خان‌بابا مشار؛ نخستین فهرست‌نویس کتاب‌های چاپی فارسی

تهران- ایرنا- اگر بر حسب نیاز یا از سر کنجکاوی، دنبال کتابی باشید که از آغاز تاریخ کتاب‌های چاپی فارسی، عناوین آنها را چاپ و منتشر کرده باشد، تنها منبعی که می‌توانید از آن استفاده کنید، کتابی با نام "فهرست کتاب‌های چاپی فارسی" در پنج مجلد است که به ترتیب حروف الفبا، آثار منتشره فارسی را در بیش از ۵۲ هزار مدخل فهرست می‌کند. این کار بزرگ و حرکت مفید را خان‌بابا مشار به تنهایی انجام داده و چنین میراث باعظمتی را برای آیندگان به یادگار گذاشته است.

خان بابا مشار در ۱۲۷۹ خورشیدی در تهران متولد شد. خانواده‌اش از ثروتمندان و ملاکان دوره قاجار بود و به این ترتیب خان‌بابا مشکل مالی نداشت. با این حال علاقه او به کتاب و تحقیق باعث شد در راهی قدم بردارد که به خاطرش متحمل رنج و سختی زیادی شد. در ۱۲۹۸ خورشیدی با پایان تحصیلاتش در وزارت مالیه مشغول به کار شد. او در وزارت مالیه کارمند بخش بایگانی بود. او که همزمان با کارش در این اداره به یادگیری علوم قدیمه هم اشتغال داشت در سال ۱۳۲۵ بعد از ۲۱ سال خدمت بازنشسته شد و به کارهای کشاورزی گرایش پیدا کرد. در همین زمان بود که به سراغ علاقه دیرینه‌اش که همان تدوین فهرست بود، رفت و این کار را به صورت جدی آغاز کرد.

آثارش

خان‌بابا مشار به عنوان نخستین فهرست‌نویس کتاب‌های چاپی فارسی شناخته می‌شود. او که تحصیلات آکادمیک یا حتی تجربه و تخصصی در این قبیل امور، به ویژه در امر فهرست‌نگاری نداشت، با زحمت فراوان، پشتکار و انگیزه بالایش، سال‌های طولانی از عمر خود را صرف تحقیق و پژوهش کرد. اهمیت کار وی برای کتاب‏شناسی ایران از آن‌رو است که او توانست پایه کتاب‏شناسی کتاب‌های چاپی فارسی را بنیان بگذارد. کاری که پیش از او هیچ شخصی انجام نداده بود. کتاب او، جامع‌ترین کتاب‏شناسی کتاب‌های چاپی فارسی تا زمان انتشار آن‏هاست.

مؤلفان کتب چاپی فارسی و عربی: این کتاب یک زندگی‌نامه - کتابشناسی است. وی این اثر گرانقدر خود را با هزینه شخصی در ۶ جلد منتشر کرده‌ است. در این زندگی‌نامه کتابشناسی ذیل نام افراد که در موارد بسیاری اثر با زندگی‌نامه مختصر آن‌ها نیز همراه است، آثار چاپ شده آن‌ها نیز ذکر شده‌است. (۱) مشار برای گردآوری موارد مورد نیاز خود ۱۵ سال در ایران و عراق سفر کرد و از موجودی کتابخانه‌ها و کتاب‏فروشی‌های بسیاری در شهرهایی هم‏چون تهران، قم، اصفهان، مشهد، تبریز، نجف، و کربلا صورت‌برداری کرد.

فهرست کتاب‌های چاپی فارسی: این اثر حاوی مشخصات حدود چهارده هزار عنوان کتاب فارسی انتشار یافته تا آن زمان [در جهان] است و نخستین فهرست نسبتاً جامع کتاب‌های چاپی فارسی محسوب می‌شود. (۲)  از این کتاب به عنوان "کتاب‌شناسی ملی ایران" تعبیر شده ‌است. (۳)

فهرست کتاب‌های چاپی عربی ایران: از آغاز تاکنون.

ترجمه مجالس الفصول المختاره من العیون و المحاسن، معروف به مجالس: تألیف شیخ مفید، با ترجمه آقا جمال‌الدین محمد خوانساری.

تجلیل از مشار

سیدحسن تقـی‌زاده محقق و تاریخ پژوه در مقدمـه فهرسـت کتاب‌هـای چاپـی فارسـی در یکم بهمـن ۱۳۳۶۱ بیـان می‌کند:" قـدر و قیمـت چنیـن کتابـی را بسـیاری نمی‌داننـد و بـه همین جهـت آقای مشـار نیز مجهول‌القدر اسـت. اگـر طریقـه حامیـان قدیـم علـم و ادب ماننـد نصربن احمـد سـامانی اکنون رایج بـود، باید بـه جای یک میلیـون درهـم، یـک میلیـون دینار به ایشـان صلـه [جایزه] این اثـر گرانمایه داده می‌شـد. با ایـن اوصاف، تاکنـون تجلیـل و تکریـم شایسـته‌ای از خان‌بابـا مشـار صـورت نگرفتـه، نـام او زینت‌بخش نام بن‌بسـتی، کوچـه‌ای، خیابانـی، کتابخانـه‌ای، مـوزه‌ای و ... نگردیـده، ارجنامه‌ یا کتابی در پاسداشـت او منتشـر نشـده، امـا فرامـوش هـم نشـده اسـت."(۴)

خان‌بابا مشار از زبان مستوفی

اسـتاد خلیـل مسـتوفی که حـدود ۵۰ سـال در خیابـان جمهـوری گـذران عمر می‌کرد با خان‌بابا مشار حشر و نشر زیادی داشت. خان‌بابـا مشـار عـلاوه بـر آنکه منـزل ییلاقـی در میدان قدس داشـت، بیشـتر اوقات در منـزل خودش در ظهیرالاسـلام سـکونت داشـت کـه دفتر کارش نیز محسـوب می‌شـد. بـه ویـژه در اواخر عمر کـه بـه علـت کسـالت و بیماری، ییلاق و هوای سـرد برایش مناسـب نبـود و در تمام طول سـال حتی در تابسـتان بـه محیطـی گرم نیاز داشـت، بیشـتر ایام در ظهیرالاسـلام زندگـی می‌کرد. بـا توجـه بـه اینکـه کتابفروشـی اسـتاد مسـتوفی (کتابخانه مسـتوفی) نزدیـک خیابان ظهیرالاسـلام واقـع شـده بود، ایشـان ازهـر فرصتـی بـرای تکمیـل تحقیقـات خویش استفاده کرده و بـه کتابفروشـی مسـتوفی می‌آمد. مستوفی در این خصوص گفته است: "مشـار ویژگی‌هـای بـارز و برجسـته زیـادی داشـت کـه ذکرهمـه آنها مقـدور نیسـت؛ برای مثال سخت‌کوشی او مثال زدنی بود. در آن ایـام امکانـات، ارتباطـات، فنـاوری، کتابخانه‌هـای غنـی و متعـدد و حمایت‌هـای فعلـی وجـود نداشـت. کار پژوهـش و تحقیـق بـه ویـژه تهیـه کـردن فیش‌ها کار سـخت و طاقت‌فرسـایی بود. ایشـان مجبـور بـود بـه کتابخانه‌هـای دولتـی و شـخصی تهـران و شهرسـتان‌ها مراجعـه کند. گاهـی اوقـات مدیـران کتابخانه‌هـا بـه ویـژه صاحبـان کتابخانه‌هـای شـخصی اجـازه نمی‌دادنـد، ایشـان از کتاب‌هایشان اسـتفاده کند. بعضـی مواقـع مدت‌هـای طولانـی بـه دنبـال آشـنا و واسـطه‌ای می‌گشـت تـا بتوانـد بـه کتابخانه‌هـا دسترسـی پیـدا کنـد تـا بتوانـد از کتاب‌هـا فیش‌بـرداری کنـد، زیرا بـرای تدوین فهرسـت مجبـور بود تـک تـک کتاب‌هـای چـاپ شـده را ببیند. اینجانـب توفیـق داشـتم تـا کتابخانـه شـخصی ایشـان را خریـداری کنم. هنـگام بررسـی کتاب‌هـا دیـدم ایشـان در تدویـن شـرح حـال بعضـی از مؤلفان کـه احتیاج به عکس داشـتند و بـه خانواده و بسـتگان آن مؤلـف دسترسـی نداشـتند، از بعضـی کتاب‌ها عکـس را درآورده و در کتاب خویش اسـتفاده کرده‌انـد. گاه بـرای عکـس مؤلفـی، هزینـه پرداخـت کتابـی را بـه جان خریـده اسـت، زیـرا در آن ایام در صنعـت چـاپ و نشـر، از دسـتگاه کپـی، اسـکن و امثال آن خبـری نبود. در ایـن خصـوص یکـی از مجموعـه‌داران بـه نـام آقـای حاجـی باقـر ترقی تعریـف می‌کردنـد که عکس پـدرم یـا عمویـم را ایشـان چاپ کردنـد، در حالی‌که مـا خودمان آن عکس را نداشـتیم و نمی‌دانیم ایشـان از کجـا پیـدا کرده‌انـد و ایـن هـم یکی دیگـر از نمونه‌های بارز سخت‌کوشـی ایشـان اسـت. (۵)

سرانجام

این کتاب‌شناس و محقق پرتلاش سرانجام در ۲۹ شهریور ۱۳۵۹ دار فانی را وداع گفت.

پی‌نوشت:

۱-‌ مشار، خان‌بابا، مؤلفان کتب چاپی فارسی و عربی، تهران، ۱۳۴۰

۲-‌ مشار، خان‌بابا، فهرست کتاب‌های چاپی فارسی، ویرایش ۲، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۵۲

۳-‌ محمدخانی، علی اصغر، خان‌بابا مشار و تداوم کار فهرست نویسی، روزنامه ایران، ۸ شهریورماه ۱۳۷۳

۴-‌ صادق‌زاده وایقان، علی، خانبابا مشار، کتابشناس و فهرست‌نویسی سختکوش به انضمام خاطراتی از استاد خلیل مستوفی، پیام بهارستان، شماره ۲۱، پاییز ۱۳۹۲

۵-‌ همان

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
9 + 0 =