نقد کتاب آن پنجاه و پنج نفر و جایگاه فقه حکومتی

تهران- ایرنا- «آن پنجاه و پنج نفر»، «مرور آثار نعمت‌الله فاضلی» و «جایگاه فقه حکومتی در تحقق گام دوم انقلاب اسلامی» از مهمترین نشست هایی بود که هفته گذشته در کشور برگزار شد.

در گزارش زیر گزیده ای از مهمترین نشست های پژوهشی از بازه زمانی چهارم تا ۱۰ آبان ۱۳۹۸ خورشیدی آمده است.

آن پنجاه و پنج نفر

نشست نقد و بررسی کتاب آن پنجاه و پنج نفر در سرای کتاب مؤسسه خانه کتاب برگزار شد.
سید محمدکاظم بجنوردی رئیس مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی گفت: این کتاب پیشنهاد اسماعیل شمس مسئول بخش کردشناسی مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی است. دکتر شمس مطالعات گسترده‌ای در زمینه حزب ملل کرده است. با توجه به اینکه من هم‌اکنون فرهنگی هستم، نه سیاسی چندان مایل نبودم درباره گذشته کنکاش کنم چون با وضعیت فعلی من وفق نمی‌کند. انگیزه اصلی من از سال ۱۳۴۱ حزب ملل اسلامی را تأسیس کردیم. انگیزه اصلی آن عدالت‌خواهی بود.
در بازجوئی‌هایی که در محاکم نظامی انجام شد (در آن زمان دادگاه سیاسیون در دادگاه نظامی انجام می‌شد) از من پرسیدند چه انگیزه‌ای داشتی و من گفتم اعتقاد به قرآن و دیدن محرومیت طبقه پایین جامعه. ما در آن زمان خط مشی مبارزه مسلحانه را انتخاب کردیم و در ایران این خط مشی هنوز تعریف نشده بود اما در دنیا و ته‌مانده آن در دوران استعمار بود. این مبارزه در آن زمان و در آفریقا و جنگ‌های رهایی بخش مشاهده می‌شد. در شرایطی که اوج جنگ سرد بر دنیا حاکم بود تمام نهضت‌های رهایی‌بخش حمایت می‌شدند.
 زمانی که ما تشکیل حزب را آغاز کردیم ۹ سال و زمانی که من دستگیر شدم ۱۲ سال از کودتای۲۸ مرداد ۱۳۳۲ می‌گذشت و هنوز حرارت آتش حزب رستاخیز ملی احساس می‌شد و ملت ما نفرتی که از این کودتا داشت را حس می‌کرد و برای ما مسئله امپریالیسم آمریکا مطرح و این الفبای مبارزه ما در آن زمان بود. آن دوران، دوران آرمان‌خواهی در کل جهان بود و جوان‌های انقلابی دنبال مبارزه مسلحانه بودند و ما در ایران اولین گروه بودیم که این کار را کردیم.
ما به این نسخه رسیدیم که باید با رژیم خفقان برخورد نظامی داشته باشیم. منظور ما ترور نبود. منظور ما جنگی مسلحانه برای سرنگونی نظام و برقراری نظام جدید بود. البته مانند برخی گروه‌های چپ عمل نکردیم که مبارزه چریکی شهری باشد یا مانند مائوئیسم‌ها که نسخه‌ای که مائو حرکت کرده بود حرکت کردند. ما جنگ‌های مسلحانه را مطالعه کردیم و به این نسخه رسیدیم  که برای مبارزه مسلحانه لازم نیست نسخه معینی داشته باشیم و این موضوع به شرایط ما و قدرت آتش ما بستگی دارد.
در همین دادگاه من برای آیت‌الله حکیم نامه‌هایی می‌فرستادم. آیت‌الله حکیم نامه‌ها را خوانده بود و ما خودمان را اولین گروهی معرفی کردیم که جوان‌ها را به این شکل هدایت می‌کند و ایشان به ما جواب دادند این کارهایی که ما باید می‌کردیم این جوان‌ها کردند. بعدها از اعضای حزب ملل اسلامی وزیر، استاندار، شهردار، معاون وزیر، نماینده مجلس و سایر به فعالیت پرداختند.
غلامرضا ظریفیان استاد تاریخ دانشگاه تهران توضیح داد: برای من مطالعه کتاب از چند جهت اهمیت داشت. ما اگر از نسل آن‌ها نبودیم اما نسل بعد محسوب می‌شدیم. ما عمرمان با این انقلاب پیوند خورده و این کار هم که بخشی از هویت گذشته ماست و با هر نگاهی که کنیم این هویت از ما گرفته نخواهد شد. این کار بخشی از کار عالمانه است که با استفاده از منبع اسناد می‌خواهیم به آن اکتفا کنیم.
من معلم تاریخم و علاقه‌مند به تاریخ معاصر و این کتاب از این لحاظ برای ما اهمیت پیدا می‌کند که ابزار ما سند است. در این اثر مجموعه‌ای از مدارک یکجا جمع شده است و برای من یک معلم تاریخم به دانشجویانم پیشنهاد می‌کنم به سراغ این کتاب بروند.
انتشارات روزنامه اطلاعات سلیقه خوبی برای کتاب به کار گرفته است و کار هم از شکل و شمایل خوبی برخوردار است. در مقدمه تلاش‌ شده زمینه‌ها تبیین شود و مولف در متن گزارش خوبی از اینکه چگونه حزب ملل شکل گرفته است را به خوبی ارائه می‌کند.
به هر حال اسلام‌گرایی در ایران در دوره معاصر مجادله‌آمیز است. از زمان مشروطه به این طرف با اسلام حوزوی روبرو بوده‌ایم. حزب ملل اسلامی دسته‌بندی ویژه‌ای در رادیکالیسم ایران تعریف کرد. رادیکالیسم در آن زمان در بخشی از آمریکای لاتین و خاور میانه وجود داشته است حزب ملل اسلامی تشابهات زیادی با آن داشته و آن را ایرانیزه کرده است.
خسرو تهرانی مؤسس اداره اطلاعات نخست وزیری در سال ۱۳۵۹ خورشیدی تصریح کرد: مقاله من با عنوان از «دارباد تا دارآباد» نوشته‌ام. در تاریخ‌نویسی ما سه گونه روش داریم یک تاریخ‌نویسی خودنوشت است و منابع آن درجه اول نیست مانند تاریخ شفاهی‌ها. دیگر پروژی تاریخ‌سازی است. دیگری تاریخ‌نگاری از جنس همین کتاب است که با استفاده از اسناد است و امیدوارم هیچ تاریخ‌نگاری به دسته دوم منحرف نشود.
در مقاله «دارآباد تا دارآباد» من مطرح کرده‌ام، زمانی که جامعه با فضای بسته‌ای روبرو است این چنین مبارزه مسلحانه آغاز می‌شود. حزب ملل نگاه جهان‌شمول گشتالتی را پیش می‌گیرد که نمی‌تواند با ایران عصر پهلوی انطباق کامل داشته باشد و نگاه مسلحانه از کوه دارآباد را وا نهادند و به زمین برگشتند و تلاش فرهنگی پیشه خود کردند و این تغییر جهات برکات بسیاری را نصیب علم و فرهنگ کرد.

مرور آثار نعمت‌الله فاضلی

نشست مرور آثار نعمت‌الله فاضلی در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی برگزار شد.
حسین میرزایی رئیس گروه مطالعات فرهنگی دانشگاه علامه  خاطرنشان کرد: یکی از بحث‌هایی که درباره کتاب «مردم‌نگاری سفر» مطرح کرده‌اند این است که آیا این کتاب یک خاطره‌نگاری، سفرنامه یا تجربه است و یا مردم‌نگاری است؟ مردم‌نگارها دلشان نمی‌خواهد از آن‌ها به عنوان مسافر یا سیاح نام ببرند و مقاومتی در این زمینه وجود دارد که این لقب روی کار آن‌ها نباشد.
مردم‌نگار به تعریف سنتی آن کسی است که برای مطالعه یک فرهنگ دوردست عزم سفر می‌کند و خودش را به یک منطقه بکر می‌رساند تا آن فرهنگ را مطالعه کند و در حین مردم‌نگاری یک دفترچه خاطراتی به شکل جداگانه دارد و تمایزی قائل می‌شود بین آن داده‌های علمی و چیزی که به عنوان خاطره ثبت می‌کند. معروف‌ترین این دفترچه‌ها، دفترچه خاطرات مالینوفسکی است که منتشر شد و جنجال بزرگ گفتمانی در انسان‌شناسی به وجود آورد.
این کتاب چیزی است که ما را به یک هویت‌یابی نزدیک می‌کند و در جای جای کتاب می‌توانیم این مساله را ببینم. در سرتاسر کتاب این کشش وجود دارد که خواننده را تا انتها می‌کشاند. حسی که این کتاب به من داده این است که بدون این‌که در دامن غربزدگی بیفتیم به اشکال مردم‌نگارانه دست می‌یابیم.

نعمت‌الله فاضلی استاد پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی اظهار داشت: پس از چاپ کتاب «مردم نگاری سفر» چهار همایش برگزار شد و روزنامه شرق هم ویژه‌نامه ای درباره این اثر منتشر کرد که نشان از استقبال خوب از این کتاب داشت. اکنون پس از سال‌ها ویراست جدید این اثر با عنوان «خیابان‌های مه آلود» با حذف و اضافات بسیار از سوی انتشارات علمی و فرهنگی منتشر می‌شود.
در علوم اجتماعی و انسان شناسی این نوع کارها ریشه کلاسیک دارد چون در جامعه ایران علوم اجتماعی طوری فهمیده شده که اگر کسی از چهارچوب مرسوم بیرون برود مورد اتهام قرار می‌گیرد که فلانی انشایش خوب است. از نظر من اگر کسی بتواند به یک زبان خوب بنویسد نسبت به دیگران برتری دارد.
پیوند بین زبان، ادبیات و روایتگری حلقه گمشده علم در ایران است. این حلقه را هر کسی بتواند پیدا کند و وصل کند خدمت تاریخی به دانشگاه‌های ما کرده است. متاسفانه من ایرانی روایت‌گری ندارد. انسان شناس می‌تواند مسافر، ادیب و ... باشد. انسان‌شناس باید مولف باشد و خلاقیت تالیفی کار بزرگی است البته من ادعای این کار را ندارم اما با دکتر میرزایی موافقم که انسان شناس به عنوان مسافر مطرح است.

محیط طباطبایی رئیس ایکوم و یکی از متخصصان تهران‌شناسی بیان داشت: کتابی که بتوان درباره‌اش سخن گفت اثر ارزشمندی است. برای این‌که بتوانیم مسائل تاریخی را بهتر دریابیم و جامعه انسانی را از گذشته تا امروز مورد مطالعه قرار بدهیم باید حتما تاریخ انگلستان را بخوانیم تا بتوانیم جامعه را مورد ارزیابی قرار بدهیم. تاریخ بریتانیا تاریخ باارزش برای همه دنیا است. تاریخ اشراف انگلیس بسیار مهم است و مدت هزار سال است که جامعه تمرین دموکراسی و قانون‌مداری کرده است، پس قطعا نتایج متفاوتی با دیگر کشورها دارد. در تاریخ انگلستان انقلابات به شکل دیگری است و به سمت جلو حرکت کرده است.
جامعه انگلیس به عنوان جامعه ساحل‌نشین از بینش خود برخوردار است. در تمدن ایران نیز خانه عشایر وسیع‌تر از کشاورزان و شهرنشینان قدیمی است. وقتی گله‌داران عشایر حکومت تشکیل می‌دهند امپراطوری‌ها شکل می‌گیرد. کدام جامعه را در تاریخ معاصر پیدا می‌کنید که وقتی کسی قهرمان و نماد این کشور در پایداری می‌شود در انتخابات برکنار می‌شود. در جنگ جهانی دوم قهرمان انگلیس چرچیل است اما در انتخابات برکنار می‌شود و می‌دانند که ارزش چرچیل مهم‌تر از این است که نخست وزیر بشود.
فاضلی چنین جامعه‌ای را بر اساس انقلاب ارتباطی و دوران پس از جنگ جهانی اول و پایان قرن بیستم و دوره تحولات جدید مورد بررسی قرار داده است. وقتی به جامعه ایرانی در تاریخ نگاه می‌کنیم می‌بینیم ناصرخسرو اسماعیلی‌مذهب و بسیار متعصب است و اشعارش بیانگر احساسات جهان‌بینی وی است که احساس خود را در شعر ارائه می‌دهد اما همان آدم در سفرنامه‌اش این‌گونه نیست و چنان تصویربرداری و مستندنگاری از جز به جز مسائل کرده و برای مورخ در زمینه‌های گوناگون مطالبی را عرضه کرده است.
زهرا نیکنام جامعه شناس یادآور شد: وقتی مفهوم برنامه‌ریزی درسی مطرح می‌شود چه چیزی در ذهن مردم نقش می‌بندد. از سال ۱۳۸۶ خورشیدی نعت الله فاضلی در مسائل برنامه‌ریزی درسی تعاملات گسترده‌ای دارد و در رخدادهای اصلی رشته برنامه درسی حضور بسیاری دارد. چه دستاوردی و رویکرد و مفاهیم از مجموعه آثار دکتر فاضلی می‌توانیم به دست بیاوریم؟
فاضلی انبوهی از منابع و سخنرانی‌ در زمینه برنامه‌ریزی درسی داشته و از آن سمت انسان‌شناس صاحب نظر است. مشترکات اندیشه در انسان‌شناسی و مطالعات فرهنگی چه چیزی بوده است که فاضلی به آن روی آورده است.

جایگاه فقه حکومتی در تحقق گام دوم انقلاب اسلامی

نشست علمی با موضوع جایگاه فقه حکومتی در تحقق گام دوم انقلاب اسلامی در مجتمع فرهنگی اقامتی آفتاب ولایت مشهد مقدس برگزار شد.

علیرضا داودی سردبیر پایگاه تخصصی فقه حکومتی وسائل به تعریف فقه حکومتی و آراء مختلفی موجود دراین‌زمینه اشاره کرد و باتوجه‌به اهمیت تحقق گام دوم انقلاب اسلامی، تبیین جایگاه فقه حکومتی را در این عرصه ضروری دانست.

وقتی حکومت، اسلامی است، باید تمام قوانین ما براساس اسلام و احکام مسلم شرع باشد. حال یکی از مهم‌ترین ارکان اسلام خانواده است. برای خانواده سه مسئله کلی می‌توان در نظر گرفت که فقه حکومتی در هر سه، نقش بسیار مهمی ایفا می‌کند. نخستین مسئله تشکیل خانواده است. معتقدیم روابط بین زن و مرد باید قانونمند باشد و یکی از راه‌های اساسی در رسیدن به این مهم، تشکیل خانواده براساس شرع است.

حاجیه مقدسی مدیر مدرسه علمیه اسلام‌شناسی حضرت زهرا سها اظهار کرد: سلامت خانواده دومین مسئله مهم خانواده است. باید توجه کرد اگر بخواهیم خانواده سالمی داشته باشیم، به‌ناچار باید جامعه سالمی داشته باشیم و بدون شک برای رسیدن به این مهم، فقه حکومتی نقش خود را نمایان می‌کند.

همان‌طورکه اشاره شد، تمام قوانین باید براساس اسلام باشد و حجاب یکی از قوانین مسلم شرع است. لازم است فقها برای تبیین و ترویج حجاب براساس فقه حکومتی اقدامات لازم را انجام دهند. دراین‌زمینه، توجه به نکته‌ای بسیار مهم است: وقتی از حجاب سخن به‌میان می‌آید، مسئله حضور زنان در اجتماع نیز مطرح می‌شود؛ چراکه حجاب در اجتماع معنا پیدا می‌کند و نمی‌توان پذیرفت اهمیتی که در آیات و روایت درباره حجاب وارد شده، تنها به حجاب در درون خانواده تعلق گیرد.
بسیاری از بچه‌ها یا جنین‌هایی که در راستای دستور غرباگری سقط می‌شود، سالم هستند. نقش فقه حکومتی دراین‌زمینه توجه به نسل شیعه است. لازم است فقها و علما که متولی اصلی هستند، به این موضوع اشاره کنند. سوال اساسی ما این است که سقط فرزندان دراین‌باره براساس کدام دستور شرع است؟ مادری که چندین ماه فرزند خود را با اضطراب حمل کرده است، براساس چه حکمی جنین و فرزند خود را سقط می‌کند؛ درحالی‌که ادامه حیات او می‌تواند در حفظ جمعیت شیعه نقش مهمی داشته باشد.

در گام دوم، باید برای اسلامی‌بودن نظام قدم‌های بلندتری برداریم که بی‌شک فقه حکومتی نقش تأثیرگذاری دراین‌زمینه دارد. فقها و علمای بزرگوار دراین‌زمینه باید اقدام درخورتوجه انجام دهند؛ چراکه این تکلیف، در وهله اول متوجه آن‌ها خواهد بود. وی حل مشکلات فقهی بانک‌ها را امری لازم در این عرصه دانست و خاطرنشان کرد: آیا می‌توان ادعا کرد بانک‌ها تاکنون احکام شرع را رعایت کرده‌اند؛ درحالی‌که تأثیر مخرب لقمه حرام در خانواده بر کسی پوشیده نیست.

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
3 + 3 =