جایگاه ایران در قرون نخستین اسلامی
نقاشی از مسجد امام اصفهان/ اثر پاسکال کوست/ ۱۸۴۱ میلادی

تازه‌ترین اثر منتشرشده محمدعلی موحد، با عنوان «در کشاکش دین و دولت»، با موضوع تاثیر متقابل ایرانیان و اعراب بر یکدیگر در دوران کوتاه خلفای راشدین، به تازگی توسط انتشارات ماهی منتشر و در اختیار علاقه‌مندان قرار گرفته است.

«سرانجام پس از بارها دست به دست شدن قدرت و آمد و رفت پادشاهان کوته‌روزِ بدفرجام، نوبت به جوانی نوسال رسید که یزدگرد سوم نامیده شد. و تقدیر چنان بود که شاهنشاهی ساسانی، که بیش از چهارصد سال کوس عظمت و استغنا کوفته بود، در زمان سلطنت این جوان از صحنه روزگار برافتد. اردشیر بابکان موسس سلسله ساسانی در آتشکده اصطخر به تخت نشسته بود. یزدگرد نیز در همان جا تاج بر سر نهاد. عجبا که در طول چهارصد سال، خطری که پیوسته امپراتوری ساسانی را تهدید می‌کرد، از هیاطله و ترکان در مشرق و خزران در شمال و رومیان در غرب بود و کسی گمان نمی‌کرد که خطر واقعی روزی از عربستان سر برآورد. در سرتاسر این دوران، روم و ایران، دو ابرقدرت زمان، با هم در ستیز بودند. آن دشمنان قوی دست چندان که کوشیدند، در آرزوی برانداختن یکدیگر فروماندند و سرانجام عرب‌های بی‌ساز و برگی که هیچ‌گاه به جد گرفته نمی‌شدند، پشت هر دو را به خاک درآوردند و بساط هر دو امپراتوری را درنوردیدند.» (درکشاکش دین و دولت، صفحه ۸۰)

محمدعلی موحد (متولد دوم خرداد ۱۳۰۲ در تبریز)، ادیب، حقوق‌دان، عرفان‌پژوه، تاریخ‌نگار و ایران‌شناس کهنه‌کار، در تازه‌ترین کتاب خود که از قضا جزء تحقیقات قدیم اوست، به قدیم‌ترین عرصه پژوهشی خود یعنی تاریخ صدر اسلام پرداخته است.

تاریخ در میانه ادبیات و عرفان

موحد را عموماً به عرفان‌پژوهی می‌شناسند. تحقیقات و مقالات وی درباره شمس تبریزی و مولوی بلخی امروزه جزء سرآمدان دوران محسوب می‌شود. اما این استاد جامع‌الاطراف که به گفته مصطفی ملکیان «در عین این‌که جامع‌الاطراف است، در همه آن‌ها متخصصانه سخن گفته است و نوعی علامگی در او وجود دارد» علاوه بر عرفان در تاریخ، حقوق و ادبیات هم زبردست است.

او به خوبی توانسته مهارت‌های مختلف خود را در ایجاد آثاری که علاوه بر غنای محتوا و اعتبار اسناد، از شیوایی و بلاغت دلنشینی هم برخوردار باشند، به کار گیرد و ذهن و اینچنین علاوه بر ذهن، دل مخاطبانش را نیز با خود همراه سازد. مجموعه چهارجلدی وی با عنوان «خواب آشفته نفت» در بیان تاریخ دوران نهضت ملی شدن صنعت نفت، مشهورترین اثر تاریخی این محقق برجسته کشور است که خوش درخشید. به جز این اثر موحد چند کتاب دیگر هم در موضوع تاریخ معاصر و ملی شدن صنعت نفت دارد، اما سایر آثار او که پهلو به رشته تاریخ می‌زند عمدتاً به تصحیح و نقد آثاری تاریخی-ادبی برمی‌گردد که در قرون میانه اسلام نگاشته شده‌اند و بسیاری از آن‌ها مستقیماً یا با واسطه‌ای به موضوع مولانا مربوط هستند.

به همین دلیل انتشار کتاب «در کشاکش دین و دولت» توسط محمدعلی موحد از این حیث که جزء تک‌شمار آثار مربوط به تاریخ اسلام اندیشمندی است که به گفته مصطفی محقق داماد «بدون اغراق و مبالغه موفق شده که به جامعیت کاملی در علوم اسلامی دست یابد» حائز اهمیت است.

خوانشی انتقادی از ایرانیان در عصر طلایی خلافت راشده

کتاب «در کشاکش دین و دولت» که برای اولین بار در تابستان سال جاری، ۱۳۹۸، منتشر شد و به تازگی چاپ دوم آن هم در اختیار علاقه‌مندان قرار گرفته است، حاصل دغدغه‌های فکری موحد در دوران میانسالی وی است. زمانی که در دوران پیش از پیروزی انقلاب طرح پژوهشی علمی - انتقادی در باب دین و دولت و رابطه آن‌ها در ایران بعد از اسلام در ذهن وی شکل می‌گیرد. تحقیقی که موحد گام‌های آغازینش را هم برمی‌دارد اما به گفته خود به دلیل «گستردگی موضوع»، «تشتت قال و تصاریف احوال» و «مشغولیت‌های ذهنی دیگر» باعث شد تا طرح نیمه‌کاره باقی بماند و استاد پس از گذشت نزدیک به نیم قرن از شروع مطالعات، نسبت به اتمام آن ناامید شود و تصمیم بگیرد همان بخش‌های اولیه‌ای را که به نگارش درآورده بود، به صورت مقاله‌هایی در کنار هم جمع‌آوری کند و در اختیار علاقه‌مندان قرار دهد.

حاصل این تلاش کتابی نزدیک به ۳۰۰ صفحه است که به بررسی و تحلیل اجمالی دوره کوتاه، اما بسیار مهم و اثرگذار خلافت خلفای راشدین، یا به عبارت دقیق‌تر؛ دوره‌ای که از سال ۱۱ هجری و پس از رحلت رسول اکرم آغاز شد و پس از خلافت ابوبکر، عمر و امام علی با صلح امام حسن و معاویه در سال ۴۱ به پایان رسید، پرداخته است.

موحد در مقدمه کتاب درباره این دوره تاریخی آورده است: «مورخان اسلام از این دوره سی‌ساله با عنوان افتخارآمیز عصر طلایی خلافت راشده یاد می کنند و آن را نمونه‌ای نادر و درخشان به‌شمار می‌آورند از حکومتی که به گمان آنان قداست، معنویت، و زور و قدرت را در خدمت خود داشت. اما تاریخ خود چیزی دیگر می‌گوید. بازخوانی دقیق‌تر رویدادهای آن دوران مدلّل می‌سازد که در همان اجتماع سقیفه –حتی پیش از انجام مراسم خاکسپاری پیامبر- بود که خشتِ کجِ اول کار گذاشته شد و جانشینی پیامبر در انحصار قریش درآمد، چرا که پیامبر از آن قبیله بود، و حال آنکه پیامبر اکرم در سرتاسر دوران نبوت خود به مخالفت با امتیازات اشرافی و افتخارات نژادی و قومی تاکید کرده بود.»

اهتمام موحد در کتاب «در کشاکش دین و دولت» بر مسئله نقش و حضور ایرانیان در این دوره سی‌ساله و تاثیرات متقابلی که ایرانیان و اعراب در این دوره بر یکدیگر داشته اند متمرکز است. فصل اول کتاب با عنوان «سی سال پس از پیغمبر» به مروری بسیار خلاصه از مهم‌ترین اتفاقات تاریخی مرتبط به حکومت خلفای راشدین است. در فصل دوم با عنوان «چگونه اسلام در ایران راه یافت؟» به طرح تاریخ درگیری‌های مرزی میان ایرانیان و اعراب از کمی پیش از بعثت پیامبر تا زمان فتح ایران در دوران عمر می‌پردازد. در این فصل موحد تلاش داشته است تا با نگاهی تحلیلی به بررسی ریشه مسائل بپردازد و در این راه از تبیین شرایط امپراتوری ساسانی و تاثیرات جنبش‌های مانی و مزدک بر عرصه اجتماعی نیز غافل نبوده است. او در این فصل علاوه بر منابعی که مانند تاریخ طبری، بلعمی یا دینوری که معمولاً مورد ارجاع مورخان این دوره تاریخی است، از شاهنامه فردوسی هم به عنوان یک منبع تاریخی استفاده می‌کند. او سعی می‌کند با مقابله دادن متن شاهنامه با کتب تاریخی دیگر، بدون جانبداری به فهمی دقیق‌تر از واقعیت دست پیدا کند. در شرح جنگ قادسیه، موحد می‌آورد: «گزارش فردوسی در شاهنامه حکایت از این دارد که طی سه روز جنگ در قادسیه، ایرانیان دسترسی به آب نداشتند و اسلحه سنگین جنگاوران ایرانی هم بر تشنگی‌شان می‌افزود؛ چندان که مرد و مرکَب از شدت عظش گِل می‌خوردند.» وی پس از ارائه این روایت، در ادامه با ذکر روایت‌هایی دیگر و با دقتی که از یک مورخ کهنه‌کار برمی‌آید این‌چنین تحلیل می‌کند: «این روایت (روایت فردوسی از قادسیه) آمیخته با افسانه است. در قادسیه ایرانیان در کنار نهر عتیق اردو زده بودند و چنان نبود که آب در دسترس نداشته باشند.»

پس از ذکر این تاریخ سیاسی در دو فصل اول کتاب، نوبت به تاثیراتِ عمقیِ اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی می رسد که ظهور دین اسلام و غلبه اعراب مسلمان بر ایران باعث آن می شود. در فصل سوم با عنوان «برآمدن دیوان و دیوان سالاران» شرحی از چگونگی تاثیر ایرانیان بر تشکیل اولیه ساختار دیوانی در دستگاه خلافت و رشد و شکوفایی آن دارد. اما موحد در دو فصل چهارم؛ «ایرانیان در میان تازیان» و پنجم؛ «تازیان در ایران» به نحوه تعامل میان این دو قوم و تبادلات فرهنگی و تمدنی که آن‌ها طی این اختلاط انجام می دهند، پرداخته است. در فصل چهار از اولین روابطی که ایرانیان با شخص پیامبر داشته‌اند تا بررسی فرایند گرویدن ایرانیان به اسلام مورد پژوهش او قرار گرفته است، که به اعتقاد موحد «در ابتدا سپاهیان مزدور که دستشان به جایی بند نبود اسلام آوردند، و از آن پس اشراف.» و در ادامه می آورد؛ «در درجه سوم دیوانیان و دبیران و کارگزاران حکومت که مشاغل تخصصی داشتند و تخصصشان تنها در محدوده امور دیوانی به درد می‌خورد به اسلام گرویدند. بسیاری از این طبقه در مرحله اول بی آنکه دین خود را تغییر دهند به همکاری با عرب‌ها آغاز کردند.»، «در درجه چهارم بازرگانان و پیشه‌وران آبادی‌ها که در اختلاط دائم با اعراب حاکم بودند به اسلام گراییدند؛ و در واپسین مرحله اقشاری از روستاییان کشاورز و برزگر مجذوب شعارهای مساوات‌جویانه و عدالت‌خواهانه اسلام شدند.»

توجه به این فرآیند از آن جهت جالب توجه است که بدانیم «اکثریت مطلق مردم ایران از طبقه کشاورز و برزگر بودند و شمار طبقات سپاهی، اشراف، دیوانی و بازرگانان در کل کشور به اغلب احتمال از چندصدهزار خانواده تجاوز نمی‌نمود.» بنابراین با توجه به اینکه بسیاری از افراد همین طبقات هم پرداخت جزیه را به حاکم مسلمان پذیرفتند نشان می‌دهد، اسلام‌آوری یکباره غالب ایرانیان، چه به اکراه و چه با اشتیاق، مورد تایید نویسنده کتاب نیست.

در فصل پنجم نیز نحوه تعامل اعراب تازه وارد به ایران با ساکنین این سرزمین در نقاط مختلف از خوزستان تا خراسان مورد تحلیل و بررسی قرار می گیرد.

فصل آخر کتاب اما به مسئله خوارج می‌پردازد. در فصل «قصه شگفت خارجی گری و پدیده قرّا» محمدعلی موحد در ابتدا به ریشه‌های شکل‌گیری پدیده خوارج در زمان خلافت امام علی می‌پردازد و در پایان به گرایش شدید ایرانیان به این گروه در اواخر دوره خلفای راشدین و بعد از آن می‌پردازد؛ «تا این زمان (سال ۶۶ هجری) شمار بسیاری از مسلمانان غیرعرب (ایرانی) به صفوف خوارج پیوسته بودند. از آن پس، فعالیت‌های خوارج اندک‌اندک به سوی شرق و نواحی داخلی ایران کشانده می‌شود. در اوایل سال ۶۸، گروه‌های خوارج را در نواحی اصطخر و اصفهان و کرمان می‌یابیم و حتی از استیلای آنان بر اهواز و هجوم آنان به ری و محاصره اصفهان سخن می رود.»

کتاب «در کشاکش دین و دولت» همانطور که از نویسنده باتجربه آن انتظار می‌رود، دارای نثری خوش‌خوان بوده و در تلاش است تا مخاطبان عام را با خود همراه سازد. به عنوان مثال در جایی در جریان تلاش عمر برای فتح بخش‌هایی از ایران، زمانی که از تجهیز سپاهی به سرکردگی ابوعبید ثقفی نام می برد، فوراً برای آنکه مخاطب کتاب بتواند نشانه آشنایی از اسامی غریب پیدا کند در پاراگرافی کوتاه این‌چنین توضیح می‌دهد: «این ابوعبید پدر مختار ثقفی مشهور است که در سال ۶۶ به خونخواهی امام حسین قیام کرد و از دست‌اندرکاران قتل آن حضرت، چون شمر و خولی و ابن‌سعد و ابن‌زیاد، انتقام گرفت. برادر ابوعبید به نام سعید بن مسعود ثقفی در عهد امیرالمومنین علی حکومت مداین را برعهده داشت.»

از نکات دیگر این کتاب که خوانش آن را برای علاقه‌مندان به تاریخ اسلام آسان می‌کند وجود فهرستی با عنوان «فهرست تحلیلی مطالب» علاوه بر «نمایه» است. در این فهرست سعی شده است تا با انتخاب عناوینی که نکات کلیدی بحث صفحات مختلف را نشان می‌دهد، به پژوهشگران کمک کند تا محتوای مورد نظر خود را به راحتی بیابند. به عنوان مثال یک محقق برای یافتن «نقطه قوت تعالیم اسلام» باید به صفحه ۱۱۸ کتاب رجوع کند و درباره دانستن «انواع اراضی کشاورزی» صفحه ۱۳۵ کتاب را مرور کند.

کتاب «در کشاکش دین و دولت» که ازسوی نشر ماهی در ۳۰۰ صفحه عرضه شده و با قیمت ۶۰ هزار تومان در اختیار عموم قرار گرفته است، حاصل مطالعات محققی است که نود و شش سال زندگی پر بار او نشان می دهد، برخلاف بسیاری از روشنفکران، نه‌تنها به سنت‌های فرهنگی پشت نکرده است، بلکه به دنبال بازخوانی فرهنگی است که خود و کشورش را متعلق به آن می‌داند و به گفته ناشر کتاب «بازخوانی مطالب کتاب مجالی است برای بازاندیشی در مسائلی که پس از هزار و چهارصد سال همچنان عالم اسلام را به خود مشغول داشته است.»

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
6 + 12 =