درباره وزارت خواربار | وزارتخانه ای برای برون رفت از بحران مواد غذایی

تهران-ایرنا- با ورود قوای متفقین به شمال، جنوب و غرب کشور در سوم شهریور ۱۳۲۰خورشیدی، قیمت خواربار به شکل سرسام آور و وحشتناکی بالا رفت به گونه ای که قیمت برخی از اقلام خواربار هشت برابر شد. به همین دلیل دولت برای برون رفت از این بحران وزارت خوار بار را تاسیس کرد.

به گزارش گروه اطلاع رسانی ایرنا؛ جنگ جهانی دوم یکی از مهم ترین حوادث ویرانگری بود که به ایران کشیده شد و اقتصاد آن را نشانه گرفت. در شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی نیروهای متفقین با نقض بی‌طرفی ایران و ورود به خاک این کشور، مشکلات اقتصادی فراوانی را به همراه آوردند. آنها با ورود خود به ایران و برکناری رضاخان امور کشور را به دست گرفتند و به این ترتیب، نهادهای دولتی قدرت خود را از دست دادند و توان مقابله با این قدرت ها را نداشتند.

نیروهای اشغالگر با وجود بی طرفی ایران در جنگ با حضور خود در این کشور باعث قحطی های مکرر شدند و برای تامین نیازهای خود به شکل دلخواه از امکانات ایران استفاده می کردند. این در حالی بود که متفقین در بیانه‌ای در آغاز جنگ قول داده بودند که تاحد امکان برای مردم ایران مشکلی به وجود نیاورند؛ در واقع متفقین می‌بایست موادغذایی خود را از خارج وارد می‌کردند اما در اثر اشغال، بخش‌های کلیدی اقتصاد مانند کشاورزی، صنعت و بازرگانی خارجی آسیب دیدند. کشاورزی به عنوان ستون فقرات اقتصاد ایران که ۷۵ درصد نیروی کار را جذب کرده بود و حدود ۵۰ درصد تولید ناخالص ملی ایران را تامین می‌کرد، دچار رکود سختی شد. در جریان اشغال و به علت آشفتگی اوضاع کشور، تولید گندم و جو ۲۵ درصد، پنبه ۳۹ درصد، برنج ۱۰ درصد، گوشت ۹ درصد و توتون و تنباکو هفت درصد کاهش یافت.

همچنین باید گفت که کمبود ارزاق تا حد چشمگیری به تامین مایحتاج متفقین ارتباط داشت. علاوه بر این کارکنان ارتش انگلیس، هر روز مقادیر چشمگیری خواربار، سبزیجات و… از مغازه‌های تهران خریداری و با کامیون حمل می‌کردند که این اقدام آنان وحشت مردم و کمیابی و افزایش قیمت خواربار را به دنبال داشت. از طرف دیگر هم‌زمان با ورود متفقین به ایران، بسیاری از کشاورزان ایرانی، زراعت را رها کردند و به عملگی برای انگلیسی‌ها پرداختند و این‌گونه از سطح زمین‌های زیر کشت کاسته می شد و کشور را با قحطی و کمبود موادغذایی مواجه می‌کردند. بنابراین با توجه به مطالب بالا در ۱۳۲۰ خورشیدی نشانه‌های قحطی در ایران پدیدار شد و در ۱۳۲۱ خورشیدی به اوج خود رسید. نتیجه این اشغال بروز قحطی در مناطق مختلف کشور شد و به همین دلیل کابینه های مختلف روی کار آمدند که بتوانند این معضل بزرگ را حل کنند.

پژوهشگر گروه اطلاع رسانی ایرنا به مناسبت تصویب قانون تاسیس وزارت خواربار به چگونگی و تاریخچه تشکیل این نهاد پرداخته است.

تشکیل کابینه های مختلف برای برون رفت از بحران تامین خواربار

از شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی کمبود خواربار به بحران عمومی تبدیل شد. به گونه ای که دولت نمی توانست آذوقه و خواربار شهرها را تامین کند. مساله تامین خوار بار به ویژه نان یکی از مهم ترین دغدغه های دولت‌های محمد علی فروغی، علی سهیلی، احمد قوام و سهیلی دوم بود. همچنین سقوط این کابینه ها به نوعی به موضوع نان و ناتوانی آنها در تامین آن هم ارتباط داشت.

یکی از افراد و کابینه هایی که تا حدودی توانست وضعیت تامین خواربار ایران را برطرف کند، احمد قوام السلطنه بود. وی پنج دوره و بیش از همه نخست وزیر ایران بوده است. همچنین دوران صدارت وی در ۱۳۲۰ خورشیدی مصادف با بحران‌های متعدد از جمله بحران کمبود مواد غذایی و آمدن متفقین به ایران بود. وی برای برون رفت از این معضل، مهم ترین راه حل را تاسیس یک وزارت خانه مجزا به نام وزارت خواربار می دانست. امان‌الله اردلان ملقب به حاج عزالممالک، وزیر دارایی که یکی از رؤسای این اداره به‌شمار می‌رفت، می‌نویسد: به واسطه جنگ بین‌المللی و ورود قشون خارجی وضعیت خوار بار کشور عموماً و نان خصوصاً بسیار مشکل شده بود. من مأموران لایق و طرف اعتماد وزارت دارایی و سایر وزارتخانه‌ها را به اداره کل خواربار انتقال دادم… در تصویب نامه تصریح شده بود که رییس خوار بار تحت ریاست مستقیم نخست‌وزیر است و شب ها تا نصف شب، من بیدار بودم و به کارهای مربوط به خواربار و نان تهران رسیدگی می کردم.

فرخ معتصم السلطنه نخستین وزیر خواربار

احمد قوام نخست وزیر ایران، بهترین گزینه را برای در دست گرفتن این وزارت خانه فرخ معتصم السلطنه وزیر کشور سهیلی می دانست. فرخ معتصم السلطنه در خاطرات سیاسی خود می نویسد: وقتی وزیر کشور شدم مهم ترین مساله روز که به من حواله داده بودند مساله غله بود. قحطی و گرسنگی از یک طرف و بی نانی و کمبود غله از طرف دیگر، مردم ایران را در آستانه فلاکت قرار داده بود… در ابتدا امور غله را به وزارت کشور حواله داده بودند و من می بایستی با این غول شوم دسته و پنجه نرم کنم. اما هنوز یک ماه از وزارت کشور فرخ معتصم السلطنه نگذشته بود که کابینه سهیلی دچار بحران شد و کنار رفت و قوام السلطنه به جای سهیلی به زمامداری رسید و برای رسیدگی به وضع نابسامان غله کشور لایحه تأسیس وزارت خواربار را به مجلس برد و سید مهدی فرخ را به سمت وزیر این وزارتخانه به مجلس معرفی کرد.

فرخ معتصم السلطنه همچنین در خصوص وزارت خوار بار خود می نویسد: احمد قوام السطنه از او درخواست می کند که وزارت خوار بار کابینه او را قبول کند. من می دانستم آنچه که ملت ایران و حتی دولت قوام السلطنه را تهدید می کند وضع خوار بار و کمبود غله در ایران است و می دانستم که در آن بلبشو، کسی جرات ندارد به میزی به نام میز وزارت خوار بار ایران نزدیک شود. من به آقای قوام السطنه گفتم: تکلیفی که به من فرموده اید شاق و حتی انجام آن به عقیده من محال به نظر می رسد. زیرا عامل قحطی آینده ملت ایران متفقین هستند و شما هم قرار نیست با آنان کلنجار بروید. پس مساله وزارت خوار بار من چیزی شبیه به این است که به من سیگار تعارف کنند اما نه من و نه تعارف کننده کبریت نداشته باشیم که آن را آتش بزنیم. آقای قوام السطنه اصرار کردند و حتی به من قول دادند که از هیچ گونه کمکی نسبت به من مضایقه نخواهند فرمود. بدین گونه ساعت ۹ صبح ۳۰ شهریور ۱۳۲۱ خورشیدی به اتفاق قوام السلطنه نزد محمدرضا پهلوی برای گرفتن پست وزارت شرفیاب شدیم.

پیش از تأسیس این اداره و در بحبوحه جنگ جهانی در مجلس میان نمایندگان بر سر شیوه و راه های ترمیم اوضاع اقتصادی مملکت و اتخاذ تدابیری برای رفع بحران مواد غذایی گفت وگوهایی صورت گرفته بود. احمد قوام اشاره دارد: در این موقع آنچه که حیات و آسایش خاطر مردم بسته به آن است و در صدر عموم اصلاحات اقتصادی و اداری کشور قرار گرفته توسعه امنیت و تأمین ارزاق عمومی است و دولت بر خود فرض می‌داند که برای انجام این۲ مقصود و رفع مشکلات و عواقب آن نهایت مراقبت و کمال جهد را به‌کار برد و تمام قانونی را که در اختیار خود دارد بدون فوت وقت به کار اندازد و از هیچ اقدامی فروگذار نکند…در باب ارزاق تلاش دولت مصروف آن خواهد بود که آذوقه اهالی تأمین شود. بنابراین کابینه قوام السلطنه برای مقابله با کمبود و گرانی، برنامه‌ها و طرح‌های زیادی را به اجرا گذاشت که تاسیس اداره خواربار یکی از نخستین اقدامات اصلاحی وی به شمار می‌رفت.

تصویب تاسیس وزارت خوار بار در ۱۳۲۱ خورشیدی

سرانجام در ۳۰ مهر ۱۳۲۱ خورشیدی قانون اجازه تاسیس وزارت خواربار در دولت احمد قوام برای برون رفت از بحران عمومی تامین خوار بار داده شد. بر طبق این مصوبه دولت مجاز شد برای تمرکز امور خواربار و تامین آذوقه کشور وزارتی به نام وزارت خواربار تاسیس کند.

این قانون که در یک ماده در مجلس به تصویب رسید. وزارت راه را مکلف کرد، هرمقدار واگن راه‌آهن که مورد احتیاج وزارت خواربار باشد به تشخیص و تقاضای وزارت خواربار مقدم بر تمام تقاضاها و محمولات شناخته در اختیار وزارت خواربار بگذارد و نیز تمام وزارتخانه‌ها، ادارات، شرکت ها و بنگاه‌ها مکلفند درخواست‌های وزارت خواربار را در خصوص وسائط نقلیه و لوازم‌آن مقدم بر هر حاجت دیگر قبول کرده و به موقع اجرا کنند. برپایه این قانون حقوق کارمندان و هزینه‌های ضروری وزارت خواربار تا آخر آذر ۱۳۲۱ خورشیدی از محل اعتبارات قسمت اقتصادی وزارت دارایی بر طبق درخواست وزیرخواربار و حواله وزارت دارایی و از یکم دی ۱۳۲۱ خورشیدی برپایه بودجه تقدیمی به مجلس و پس از تصویب مجلس مطابق بودجه مصوبه پرداخت خواهد شد و نیز دولت مجاز است هر یک از ادارات اقتصادی وزارت دارایی و شعب مربوطه به آن را که صلاح بداند با بودجه و اعتبارات و اختیاراتی که فعلاً دارند به وزارت خواربار یا به وزارتخانه‌های دیگر انتقال دهد.

بنابراین دولت قوام السلطنه و مجلس به ریاست حسن اسفندیاری برای برون رفت از بحران نان و تامین آذوقه قانون تاسیس وزارت خوار بار را به تصویب رساندند. بنابراین با تصویب این قانون و با پیروزی متفقین در جنگ جهانی دوم اوضاع ایران نیز رو به بهبود گذاشت و مساله نان و تامین آذوقه و خواربار تا حدی برطرف شد و دیگر اولویت اول دولت‌های وقت نبود.

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
3 + 15 =