۲۴ آبان ۱۳۹۹،‏ ۱۳:۵۱
کد خبرنگار: 1913
کد خبر: 84109536
۰ نفر

برچسب‌ها

رویایی که فیرَحی داشت؛ تلفیق حق و آزادی

تهران- ایرنا - «داوود فیرحی» پژوهشگر و نواندیش دینی که بامداد بیست و یکم آبان به علت کرونا جان داد در حیات علمی و عملی خویش رویاهایی داشت که آشتی سُنّت و مدرنیته (نوگرایی)، فقه و جمهوریت، شورا و دموکراسی؛ به‌ویژه تلفیق حق و آزادی، مهم‌ترین آنها به حساب می‌آیند.

فیرحی در مجموعه آثار خود از جمله کتاب فقه و سیاست در ایران معاصر، سه مفهوم متفاوت از «حق» در ادبیات و اندیشه اسلامی را از هم تفکیک می کند: الف) مفهوم کلامی حق به معنای حقیقت، ب) مفهوم اخلاقی حق به معنای « درست و سزاوار» و ج- مفهوم فقهی حق به معنای سلطه اعتباری، یعنی سلطه اعتباری انسان بر غیر، اعم از مال و شخص یا هر دو که اغلب امری اجتماعی است.

هم چنین از دیدگاه او، سه مفهوم متفاوت از «آزادی» در ادبیات و اندیشه اسلامی وجود دارد: الف) مفهوم کلامی آزادی که ناظر و ناشی از درکی هستی‌شناختی از ماهیت انسان و اختیار اوست. به نظر فیرحی، شیعیان از نظر کلامی جزو «عدلیه» هستند و عدلیه در جدال جبر و اختیار، البته بر مدار اختیار می چرخد. بدین سان، پذیرش عدل الهی، شیعه را ناگزیر به قبول آزادی (اختیار و حریت) می کند.

ب) مفهوم اخلاقی آزادی به معنای بنده دیگران نبودن؛ زیرا خداوند، انسان را آزاد آفریده است. هم چنین به معنای «از فرومایگی پرهیز نمودن و آن چنان زندگی کردن که بین تو و خداوند صاحب نعمتی وجود نداشته باشد». در این مفهوم از آزادی انسان در همه ی فعالیت های اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی - به جز در حوزه ی محرمات شرعی- آزاد است.

ج)  مفهوم فقهی آزادی، نخست به عنوان یک «قاعده» یعنی که هر انسانی آزاد است و خداوند کسی را غیر آزاد خلق نکرده است. دوم به مثابه یک «اصل» که مرجع عقل عملی است که در حالت شک جاری می شود. یعنی «اصل در انسان این است که آزاد باشد و هرگاه شک و تردیدی وجود داشته باشد که آیا شخصی آزاد است یا بنده، و بندگی اش اثبات نشده باشد، اصل بر آزادی او است».

از منظر مرحوم فیرحی «اصالت آزادی و حریت» امری عقلی و بنابراین پیشا دینی است و نیازی به حدیث و تشریع شرع ندارد. طبق این اصل، مبنا در انسان" اصالت حریت" و در اشیا و اموال" اصالت مِلکیت " است. ۱.

این پژوهشگر ِ اندیشه سیاسی اسلام باور داشت وظیفه تلفیق حق و آزادی بر عهده جامعه مدنی و دولت (به معنای مجموعه قوا) است و در دولت های جدید تحولات مهمی رخ داده است که مهم ترین آنها گسترش خارق العاده  دولت و ورود دولت به حوزه رفاه، آموزش، اقتصاد، سلامت، صنعت و غیره است که بسیار فراتر از وظایف سنتی در دولت قدیم برای اجرای احکام شرعی است. این وظایف جدید بیش از آنکه در حوزه احکام شرعی باشد در قلمرو حقوق شهروندی است و ناگزیر، نیازمند سازو کارهای (مکانیسم ها) نظارتی موثر شهروندان.  

کرونا که عاطفه ندارد و بویی از مهر و شفقت نبرده است؛ اجازه نداد فیرحیِ میانسال به رویاهایش در ایران دست یابد اما او کتاب هایی را از خود به یادگار گذاشته است. به این امید و رویا که در این کتاب ها، دانشجویان و پژوهشگران چیزهایی بخوانند که هستیِ خود، جامعه و حکومتشان را دگرگون کند.

۱. فقه و سیاست در ایران معاصر، ج ۱ ، داوود فیرحی، نشر نی، تهران، ۱۳۹۴ ، ص ۹۶ و ۱۳۹-۱۴۰

سرخط اخبار فرهنگ

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
7 + 3 =