نگاهی به یک همزیستی چهارصدساله
نیکولوز ناخوتسریشویلی در نشست «زبان گرجی در ایران» / عکس‌ها: پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری

پیشینه حضور «گرجیان» در ایران، به دوره صفویه برمی‌گردد. حضوری که در دوره زندیه و قاجاریه تداوم یافت و چنان شد که آنان در «فریدنِ» اصفهان، پایگاه و جایگاهی یافتند که تا همین امروز به آن خدشه‌ای وارد نشده و با وجود مستحیل شدن در فرهنگ ایران، زبان خود را حفظ کرده‌اند. برای واکاوی این مهم، نشست «زبان گرجی در ایران»، صبح یکشنبه ۲۱ مهر در پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری برگزار شد و در آن، «نیکولوز ناخوتسریشویلی» (Nikoloz Nakhutsrishvili)، عضو هیأت علمی مؤسسه شرق‌شناسی دانشگاه دولتی ایلیا گرجستان، برای علاقه‌مندان سخن گفت.

او در ابتدا از طرحی سه ساله با عنوان «گویش فریدنی در ایران: جزیرۀ زبان گفتاری گرجی در فضای فراقومی ایران» گفت که به تأیید بنیاد ملی علوم گرجستان رسیده و ازسوی مؤسسه زبان‌شناسی دانشگاه دولتی تفلیس انجام شده است و در ادامه اظهار کرد: نخستین حضور گرجیان در ایران به دوره صفویه برمی‌گردد که جمعیتی بین ۵۰ تا ۲۰۰ هزار نفر طی سال‌های ۱۵۴۱ تا ۱۵۵۴ میلادی به ایران آمدند. بزرگترین محل اسکان آنها یکی شهر امروزیِ فریدن در حوالی اصفهان شد و دیگر روستایی در حومه بهشهر در مازندران که حالا به نام گرجی‌محله شناخته می‌شود. جز این، اجتماعات بسیار کمتری در استان‌های امروزیِ قزوین، گیلان، استان گلستان، لرستان، فارس، خراسان، یزد و تهران شاکن شدند و حتی اخیرا کتابی در ایران توسط امین قزلباشان با عنوان «نسب‌نامه؛ سلسله انساب گروهی از گرجی‌تباران خوزستان و برخی اقوام وابسته» منتشر شده که نشان می‌دهد تا خوزستان نیز رفته بودند. میان فریدنی‌ها و مازندرانی‌ها، گرجیان فریدن تا همین حالا زبان خود را حفظ کرده‌‎اند اما در مازندران، یک سده‌ای می‌شود که زبان گرجی به فراموشی رفته است.

او اضافه کرد: در سال ۱۸۷۱ یکی از گرجیان فیدن که «آتام اونیکاشویلی» نام داشت به گرجستان رفت و حالا او در جایگاه نخستین کسی که از آن مهاجران به سرزمین خود بازگشته بود مورد توجه جامعه روشنفکری گرجی‌ها قرار گرفت و آنان هم علاقه‌مند شدند تا به ایران سفر کنند. اما برخی گرجی‌ها از اواخر عصر ناصری تا اوایل دوره رضاشاه به این سفر کردند و سفرنامه نوشتند. یکی از آنها، «ولادیمیر(لادو) آغنیاشویلی» بود که در سال ۱۸۹۴ از راه انزلی به ایران آمد، به تهران و اصفهان _ و همچنین جلفا _ و فریدن رفت و «ایران و گرجی‌های آن» را نوشت. این کتاب حاوی آمارهای دقیق از روستاها و ساکنان آن و آداب و رسوم  گرجیان است. نمونه دیگر هم، «آمباکو چلیدزه» بود که شش سال در ایران ماند و حتی طی سال‌های ۱۹۲۳ تا ۱۹۲۷ کارمند بانک شوروی در تهران بود و دو کتاب «گرجی‌های فریدن» و «شش سال در ایران» را نگاشت. که اثر نخست، به سبب آشنایی او با زبان فارسی بسیار مهم است. از آثار دیگر هم گرجی‌ها باید از «گرجیان فریدن در گرجستان» نوشته تساگاره ییشویلی، «عروسی در گرجی‌های فریدن» تألیف گویسیوندزه، «گرجی‌ها در استانبول ایران» اثر اوگنی دالجیو و «تا فریدن راهی نیست» به قلم میمینو شویلی یاد کرد.

از راست: گودرز رشتیانی؛ استاد گروه تاریخ دانشگاه تهران، گیورگی ساخلتخوتسیشویلی؛ رایزن فرهنگی گرجستان در ایران، تامار لکئیشویلی؛ استاد تاریخ دانشگاه دولتی ایلیا گرجستان، گیورگی سانیکیدزه؛ رییس مؤسسه شرق‌شناسی دانشگاه دولتی ایلیا گرجستان

این ایران‌شناس اهل گرجستان با تأکید بر اهمیت آن طرح ملی در گرجستان، اضافه کرد: سرانجام در سال ۲۰۱۸ توانستیم «فرهنگ گویش فریدنی» را منتشر کنیم و همان سال در نمایشگاه فرانکفورت عرضه شد. این فرهنگ واژگانی را شامل می‌شود که برای گرجیان کمتر قابل فهم است. جالب است بدانید در روزگار شوروی و حدود ده سال پیش از انقلاب، ۳۰-۴۰ خانواده گرجی به سرزمین خود بازگشتند  و پژوهشگران توانستند با آنان سخن بگویند و روی لهجه‌ای کار کنند که به اندازه چهارصد سال از گرجی‌های گرجستان فاصله داشت و این برای مقایسه آن و میزان تغییرات و حتی درک تفاوت‌ها بسیار مهم بود.

عضو هیأت علمی مؤسسه شرق‌شناسی دانشگاه ایلیا گرجستان درباره آثار ایرانی‌های گرجی‌الاصل هم بیان کرد: در میان این گروه، محمد سپیانی با نگارش «ایرانیان گرجی» و ملک‌محمد رحیمی فریدونشهری با تألیف «گرجی‌های ایران» مهم‌ترین‌ها هستند و از نسل امروز، سعید مولیانی و حسین میکلانی در به رشته تحریر درآوردن کتاب‌هایی در آموزش زبان گرجی کمک بسیار کرده‌اند. با این حال و با وجود به طبع رسیدن «فرهنگ گرجی - فارسی» توسط نوروز لاچینانی، هنوز فرهنگ فارسی – گرجیِ قابل توجهی نداریم.

او ضمن یادکردن از گرجی‌تباران مازندران مانند عبدالعلی حیدری گرجی که کتاب «تاریخ گرجی‌های ایران» را مرقوم کرده است، گفت: برای مطالعه درباره گرجی‌های مازندران نیز طرحی سه ساله در بنیاد ملی علوم گرجستان به تصویب رسید و دانشگاه کوتایسی گرجستان به اجرا رساند. همچنین در همین سفر یک هفته‌ای به ایران، با مرکز گیلان‌شناسی توافقی صورت گرفت تا به حضور گرجی‌های گیلان پرداخته شود.

او در پایان، از «هیروتاکه مائِدا»، ایران‌شناس و گرجی‌شناس ژاپنی نیز نام برد که در این باره به تفصیل تحقیق کرده و اثر «خاندان‌های گرجی در ایران عصر صفوی»  را نیز مکتوب کرده است.

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
8 + 7 =