سرشماری دقیق و جامع مبنای اصلیِ برنامه‌ریزی و توسعه

تهران- ایرنا- نیاز روزافزون دستگاه‌های برنامه‌ریزی کشور به آمار و اطلاعات و ضرورت همکاری بسیار نزدیک سازمان اصلی تولیدکننده آمار با دستگاه برنامه‌ریزی لزوم سرشماری دقیق و جامع را بیش از پیش نمایان می‌کند از این رو مرکز آمار ایران به طور متناوب به جمع‌آوری دقیق آمار جمعیتی کشور مبادرت می‌ورزد.

نخستین قانون سرشماری در ایران ۱۰ خرداد ۱۳۱۸ خورشیدی به تصویب مجلس شورای ملی رسید و این سرشماری در کشور براساس این قانون در یکم تیر همان سال آغاز شد. کاشان نخستین شهری بود که آمارگیری در آن به اجرا درآمد و بعد از آن سرشماری در منطقه‌های گوناگون کشور صورت پذیرفت.

نخستین سرشماری در تهران نیز با توجه به این قانون در ۱۰ اسفند ۱۳۱۸ خورشیدی اجرا شد و برای اجرای این سرشماری دولت برنامه‌ریزی‌های منظمی را شکل داد، دولت این روز را در پایتخت تعطیل عمومی اعلام کرد و شهربانی کل کشور با اطلاعیه‌ای به آگاهی مردم تهران رساند که در این روز از منزل‌های خویش به غیر از موارد ضروری و با اطلاع شهربانی خارج نشوند. سرشماری از پنج صبح در تهران شروع شد و تا هشت و ۳۰ دقیقه شب به طول انجامید، پس از پایان کار، دولت با بررسی اطلاعات ارایه شده در اطلاعیه‌ای رسمی جمعیت تهران را ۵۴۰ هزار و ۸۷ تن اعلام کرد.

سرشماری تهران در ۱۳۱۸ خورشیدی

پس از تهران در شهرهای دیگر نیز سرشماری صورت پذیرفت، این سرشماری که از ۱۳۱۸ خورشیدی آغاز شده بود در شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی به‌دلیل حمله متفقین به ایران و اشغال نظامی کشور، در گنبدکاووس متوقف شد و این برنامه نیمه‌کاره باقی ماند. سرشماری‌های اداره کل آمار ایران تا ۱۳۲۹ خورشیدی اغلب محلی و آزمایشی بود تا آنکه در ۱۳۳۵ خورشیدی سرشماری رسمی و منظمی به وسیله مرکز آمار ایران انجام شد.

با تأسیس‌ اداره‌ کل‌ آمار عمومی‌ و اجرای‌ سرشماری‌ عمومی‌ کشور در ۱۳۳۵خورشیدی فعالیت‌های‌ آماری‌ وارد مرحله‌ جدیدی‌ شد و همه‌ساله‌ طرح‌های ‌گوناگون‌ آماری‌ در زمینه‌های‌ مختلف‌ اجتماعی‌ و اقتصادی‌ به‌ مرحله‌ اجرا درآمد. این‌ مرکز به‌ عنوان‌ نخستین اقدام، سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسکن‌ را طبق ‌قانون‌ در آبان ‌ ۱۳۴۵ خورشیدی به ‌مرحله ‌اجرا درآورد.

با تصویب قانون جدید مرکز آمار ایران‌ و اعمال‌ تجـدیـد نظر در ساختار سازمـانی‌ آن، ایـن‌ مـرکـز در آبـان ۱۳۵۵ خورشیدی دومیـن‌ سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسکن‌ کشـور را به‌ انجام ‌رسانید.

نخستین سرشماری عمومی‌ نفوس‌ و مسکن در نظام‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ در ۱۳۶۵ خورشیدی به‌ مرحله اجرا درآمد. افزایش‌ غیر قابل‌ انتظار جمعیت‌ کشور در سال‌های‌  ۱۳۵۵ لغایت‌ ۱۳۶۵ که‌ آگاهی‌ از روند تغییرات‌ جمعیت‌ پس‌ از ۱۳۵۵ خورشیدی را مورد تأکید قرار می‌داد و نیز وجود جابه‌جایی‌های‌ عمده‌ جمعیت، ناشی‌ از جنگ‌ تحمیلی‌ که‌ چارچوب‌های‌ آماری‌ حاصل‌ از سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسکن‌ ۱۳۶۵ خورشیدی را دستخوش‌ دگرگونی‌های‌ بزرگ‌ و غیرقابل‌ اغماض‌ کرده‌ بود، سیستم‌ برنامه‌ریزی‌ کشور و به‌ تبع‌ آن، مرکز آمار ایران‌ را بر آن‌ داشت‌ که‌ در زمانی‌ کوتاه‌تر از فاصله‌ متداول‌ ده‌ساله، به‌انجام‌ یک‌ تمام‌شماری‌ از جمعیت‌ کشور با عنوان‌ طرح‌ آمارگیری‌ جاری‌ جمعیت‌  ۱۳۷۰ خورشیدی اقدام‌ کند و برای‌ نخستین بار در کشور، سرشماری‌ جمعیت‌ را با یک‌ آمارگیری‌ نمونه‌ای‌ همراه‌ سازد.

از آن تاریخ تاکنون سرشماری نفوس و مسکن به صورت کامل در سال های ۱۳۷۵، (پنجمین سرشماری)، ‌ ۱۳۸۵، (ششمین سرشماری)، ۱۳۹۰(هفتمین سرشماری) و باتوجه به مصوبه دولت با تاکید بر انجام سرشماری درسری زمانی ۵ ساله در آبان ۱۳۹۵ (هشتمین سرشماری) در سراسر کشور به اجرا در آمد.

سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۹۵ برای نخستین بار با تلفیق ۲ روش سرشماری اینترنتی و سرشماری مراجعه حضوری با استفاده از تبلت انجام گرفت. کاهش حجم کار مامور سرشماری، افزایش کیفیت اطلاعات و سرعت بالای در انتقال و استخراج اطلاعات از جمله نقاط قوت سرشماری حضوری با تبلت بود.

تاریخچه سرشماری و آمارگیری در جهان

سابقه شمارش نفوس در جهان به سال ها پیش از میلاد باز می گردد. اسناد و مدارک تاریخی نشان می دهد که در حدود سال های ۳۸۰۰، ۳۰۰۰ و ۲۵۰۰ قبل از میلاد به ترتیب در کشورهای بابل، چین و مصر سرشماری های جمعیت انجام شده است. در این سرشماری ها اطلاعاتی نظیر جنس، سن، شغل و مالکیت افراد جمع آوری می شد.

قدیمی ترین سند تاریخی که در آن به سرشماری نفوس اشاره شده است؛ در فصل مهاجرت از کتاب تورات است که حضرت موسی(ع) برای مهاجرت قوم بنی اسراییل از مصر، افراد قوم یهود را سرشماری کرد. این سرشماری در ۱۴۹۱ قبل از میلاد انجام شد.

در یونان و امپراتوری رم باستان نیز در فاصله سال های ۴۳۵- ۴۱۰ بعد از میلاد سرشماری جمعیتی متعددی انجام و اطلاعات مربوط به خصوصیات اجتماعی و اقتصادی مردم به طور منظم هر پنج سال یک بار از طریق سرشماری نفوس جمع آوری می شد.

در بعضی از کشورها، مدارکی از قرون وسطی باقی مانده است که ویژگی های طبقات مختلف جامعه را که شامل طبقه اشراف و پیشوایان مذهبی است به دست می دهد.

در اوایل سده هیجدهم میلادی در اروپا سرشماری هایی صورت گرفت که علمی نبود و در مقیاس محدود انجام می شد.

نخستین سرشماری جمعیت به روش نوین در جهان در ۱۷۹۴ میلادی در کشور سوئد صورت گرفت و پس از آن دیگر کشورها نسبت به شمارش افراد جامعه خود اقدام کردند.

امروزه لفظ سرشماری نفوس و مسکن معنای دقیق تری پیدا کرده است و به مجموعه فعالیت ها و خدماتی شامل طراحی، برنامه ریزی، گردآوری، کدگذاری و طبقه بندی، ارزشیابی و اصلاح و تجزیه و تحلیل و چاپ و انتشار اطلاعات آماری از جمعیت و مسکن اطلاق می شود. این گونه سرشماری ها مطابق توصیه های سازمان ملل متحد در بیشتر کشورهای جهان با فاصله های مساوی ۱۰ سال یک بار و در بعضی از کشورها پنج سال یک بار از ابتدای سده بیستم رایج شده است.

سرشماری ۱۹۲۵ خورشیدی در  هلند

سرشماری و آمارگیری در ایران

آمارگیری در ایران از زمان های بسیار قدیم رواج داشته است. به نحوی که از سنگ نوشته ها و کتیبه ها بر می آید در زمان هخامنشیان لغت هامار به معنی ارقام مالیاتی و سپاهیان و نیز لغت شامار به معنی سرشماری نفوس به کار می رفت.

مورخان در آثار و نوشته های خود انگیزه اصلی آمارگیری در آن زمان را جمع آوری مالیات و تجهیز و تدارک نظامی ذکر کرده اند. در امپراتوری ایران باستان نیز سرشماری عمومی جمعیت برای دریافت مالیات سرانه و تعیین شمار مردان قادر به جنگ انجام می شد.

هرودوت مورخ یونانی( ۴۸۴ - ۴۲۵ قبل از میلاد) در تاریخ خود درباره دوره تاریخی هخامنشیان می نویسد: وقتی خشایار شاه از تنگه داردانل می گذشت، محلی مخصوص را برای سرشماری افراد قشون خود مناسب دید و مقرر داشت تا ۱۰ هزار سپاهی شمارش شده در آن محل گرد آیند، به نحوی که حتی المقدور به یکدیگر نزدیک باشند، سپس دستور داد دور این عده را خط بکشند. بعد از خروج آنان از داخل خط، دیواری که بنای آن تا کمر افراد آن سپاه برسد بر روی آن بنا کنند. چون حصار آماده شد، سپاهیان گروه گروه در آن داخل و از آن خارج شدند تا مقدار آن ها معلوم شود... هرودوت نتیجه این سرشماری را یک میلیون و ۷۰۰ هزار تن ذکر می کند.

شاه آمار در حقیقت نوعی آمارگیری به دستور شاهان هخامنشی برای تعیین مالیات سرانه بود. در زمان داریوش دفاتر مالیات و نظامی برای نخستین بار تدوین شد.

نخستین سرشماری جمعیتی ایران به روش نوین در ۱۲۶۴ خورشیدی و در سطحی محدود در زمان ناصرالدین شاه و همزمان با وزارت اعتضادالسلطنه بر وزارت علوم و معارف به وسیله عبدالفخار، معلم ریاضی مدرسه دارالفنون، به عمل آمد. در این سرشماری تهران به پنج محله ارگ، عوددلاجان، چاله میدان، سنگلج و بازار تقسیم شد و همه محله های خارج از شهر نیز در یک طبقه قرار گرفت. در آن زمان جمعیت تهران ۱۵۵ هزار و ۷۳۶ تن برآورد شده بود.

در چهارمین سال سلطنت مظفرالدین شاه و در ۱۲۷۷ خورشیدی نیز از ابنیه تهران آمارگیری به عمل آمد و با ایجاد تشکیلات جدید بلدیه در ۱۳۰۱ خورشیدی سرشماری دیگری در تهران صورت گرفت که بر پایه آن سرشماری جمعیت تهران در ۱۳۰۱ بالغ بر ۲۱۰ هزار تن بود. تا این تاریخ سازمان خاصی که مسوولیت جمع آوری اطلاعات جمعیتی و تمرکز بخشیدن به آن ها را برعهده داشته باشد در کشور وجود نداشت و همه تلاش های به عمل آمده جنبه موضعی و موردی داشت.

منابع:

۱-تاریخچه آمار در ایران؛ جلال داوودزاده، مجموعه مقالات نخستین کنفرانس آمار ایران، سال ۱۳۷۱

۲-نگاهی گذرا به تاریخچه احتمالات و آمار؛ محمدقاسم وحیدی اصل، مجموعه مقالات نخستین کنفرانس آمار ایران، سال ۱۳۷۱

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
1 + 13 =