تیرگان؛ جشنی در بزرگداشت پیروزی الهه «آب» بر اهریمن «خشکسالی»

تهران- ایرنا- سیداحمد محیط‌طباطبایی، پژوهشگر با اشاره به ریشه تاریخی و اساطیری جشن «تیرگان» در آیین‌های ایران، گفت: این جشن را از یک سو انقلاب تابستانی و جشن آغاز فصل گرما می‌دانند و از دیگر سو در روایات اسطوره‌ای آن را به مساله آب و بزرگداشت پیروزی الهه «آب» بر اهریمن «خشکسالی» مرتبط دانسته‌اند.

به گزارش گروه فرهنگی ایرنا، چهل‌ونهمین برنامه نت‌گپ یونسکویی تحت عنوان «تیرباد؛ آیین تیرگان در فرهنگ تاریخی ایران» به همت «باشگاه نوروز» کمیسیون ملی یونسکو یکشنبه شب (۲۰ تیر) به‌صورت مجازی در برنامه زنده اینستاگرام کمیسیون ملی یونسکو برگزار شد.

محقق، پژوهشگر و رئیس باشگاه نوروز در جایگاه میزبان این برنامه مجازی گفت: جشن «تیرگان» یکی از آیین‌هایی قدیمی و تاریخی ایران است که برگزاری آن به پیش از اسلام بازمی‌گردد. براساس تقویم تاریخی کشورمان در روز ۱۳ تیر که نام روز و ماه یکی می‌شد،‌ این روز را جشن می‌گرفتند. براساس روایت‌های مختلف از روز ۱۰ تیر درباره جشن تیرگان صحبت می‌شود. ریشه این جشن را هم انقلاب فصل تابستانی دانسته‌اند در برابر انقلاب ربیع در ابتدای فصل بهار. این جشن را آغاز فصل گرما می‌دانند که در مناطقی از ایران به‌عنوان جشن کشاورزی، بزرگداشت آن برگزار می‌شود.

سیداحمد محیط طباطبایی ادامه داد: در روایت دیگر این جشن را به مسأله آب و باران مرتبط و ناشی از نبرد الهه تیشتر یا الهه باران با دیو خشکسالی دانسته‌اند. در روایت دیگری که در کتاب ابوریحان بیرونی آمده است، این روز را روز قلم در ایران باستان دانسته‌اند.

ایران مهد نوروز است

حجت‌الله ایوبی دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو- ایران نیز در این نشست عنوان کرد: باشگاه‌های یونسکو در ایران نوپا هستند؛ هرچند در کشورهای دیگر سال‌هاست که این باشگاه‌ها فعال هستند اما تنها دو سال از عمر باشگاه‌های کمیسیون ملی یونسکو- ایران می‌گذرد. باشگاه نوروز یکی از باشگاه‌های جدیدالتأسیس ما است که همواره آرزوی تشکیل آن را داشتیم، چرا که مهد نوروز، ایران عزیز است.

وی با اشاره به تجربه برگزاری دو دوره جشن نوروز به همت کمیسیون ملی یونسکو- ایران، افزود: برنامه‌های مرتبط با نوروز یکی جشن نوروز است که با سیزده به‌در تمام می‌شود اما دیگر آیین‌های آن در طول سال برقرار است. جشن تیرگان جشن بسیار زیبایی است. نیاکان ما چقدر فرهیخته و خوش‌ذوق بوده‌اند که برای نبرد فرشته آب با اهریمن خشکسالی هم جشن ترتیب داده‌اند.

تیرگان؛ جشنی در بزرگداشت پیروزی الهه «آب» بر اهریمن «خشکسالی»

ایوبی با اشاره به اهمیت مساله آب در دنیای امروز، ادامه داد: یونسکو برنامه‌های مختلفی ترتیب داده تا مردم قدر آب را بدانند. نیاکان ما اما از هزاران سال پیش برای پیروزی آب بر خشکسالی جشن می‌گرفته‌اند. یعنی آب را می‌فهمیده‌اند و قدر می‌دانستند. این جشن‌های ملی که برخی شاید فراموش هم شده باشند نشان می‌دهد چقدر مردمان ما مردمان شادی بوده‌اند. برای مناسبت‌های کاشت، داشت و برداشت آیین درست می‌کردند و جشن می‌گرفتند.  این جشن‌ها را امروز جشنواره می‌گویند و خیلی از کشورهای دنیا مهد جشنواره‌های متعدد شده‌اند تا به بهانه‌های مختلف مردم را گردهم آورند. نیاکان ما هم این میراث‌های کهن را برای ما به یادگار گذاشته‌اند که یکی از این میراث‌ها،‌ آیین نوروز است.

وی افزود: کشورهای منطقه متأسفانه در زمینه‌هایی اختلافات متعددی با هم دارند اما به بهانه نوروز،‌ کشورهایی که در هیچ بهانه دیگری حاضر نیستند دورهم جمع شوند، در پرونده نوروز که ایران پیشنهاد دهنده آن بود گردهم آمده‌اند. ۱۲ کشور در پرونده نوروز جمع شده و آماده‌اند هر سال به همین بهانه برنامه مشترک داشته باشند.

ایوبی تأکید کرد: درصدد هستیم آیین‌های دیگری که ایران‌فرهنگی و حوزه تمدن ایران بزرگ را می‌تواند احیا کند را زنده کنیم. یکی از کارهای باشگاه نوروز همین خواهد بود. ما مردمانی متفاوت، کهن‌سال، دیرپا، متمدن هستیم و باید نشانه‌های این تمدن ایرانی و اسلامی را زنده و احیا کنیم.

در ادامه محیط طباطبایی جشن‌هایی از جنس تیرگان را فراتر از جشن دانست و آن‌ها را حرکت‌هایی مدنی در راستای نزدیکی بیشتر مردم به یکدیگر توصیف و سپس از ژاله آموزگار محقق و پژوهشگر حوزه اساطیر و فرهنگ ایران باستان و عضو شورای سیاستگذاری باشگاه نوروز برای همراهی در این گفتگو دعوت کرد.

فرهنگ، عامل نزدیکی ملت‌ها

ژاله آموزگار در این زمینه ضمن اشاره به صحبت‌های دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو- ایران گفت: تنها با فرهنگ است که ملت‌ها می‌توانند به یکدیگر نزدیک شوند. هر چه فرهنگ گسترده‌تر شود، جنگ‌ها کمتر می‌شود.

وی با اشاره به سابقه جشن تیرگان توضیح داد: در گاه‌شمار باستانی ما،‌ ۳۶۵ روز سال به ۱۲ ماه ۳۰ روزه تقسیم می‌شد. ۵ روز و چند ساعت باقی‌مانده از طول مدت گردش زمین، «پنجه دزدیده» نام داشت که بعدها به «خمسه مسترقه» معروف شد. این ۱۲ ماه همان نام‌هایی را داشتند که امروز هم دارند اما «هفته» به مفهوم امروزی، وجود نداشت. روزها هر کدام نامی داشتند و تقارن نام روز و نام ماه، زیربنای یک جشن ماهانه می‌شد. از آنجا که نام‌گذاری ماه‌ها از منطقی متناسب با رویدادهای طبیعی پیروی می‌کرد، تقارن روز تیر از ماه تیر یعنی سیزدهمین روز از ماه اول تابستان، به‌دلیل مناسبت‌هایی طبیعی قابل تفسیر است.

تیرگان؛ جشنی در بزرگداشت پیروزی الهه «آب» بر اهریمن «خشکسالی»

این پژوهشگر ضمن اشاره به اینکه بیشتر ایران‌شناسان نام تیر را غربی‌شده نام تیشتر یا همان ایزد باران می‌دانند به تشریح نبرد الهه باران با اهریمن خشکسالی و نیز داستان آرش کمانگیر و نسبت آن با جشن تیرگان پرداخت.

آموزگار در ادامه روز قلم را مناسبت دیگر برای روز تیرگان عنوان کرد و براساس متون کهن و مستنداتی از نوشته‌های ابوریحان بیرونی به ارائه توضیحاتی در این زمینه پرداخت.

فلسفه آب‌بازی در جشن تیرگان از دیگر سرفصل‌هایی بود که آموزگار براساس متن ابوریحان بیرونی نکاتی را درباره آن مطرح کرد. رسم «درست کردن دست‌بند تیر و باد» هم از رسوم تازه‌تر جشن تیرگان است که در این گفتار به آن اشاره شد.

این پژوهشگر با اشاره به برگزاری جشن تیرگان در دو نوبت گفت: اولین جشن در ۱۳ تیر به نام تیرگان کوچک و دومی در روز ۱۴ تیر به نام تیرگان بزرگ برگزار می‌شد. این جشن‌ها ۶ روز ادامه داشت و مناسبت آن رسیدن خبر به زمین خوردن تیر آرش و تعیین مرز ایران و توران بود.

ما سرزمین جشن‌ها بودیم. به هر مناسبتی آوای شادی سرمی‌دادیم و آیین‌های‌مان را همچون گیاهی در پناه سنگ، با پوششی از جشن و شادمانی از دیرباز تا امروز زنده نگه داشتیم. جشن تیرگان هم که آیینی کهن و سنتی دیرپاست، باشد که جاودانه بماند.

یزد، بستری مناسب برای برپایی آیین‌ها و مراسم باستانی

در بخش بعدی،‌ سید مصطفی فاطمی مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان یزد درباره برگزاری آیین تیرگان در این شهر توضیح داد: یزد به دلیل همزیستی مسلمانان، زرتشتیان و یهودیان، شرایط متفاوتی دارد و معمولا آیین‌ها و مراسم‌ها در آن به‌صورتی باشکوه برگزار می‌شود. همگرایی در میان اقوام مختلف در این شهر وجود دارد. ما در آیین عاشورا و تاسوعا شاهد حضور زرتشتیان هستیم و در مراسم‌های مرتبط با زرتشتیان، شاهد حضور مسلمانان هستیم.

وی با اشاره به برگزاری جشن‌های مختلف در شهر یزد گفت: در جشن تیرگان هم آیین خاصی در شهر یزد برگزار می‌شود. روایت مشهود و معروف در شهر یزد درباره جشن تیرگان این است که بعد از ۷ سال خشکسالی در زمان پادشاهی فیروز در روز ایزد باران، بارانی می‌بارد و مردم به همین مناسبت جشن و شادی برپاکردند.

فاطمی به جزییات برخی رسوم دیگر این جشن مانند جشن‌خوانی، دست‌بند باد و فال کوزه در یزد اشاره کرد و ادامه داد: همین تنوع آیین‌ها در یزد یکی از جذابیت‌های این شهر است که شما می‌توانید در یک هفته جشن‌های متنوعی را در این شهر ببینید.

وی با اشاره به اینکه «محل‌هایی که جوی آب دارد محل‌های مناسب‌تری برای برگزاری جشن‌ها در یزد است» به معرفی برخی مناطق این شهر که جشن‌های تیرگان در آن برگزار می‌شود، پرداخت. اشاره به شعرخوانی و بازخوانی متون ادبی کهن برای بزرگداشت روز قلم هم از دیگر نکاتی بود که فاطمی در سخنان خود به آن اشاره کرد.

فاطمی درباره برگزاری مراسم «تیرباد» در سال جاری هم گفت: امسال هم مراسم‌هایی برگزار شد اما نه به شکل همگانی که هر سال در کوچه‌ها برگزار می‌شد. ما امسال مراسم زنان زرتشتی را در محله زرتشتیان داشتیم. مراسم جشن‌خوانی و فال کوزه هم در سایر نقاط برگزار شد اما به‌دلیل شرایط کرونایی همه این آیین‌ها به شکل محدودتر از همیشه بود و صورت عمومی همیشگی را نداشت.

اسطوره‌ها ریشه در حقیقت دارند

محیط طباطبایی در پایان این نشست به جمع‌بندی نکات مطرح‌شده پرداخت و گفت: در این گفت‌وگو به افسانه و اساطیر اشاره شد؛ وقتی درباره اساطیر صحبت می‌شود درواقع از حقیقتی که در گذشته بوده، صحبت می‌کنیم این حقیقت در طی زمان و قرون و اعصار به‌شکل روایی درآمده که به آن اسطوره می‌گوییم پس اسطوره‌ها ریشه در حقیقت دارند؛ مثلاً داستان آرش و تیر که به تیرگان منسوب می‌شود در تاریخ حقیقی ما رواتگر این داستان است که: پس از آن‌که کشور ما به دست یونانی‌ها تسخیر شد سلسله اشکانیان که اولین پادشاه آن را اشک اول می‌نامند دوباره حکومت ایرانی را احیا کرد و می‌دانیم که اشکانیان به تیراندازی شهره هستند؛ این تیراندازان اشکانی مرزهای ایران را احیا کرده و حکومت ایران را شکل دادند. بنابراین حقیقت تاریخ و افسانه و روایت به شکلی قرار می‌گیرد که سنت و آن‌چه که برای جامعه مدنی ما می‌تواند مفید باشد، باقی می‌ماند و تا به این روزگار ادامه می‌یابد.

وقتی به موارد دیگر این جشن می‌پردازیم مثل مسأله آب را می‌بینیم که در تمام سنت‌ها و آیین‌های ایرانی همیشه رکن بسیار مهمی دارد؛ آب به معنای پاکی و تقدس است و مهم‌تر از آن حفظ و ارج نهادن به آب است. امروزه یکی از بزرگترین مشکلات ما دور شدن از همین فرهنگ نگهداری و مدیریت سنتی از آب است. آن‌چه اتفاق افتاد دور شدن از این سنت‌ها و رفتارهای ناشایست ما با آب است؛ به همین ترتیب با بحران آب مواجه شدیم.

احیا و ترویج نوروز، به‌عنوان یک پدیده فرهنگی

محیط طباطبایی تأکید کرد: در باشگاه نوروز ما به دنبال احیا و ترویج نوروز به عنوان یک پدیده فرهنگی ارتباط دهنده کشورها و ملت‌های همجوار هستیم. ما امسال در تابستان به نوروز صیادی و دریایی و همچنین به نوروز چوپانی خواهیم پرداخت و در خدمت آقای میرشکرایی خواهیم بود. در کنار همه فعالیت‌های این حوزه باید به مسأله تقویم هم بپردازیم. یکی از دستاورهای بزرگ فرهنگ تاریخی ایران تقویم است؛ تقویمی که شاید بشود گفت اصلاح آن به خاطر نوروز به وجود آمده است.

وی افزود: در پیش از اسلام وقتی شمارگان سال به ۱۲۰ می‌رسید آن را کبیسه می‌کردیم و چون آخرین بار در زمان یزدگرد سوم این اتفاق رخ داد همچنان تقویم به نام تقویم یزدگردی شهرت دارد. نکته مهم این بود که جشن‌های نوروزی و نوروز تابستانی در ابتدای فصل گرما صورت می‌گرفت و شاید یکی از ویژگی‌های حیات در آن دوره زمانی بود که کشاورز و باغدار ثروتمند بودند و می‌توانستند مالیات بدهند و به همین دلیل نوروز در ابتدای تابستان مستقر بود اما با گذشت ۱۲۰ سال و نبود کبیسه تقویم به‌هم خورد، زمان تقویم جابه‌جا شد و این جابه‌جایی ها ادامه پیدا کرد، ۴ کبیسه درواقع نوروز را به ابتدای بهار آورد. این موضوع هم‌زمانی با حکومت سلجوقی و سلطان جلال‌الدین ملک‌شاه داشت. او زمانی که ولیعهد بود این اتفاق را دید و زمانی که به قدرت رسید به‌علت اینکه باز نوروز جابه‌جا شد از منجمین خواست که نوروز را در ابتدای بهار ثابت نگه دارند.

این پژوهشگر در پایان عنوان کرد: به همین ترتیب اولین اصلاح تقویم صورت گرفت و تقویم جلالی به‌خاطر پدیده نوروز شکل گرفت تا ما تقویم جدید را داشته باشیم. اما منجم بزرگ دیگر با نام عبدالرحمان خازنی بر اساس گردش مشتری تقویمی علمی تدوین کرد. او کار این تقویم را در زمان سلطان سنجری تمام کرد که به تقویم سنجری هم شهره است. در حال حاضر نسخه خطی از آن نگهداری می‌شود که در حافظه جهانی یونسکو در پی ثبت آن هستیم. بنابراین نوروز عامل مهم اصلاح این تقویم شد و تقویم جدید ما تا به امروز به گونه‌ای است که هیچ منجمی تقویمی بهتر از آن نیاورده است. ملت‌های دیگر مثل اروپایی‌ها و مسیحی‌ها در یک قرن بعد تقویم خود را بر اساس این تقویم اصلاح کردند.

محیط طباطبایی در پایان اظهار کرد: باشگاه نوروز، نوروز را به‌عنوان یک پدیده شناخته و تلاش می‌کند که به نوروزها و آیین‌های دیگر هم توجه کند. رویداد بعدی نوروز صیادی در مرداد است که در بنادر جنوب هنوز هم برپا می‌شود و نوروز چوپانی هم در دیلمان شمالی برگزار می‌شود.

سرخط اخبار فرهنگ

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
captcha