هنر انجام پژوهش کیفی از مسئله‌یابی تا نگارش

تهران- ایرنا- کتاب «هنر انجام پژوهش کیفی» آخرین اثر «محمدسعید ذکایی» جامعه‌شناس و استاد دانشگاه علامه طباطبایی به تازگی در ۳۷۶ صفحه به همت نشر آگاه و در قطع وزیری چاپ شده است.

روش‌های کیفی، به عنوان روش‌هایی پیچیده و ارزشمند در علوم اجتماعی، شامل‌ مجموعه‌ای از تکنیک‌ها و اصولی می‌شود که برخلاف جریان مقابل خود یعنی روش‌های کمی، کمتر در ایران شناخته شده‌اند. اغلب کتاب‌هایی که تاکنون درباره روش‌های کیفی منتشر شده‌اند یا ترجمه بوده‌اند یا نویسنده‌های این کتاب‌ها با بررسی برخی آثار مشهور خارجی، تلاش کرده‌اند تا مجموعه‌ی برداشت‌های خود از روش‌های کیفی را در قالب یک کتاب گردآوری کنند. اما وجه تمایز کتاب «هنر انجام پژوهش کیفی»، تسلط نویسنده این کتاب بر روش‌های کیفی و حاصل سال‌ها تدریس و تحقیق ذکایی به عنوان یک جامعه‌شناس و استاد حوزه مطالعات فرهنگی است. از همین رو این کتاب حاوی نکات ارزشمندی است که نویسنده آن نه تنها به مرور آثار ارزشمند بین‌المللی که با افزودن تجارب مطالعاتی و تحقیقاتی خود به این نکات، آن را به رشته تحریر درآورده است.

«کتاب هنر انجام پژوهش کیفی از مسئله‌یابی تا نگارش» با مقدمه‌ای درباره روش‌های کیفی آغاز می‌شود. نویسنده در این مقدمه تلاش دارد تا به بحث درباره این مسئله بپردازد که روش‌های کیفی چگونه وارد سنت‌های جامعه‌شناسی دانشگاهی در ایران شدند. ذکایی تاکید دارد که ورود روش‌های تحقیق کیفی به ایران اگرچه از دهه ۱۳۷۰ آغاز شده است، اما دهه ۱۳۸۰ را می‌توان دوران رونق روش‌های کیفی در ایران دانست. دوره که به رغم این رونق، بازهم برخی بدگمانی‌ها درباره روش‌های کیفی در سنت جامعه‌شناسی ایران ادامه داشت و برخی اساتید روش‌های کیفی را روش‌های غیر علمی، غیر جامع، ثانویه، محدود و کوچک مقیاس، غیر قابل اعتماد، ‌پست‌مدرن، فانتزی و مانند آن قلمداد می‌کردند.

اما به زعم نویسنده، روش‌های کیفی، ویژگی‌های خاص و ارزشمند خود را دارند. ذکایی تاکید دارد که «پژوهش کیفی به‌گونه‌ای درهم تنیده به متن و هم خود سوژه‌ها و هم خود محقق توجه دارد» و «اولویت سنت کیفی فهم و تفسیر است». ذکایی در ادامه ویژگی‌ها اساسی روش‌های کیفی را برمی‌شمارد: اینکه در روش‌های کیفی تاکید بر نمونه‌های کوچک است، سبک کیفی در پژوهش، بازاندیشی حداکثری را طلب می‌کند، سبک کیفی نیازمند بازاندیشی حداکثری است و محقق روش کیفی در تلاش است تا با اعضای میدان تحقیق خود همدلی نشان دهد و آن را درک کند،

نویسنده در ادامه به بررسی این نکته می‌پردازد که چرا در ایران و در دهه‌های گذشته، و به رغم وجود سنت‌های ارزشمند تحقیقات کیفی در سطح جهانی، روش‌های کمی بیش از روش‌های کیفی مورد توجه بوده‌اند. به زعم ذکایی، دلایل مختلفی همچون «برجسته شدن عاملیت و تجارب فردی»، «تحولات تاریخی»، «دلایل سیاسی»، «ورود متن‌ها پست‌مدرن، پسااستعماری و ایدئولوژیک» و ظهور «گرایش‌های بین‌رشته‌ای» باعث شده‌اند تا امروزه بیش از گذشته به روش‌های کیفی توجه شود.

کتاب در ۹ فصل ادامه می‌یابد که شامل فصول «مسئله و مسئله‌مندسازی»، «مهارت‌های ارتباطی در پژوهش کیفی»، «تحلیل مضمونی»، «نظریه مبنایی»، «روش تحلیل پدیدارشناسی»، «روایت‌گری»، «اتوبیوگرافی»، «مردم‌نگاری» و «نگارش و ارزیابی پژوهش کیفی» می‌شوند. نویسنده در فصل اول در تلاش است تا به مقدمه هر پژوهش کیفی، یعنی مسئله‌یابی بپردازد. ذکایی در این بخش به طرح این سوال می‌پردازد که یک پژوهشگر روش کیفی، چگونه باید مسئله تحقیق خود را طراحی کرده و آن را در نسبت به پژوهش خود، صورت‌بندی کند. هرچند ممکن است از دید برخی دانشجویان، مسئله‌یابی موضوعی ساده به نظر برسد، اما نوینسده در تلاش است تا نشان دهد که مسئله یابی، کاری پیچیده و حساس است و اهمیت بسیار زیادی در انجام پژوهش کیفی دارد. ذکایی در فصل دوم به سراغ مهارت‌هایی می‌رود که لازمه انجام یک پژوهش کیفی هستند و تلاش می‌کند تا نشان دهد چگونه یک دانشجو می‌تواند این مهارت‌ها را در دانشگاه یا خارج از آن فرابگیرد.

۶ فصل بعدی این اثر، به ترتیب تشریح ۶ روش عمده کیفی و اصول و مبانی هرکدام از این روش‌ها است. ذکایی ضمن ارجاع به جدیدترین و به‌روزترین آثار تحقیقاتی منتشر شده از سوی محققان برجسته مسلط به هرکدام از انواع این روش‌های کیفی، مهمترین نکات و اجزاء این روش‌ها را آموزش داده و ضمن مقایسه این روش‌ها با یکدیگر، نقاط قوت و ضعف آن‌ها را با یکدیگر مقایسه می‌کند. مهمتر از آن ذکایی یادآوری می‌کند که در چه تحقیقاتی استفاده از این روش‌ها می‌تواند کاملاً نادرست باشد و نباید از آن‌ها بهره برد.

در فصل پایانی اما نویسنده به بحث درباره این موضوع می‌پردازد که یک تحقیق کیفی چگونه باید به رشته تحریر درآید. ذکایی با معرفی روش‌های نگارشی همچون روش «اقرارگونه»، «سبک انتقادی»، «سبک ادبی»، «نوشتار شعرگونه»، «سبک نمایشی» و «سبک چندرسانه‌ای» نکات بسیار خوبی را در اختیار دانشجویان، پژوهشگران، مدرسان دانشگاه و سایر مخاطبان این کتاب قرار می‌دهد.

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
5 + 8 =