین می‌کند.

به گفته او، مسوولیت اجتماعی شرکت های خصوصی و خصولتی در نفت و گاز و کشت و فولاد و.. محقق نشده، حتی در کاشت درختها و درصدی که پالایشگاه آبادان باید برای مشکل محیط زیست به شهرداری بپردازد انجام نشده است. علاوه بر موفقیتها، شکست ها هم مربوط به همه دولت ها است.

وی ادامه داد: برای نمونه، در هویزه منطقه ای حفاری می‌شود. مستندسازی دید مردم آنجا پایین تر از بنگلادش زندگی می‌کنند و آن طرف بهترین تاسیسات حفاری در حال نصب است. مردم عادی مدعی بودند دزدی شده، وقتی پیگیر شد مشخص شد پولها خرج موارد غیر لازم شده و جامعه پیرامونی از این پول بی بهره بوده است. با پول می‌توان صنایع تبدیلی با کمترین هزینه ایجاد کرد. من محاسبه کردم اگر مسوولیت اجتماعی شرکتها در بخش نفت و گاز و پتروشیمی کشت و صنعت و نیروگاه ها انجام می‌شد، سالانه ۸۰۰ میلیون دلار باید هزینه می‌شد، اما نشده است.

این پژوهشگر در پایان گفت: ما در چند بخش از آبخیزداری و آب، محیط زیست و کشاورزی ناکارآمدی داریم. گاه به خوزستان به چشم قلک استخراج درآمد برای کشور نگاه کرده ایم، اما به موازات عملیاتی برای بهسازی انجام  نشده است.

به قانونگذاری برای اجرای الگوی کشت نیاز داریم

«عبدالرضا فروغی» مدیر پیشین طرح‌های توسعه آب با اذعان به این که حل نشدن موضوع فاضلاب اهواز و آبهای سطحی ماهشهر بعد از ۳۰ سال باعث نارضایتی مردم شده، گفت: من مدافع ساخت سدهای دز، کرخه و کارون هستم و مطالعات این سدها مربوط به پیش از انقلاب است. در بهره برداری از مخزن سد کرخه سوء مدیریت رخ داد.

وی ادامه داد: در ۶۰ سال آمار بارندگی ما، ۳۰ سال اول ترند مثبت است و در نیمه دوم رو به پایین است. مخزن سدها براساس ۲۵۰ میلی لیتر بارش اقلیم تر طراحی شده و الان دیگر نباید بهره برداری مطابق اقلیم تر انجام شود. باید حریم های ۲۵، ۵۰ ساله تعریف کرد و مانع ساخت و ساز شد. بعد از سیل فروردین ۹۸، ۶ میلیارد متر مکعب آب پشت مخزن کرخه و حتی دز و کارون ها داشتیم و اگر مدیریت بهره برداری درستی می‌شد، امروز مشکل نداشتیم.

وی افزایش ناگهانی کشت برنج  خوزستان به  ۱۷۰ هزار هکتار در سال آبی ۹۸ و ۹۹ را نادرست خواند و گفت: سدهای کارون و کرخه و دز مطالعات زیادی داشتند و نقش خودشان را دارند. من از محل ساخت سد گتوند دفاع نمی‌کنم. اما هر کس از شوری آب سد گتوند نگران است، با EC متر، EC خروجی آن را اندازه بگیرد. از روز افتتاح این سد تا امروز، ما EC بالای ۱۲۰۰ نداریم. اگر این سد هم نبود، در شرایط پرآبی، شوری ۱۲۰۰ را داشتیم. اگر آب مقطر هم در سد گتوند بگذاریم وقتی به اهواز و آبادان می‌رسد، شوری آن ۱۵۰۰ و ۲۰۰۰ است و این قابل اندازه گیری است. تا امروز شوری آن موجب خسارت در پایین دست نشده است.

مدیر بنیاد آب در پایان تاکید کرد: قطعا به سیاست های آمایش سرزمین و قانونگذاری برای اجرای الگوی کشت نیاز داریم. انتقال آب از حوزه به حوزه دیگر اگر برای آب شرب باشد، درست است، اما غیر شرب منطقی نیست.

سرخط اخبار پژوهش

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
captcha