۲۳ آذر ۱۳۹۸،‏ ۲۱:۱۰
کد خبرنگار: 2136
کد خبر: 83594220
۱ نفر

برچسب‌ها

خانم لمتون؛ جاسوس یا ایرانشناس؟

تهران- ایرنا- خانم لمتون ایرانشناس بود یا در پوشش ایرانشناسی فعالیت‌های دیگری را پیگیری و طرح‌ریزی می‌کرد؟

اگر به تاریخ دهه بیست شمسی علاقه‌مند باشید حتما نام خانم لمتون را شنیده‌اید؛ وابسته مطبوعاتی و کارمند ارشد سفارت بریتانیا در تهران در دوران جنگ جهانی دوم. مشهور است که خانم لمتون با تسلط کم‌نظیرش به زبان فارسی پشت پرده روندهای سیاسی دهه بیست در ایران بوده و به عنوان نماینده دولت فخیمه انگلستان به برخی سیاست‌مداران و روزنامه‌نگاران خط می‌داده است. علاوه بر این می‌دانیم که خانم لمتون، فارغ‌التحصیل مدرسه مطالعات شرقی لندن، پژوهش‌های گسترده‌ای درباره تاریخ ایران انجام داده است و در محافل علمی به عنوان یک ایرانشناس متبحر شناخته می‌شود.

لمتون که بود؟

اما واقعیت ماجرا درباره خانم لمتون چیست؟ او یک ایرانشناس بوده است یا تحت لوای ایرانشناسی فعالیت‌های دیگری را پیگیری و طرح‌ریزی می‌کرده است؟ کتاب  اَن لَمتون، در عرصه علم و سیاست ترجمه‌ی مقاله‌ بلندی است ازجان گرنی درباره زندگی شخصی، علمی و سیاسی استادش لمتون که با مطالعه آن می‌توانیم به شمه‌ای از زندگی شخصی، حرفه‌ای و علمی خانم لمتون دست یابیم. کاوه بیات مترجم کتاب علاوه بر این مقاله بلند، چند یادداشت‌ وگزارش‌ لمتون در زمان فعالیتش در ایران و فهرستی از آثار او را نیز ترجمه و به کتاب اضافه کرده است. مترجم کتاب در مقدمه کوتاهی که بر کتاب نوشته تاکید دارد که خانم لمتون: «یکی از ایران‌شناسان مهم عصر ماست.» مترجم کتاب همچنین به ما خبر می‌دهد که بخش بزرگی از پژوهش‌های لمتون درباره تاریخ و اجتماعِ ایران، هنوز به فارسی ترجمه نشده‌اند. به باور کاوه بیات: «شاید بهترین کاری که می‌توانست در شناسایی این اهمیت و بهره‌مندی از علم ودانش او صورت گیرد ترجمه و انتشار بخش درخور توجهی از آثار و تحقیقات او بود؛ امری که با توجه به تعداد اندکآثار ترجمه شده از وی، در قیاس با کل آثار و نوشته‌هایش، که فهرست هر دو در بخش پایانی این کتابچه پیوستشده‌اند، صورت نگرفته است.»(ص۷)

در ادامه، مقاله بلند جان گرنی شاگرد خانم لمتون را می‌خوانیم که خودش نیز یک ایرانشناس بنام است. در این بیوگرافی کوتاه می‌خوانیم که خانم لمتون در دوران دانشجویی در مدرسه مطالعات شرقی، به دلیل علاقه به شرق به اصفهان آمده و دوماه در این شهر تاریخی سر کرد. اقامت در اصفهان، لمتون را شیفته ایران، زبان فارسی و فرهنگ کشورمان کرده و عزمش را در تحصیل زبان فارسی جزم‌تر از قبل ساخت. او در سفرهایش به ایران در اواخر دوران پهلوی اول با بزرگان فرهنگ و ادب فارسی همچون دهخدا و محمدعلی فروغی همنشین شده و مقالاتی درباره تاریخ ایران منتشر کرد. از جمله «اوضاع اجتماعی ایران در عهد قاجاریه»، «دولت و حکومت در اسلام»، «تنظیم آبزاینده رود در گذشته»، «نظریه‌ی پادشاهی در نصیحت الملوک غزالی».

اما زندگی خانم لمتون و کاراکتر صرفا دانشجویش با یک اتفاق بزرگ دستخوش تغییر شد. با آغاز جنگ جهانی دوم، سفیر بریتانیا در تهران از او خواست در بخش تبلیغات و مطبوعات سفارت کار کند. در تمام سال‌های جنگ جهانی دوم، لمتون «در چگونگی حضور و ابراز وجود رسمی بریتانیا در ایران نقشی اساسی ایفا کرد»(ص۳۲) کارهای خانم لمتون در سفارت بریتانیا در مرکز تهران عبارت بود از: «قرائت جراید، ارسال مطالب به جراید، تهیه گزارش‌هایی در مورد افکار عمومی به‌گونه‌ای که در جراید و دیگر جای‌ها منعکس می‌شد، ایجاد ارتباط با تعداد هرچه‌وسیع‌تری از افراد»(ص۳۴). وقتی سر ریدربولارد وزیر مختار انگلیس در تهران شد و انگلیس و شوروی از جنوب و شمال به ایران حمله‌ور شدند، مسئولیت‌های سیاسی خانم لمتون هم سنگین‌تر شد. حالا دیگر فعالیت‌های او هیچ شباهتی به زندگی یک دانشجوی شرق‌شناسی و زبان فارسی نداشت. وقتی متفقین به نزدیکی تهران رسیدند، بخش فارسی رادیو بی‌بی‌سی شروع به پخش برنامه‌هایی کوبنده کرد علیه رضاشاه و سوءاستفاده‌هایی که او از قدرت کرده بود. پخش این برنامه‌ها، افکار عمومی ایرانیان را که از قدیم معتقد بودند «کار کارِ انگلیسی‌ها است»، قانع کرد که دوران رضاشاه به پایان رسیده است. حتی بعدها مشخص شد که پخش این برنامه‌ها در روحیه و تصمیم رضاشاه برای استعفا و واگذاری قدرت به فرزندش تاثیر نهاده است. نویسنده متن این برنامه‌های تبلیغاتی کسی نبود جز خانم لمتون. خانم لمتون فارسی را بی‌نقص صحبت می‌کرد و خودش این تصور را داشت که «وقتی در رادیو حرشف می‌زند سخنانش کمابیش می تواند سخنان یک ایرانی تلقی شود»(ص۳۹) لمتون در سال‌های جنگ موظف بود با مطبوعات ایرانی و حتی اعضای حزب توده در تماس باشد و تبلیغات ضدنازی به زبان فارسی را در افکار عمومی ایران تقویت کند. در کتاب می‌خوانیم که خانم لمتون به احتمال بالا در دوران جنگ جهانی دوم درگیر کارهای اطلاعاتی و همکاری با ماموران اطلاعاتی بریتانیا شده بوده است. اما مشخص نیست آیا در سال‌های بعد نیز این همکاری ادامه داشته است یا خیر؟

اینچنین بود که در فضای سیاسی آن روزهای ایران، لمتون تبدیل به یک زن افسانه‌ای ترفندباز شد. خودش در خاطراتش از ایرانیانی یاد کرده که به نقش انگلیس در اداره ایران باور راسخی داشته‌اند: «طبقه خاصی از ایرانیان که می‌خواستند بر این باور باشند و بر این باور نیز بودند که زمام امور مملکت‌شان در دست ما قرار دارد، آرزو داشتند برده ما باشند»(ص۴۰). اما لمتون مخالفانی هم داشت. مخالفان انگلیس در ایران او را «ابرمرتجع امپریالیست» می‌دانستند. برخی مطبوعات نیز کاریکاتورهایی از او می‌کشیدند که لمتون را جاسوس بریتانیا تصویر می‌کرد. خانم لمتون بعد از پایان جنگ تهران را ترک کرد و درگیر مشغولیات آکادمیکش در انگلستان شد اما به دلیل سال‌های طولانی اقامت در تهران، آشنایی با فضای سیاست در ایران و اقدامات مثبتی که برای پیشبرد برنامه‌های تبلیغاتی انگلیس در ایران کرده بود، همواره طرف مشورت مقامات بریتانیایی در موضوعات مربوط به ایران قرار داشت. 

لمتون از مخالفان مصدق بود

از جمله وقتی نهضت ملی شدن نفت به رهبری دکتر مصدق پیش آمد و بریتانیا درگیر بحران در روابطش با ایران شد، دوباره به صحنه سیاست ایران بازگشت؛ این بار  به‌عنوان مشاور مقامات وزارت خارجه. خانم لمتون با مصدق مخالف بود و معتقد بود توافق میان ایران و انگلستان در موضوع نفت تنها با سقوط دکتر مصدق ممکن است. لمتون پیشنهادهایی هم برای ساقط کردن مصدق می‌داد مثلا: «بر این باور بود که می‌توان از طریق ترغیب و تبلیغ مخفی و آشکار بسیج مخالفان مصدق و حمایت از آن‌دسته از ایرانیان روشن‌اندیش! که تعبیر آن‌ها از منافع ملی ایران با برنامه های بریتانیا همخوانی داشت جایگاه مصدق را متزلزل کرد»(ص۵۵). 

با این همه کتاب مدعی است که خانم لمتون نقشی در کودتای انگلیسی-امریکایی ۲۸مرداد نداشته یا لااقل تا زمان محرمانه بودن پرونده‌های اینتلجنت‌سرویس درباره این کودتا نمی‌توان درباره نقش لمتون اظهارنظری کرد. بر مبنای اطلاعاتِ کتابِ ان لمتون در عرصه علم و سیاست، می‌توان نتیجه‌گیری کرد که آنچه در دهه بیست درباره خانم لمتون و نقش او در سیاست ایران گفته شده، برخلاف تصور برخی، افسانه نبوده و رنگ بویی از واقعیت نیز داشته است. با این‌همه کتاب تلاش دارد فعالیت‌های علمی لمتون در شناساندن فرهنگ ایرانی را نیز در ارزش‌داوریِ این ایرانشناس انگلیسی در نظر آورد.

ان لمتون در عرصه علم و سیاست نوشته جان گرنی را کاوه بیات ترجمه کرده و انتشاران جهان کتاب در سال ۱۳۹۸ روانه بازار کتاب کرده است.

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
6 + 9 =