درباره تاریخچه اعتصابات کارمندی و کارگری در ایران | تکوین آگاهی

تهران- ایرنا- مواجهه ایران با غرب به ایجاد نظام نوین تحولات در عرصه های مختلف کشور انجامید که یکی از مهمترین آنها تکوین آگاهی قشرهای مختلف نسبت به حقوق خود بود؛ حقوقی که برای به دست آوردن آن می بایست در مقابل هرگونه زیاده خواهی ایستادگی کرد که این مهم هم در قالب اعتصاب ها عملی می شد.

به گزارش گروه اطلاع رسانی ایرنا؛ دوره قاجار به دلیل مواجهه ایران با غرب را باید سرآغاز بسیاری از تحولات دانست؛ تحولاتی که در حوزه های اداری و کشوری رخ داد و نظام جدیدی بر نظام سنتی پیشین حاکم شد که این نظام مقتضیات خاص خود نیز دارا بود. یکی از تحولات در عرصه اداری حکومت ایجاد نظام بوروکراسی جدید و به وجود آمدن اداره ها با سبک و سیاق نو بود که یکی از این تحولات در عرصه دیپلماسی کشور رخ داد و وزارت امور خارجه به همین سبک و سیاق جدید ایجاد شد اما در این میان نوعی آگاهی نیز در میان مردم ایجاد شد که خواستار حقوق خود بودند که برای رسیدن به این خواسته ها مهمترین ابزاری که در دست داشتند، دست زدن به اعتصاب بود که نخستین اعتصاب در ۹ مهر ۱۲۸۶ خورشیدی توسط کارمندان وزارت امور خارجه صورت گرفت و در نتیجه این اعتصاب میرزا جواد خان سعدالدوله از سمت وزیر امور خارجه برکنار شد و علاء السلطنه به این سمت رسید.

پژوهشگر گروه اطلاع رسانی ایرنا به مناسبت سالروز نخستین اعتصاب کارمندان دولت در ۹ مهر ۱۲۸۶ خورشیدی به مرور اعتصابات در کارخانه ها، ادارات و بازار پرداخته است.

اعتصاب های دوره رضاخان

ایجاد کارخانه ها و کارگاه های جدید در ایران در اواخر دوره قاجاریه به تبعیت از غرب و در دوره رضاخان نوسازی هایی که ایجاد شد، نوع جدیدی از ارتباط کارگر و کارفرمایی ایجاد کرد زیرا کارگاه های سنتی در همان قالب قدیمی خود تحول پیدا نکردند بلکه نوعی جدیدی از رابطه میان آنها شکل گرفت که شرایط جدیدی نیز ایجاد کرد. بنابراین در چنین شرایطی مهمترین دغدغه کارگران وضعیت معیشت آنها بود که تحت تاثیر فضای سیاسی نیز قرار می گرفت. در چنین وضعیتی کارگران ناچار بودند که خواسته های خود را در قالب اعتصاب ها بیان کنند که این اعتصاب ها به شدت سرکوب می شدند. اعتصاباتی که بیشتر آنها از ۱۳۰۰ خورشیدی اتفاق افتادند و عمده آنها نیز اقتصادی بودند که در ادامه به تعدادی از آنها اشاره می شود:

- در طول ۶ ماه آخر ۱۳۰۰ خورشیدی کارگران نانوایی های تهران، چاپخانه ها و پست ایران چند اعتصاب موفقیت آمیز انجام دادند که تمام این اعتصاب ها جنبه اقتصادی داشت.

- در بهمن ۱۳۲۱ خورشیدی معلمان مدارس ملی ۲۱ روز اعتصاب کردند که این اعتصاب سرانجام به صورت یک تظاهرات سیاسی درآمد که در نتیجه آن کابینه قوام السطنه سقوط کرد.

- در ۱۳۰۱ خورشیدی اعتصاب مهمی به وسیله کارگران شرکت نفت ایران و انگلیس در آبادان انجام گرفت. (۱)

- نخستین قدم برای اصلاحات اجتماعی مورد نظر رضاخان، نوسازی دستگاه قضایی بود. علی اکبر داور وزیر عدلیه و حقوق دان تحصیل کرده اروپا مأمور این کار شد. وی توانست به سرعت حقوق دانان نوگرا را به جای قضات سنتی بنشاند و قوانین جدیدی را با الهام گرفتن از قوانین اروپایی تهیه کند. داور همچنین کار ثبت اسناد را که پیش از آنان در اختیار روحانیون بود به وکلای جدید سپرد. علما و روحانیون با مهاجرت و تحصن در قم به اقدامات داور و قانون نظام وظیفه اجباری واکنش نشان دادند. مهاجرت حاج آقا نورالله اصفهانی و جمعی از علمای اصفهان و دیگر نقاط کشور به قم و تحصن در مخالفت با نحوه اجرای قانون نظام اجباری در ۱۳۰۶ خورشیدی یکی از مهمترین و بزرگترین حرکت سیاسی روحانیون در دوره سلطنت رضاخان بود. به دنبال این حرکت در قم گروهی به نام هیات علمیه و روحانیون مهاجرین قم تشکیل شد. اصناف تهران، قزوین، اصفهان، شیراز و کرمان نیز به حمایت از آنان اعتصاب کردند. تیمورتاش وزیر دربار به همراه ۲ روحانی سرشناس به قم رفت و توانست فضا را آرام کند.

- در ۱۳۰۸ خورشیدی کارگران قالی بافی مشهد دست به اعتصاب زدند تا اینکه در ۱۳۰۹ خورشیدی اتحادیه کارگری خود را به وجود آوردند(۲)

-۹ هزار کارگر صنعت نفت در آبادان در ۱۳۰۸ خورشیدی دست به اعتصاب زدند و چندی پس از اعتصاب کارگران آبادان رضاخان دستور داد، لایحه مجازات مقدمین علیه امنیت و استقلال کشور به مجلس تقدیم شود. در این اعتصاب یوسف افتخاری که بنام یوسف اردبیلی از او یاد شده است و رحیم همداد دستگیر و به تهران اعزام شدند(۳).

- در ۱۳ اردیبهشت ۱۳۰۸ خورشیدی کارگران تصفیه خانه آبادان که عده آنها ۱۴ هزار تَن بود، اعتصاب کردند. این افراد در برابر تصفیه خانه متمرکز شدند و تقاضا کردند که تمام محبوسان که به اتهام تشکیل اتحادیه و به جرم مبارزه با ورود سرجان کدمن مدیر کل کمپانی نفت و مخالفت با گفت وگو در خصوص تمدید مدت قرارداد دارسی توقیف شده اند، آزاد شوند. به کارگران به قدری حقوق بدهند که حداقل معیشت آنها را تامین کند. کارگران سالی یک ماه مرخصی با حقوق داشته باشند. تمام جرایم نقدی ملغی شود. برای عموم کارگران متاهل و مجرد خانه تهیه شود. آب آشامیدنی تصفیه شده در دسترس عموم کارگران بگذارند. اخراج بدون علت کارگران که به میل انگلیسی ها انجام می شود، متوقف شود. موضوع اخراج ابد از کار و لیست سیاه از میان برود و کارگران بلاتکلیف به کار گمارده شوند. وضع بیمارستان شرکت اصلاح شود و کارگران به حساب شرکت معالجه شوند. کتک زدن،  تعدی و بی احترامی به کارگران را ملغی کنند. آزادی و شخصیت حقوقی اتحادیه کارگران به رسمیت شناخته شود. به معلولان که بدون پرداخت دیناری از کار برکنار شده اند، نسبت به سنوات خدمت و میزان صدمه یی که دیده اند، مبلغی به عنوان خسارت پرداخت کنند. در فصل تابستان ساعات کار از هشت ساعت به هفت ساعت تقلیل یابد.

روزنامه حبل المتین علت اعتصاب کارگران نفت جنوب را اینگونه بیان می کند: کمپانی حقوق کارگران ایرانی را ملاحظه نمی کند و آنها را غیر از کارگر فرض می کند و بین آنها و خارجی ها فرق می گذارد و هر روز هندی ها و عرب ها را وارد کارخانه کرده و ایرانی های کهنه کار را از کار برکنار می کند. کارگران ایرانی وقتی می بینند منازل چوبی و حصیری آنها فاقد هرگونه اسباب زندگی است بی جهت آتش می گیرند و دست به اعتصاب می زنند(۴)

- کارگران کارخانه کبریت سازی تبریز و کارگران مازندران در ۱۳۰۹ خورشیدی دست به اعتصاب زدند.

- در ۱۳۱۱ خورشیدی کارگران راه آهن ساختمانی راه آهن در بهشهر که حدود ۸۰۰ تَن می شدند به علت تاخیر حقوق چند ماهه خود اعتصاب کردند. این اعتصاب هشت روز به طول انجامید و بالاخره با پیروزی کارگران پایان یافت.

-کارگران راه آهن مازندران در ۱۳۱۱ خورشیدی اعتصاب کردند که منجر به بازداشت دسته حمعی آنها شد تا این اتفاق به اعتصاب پایان دهد(۵).

-در ۱۳۱۶ خورشیدی ۸۰ تَن از کارگران راه آهن برای افزایش دستمزد اعتصاب کردند.

-در ۱۳۱۸ خورشیدی برخی از کارگران شرکت نفت ایران و انگلیس مقدمات اعتصابی را فراهم کردند اما پیش از وقوع آن رهبران اعتصاب دستگیر شدند.

سال های ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲خورشیدی؛ اعتصابات کارگری

با اشغال ایران در ۱۳۲۰ خورشیدی به وسیله متفقین، حکومت رضاخان سقوط کرد و نیروهای اجتماعی که تا آن زمان در منگنه فشار بودند، آزاد شدند. این نیروها به دنبال احیای مطبوعات آزاد، سازمان های سیاسی و درگیر شدن در جنبش های اجتماعی بعد از جنگ جهانی دوم به این آزادی واکنش نشان دادند بنابراین در چنین شرایطی افراد به حقوق خود آگاه شده و در مقابل هر نوع بی عدالتی علَم مخالفت برمی افراشتند.

همچنین در همین دوره اهمیت حیاتی نفت خاورمیانه هویدا شد و در شطرنج سیاسی ایران به عنوان مساله اصلی در آمد. با توجه به این مساله کارگران نیز به حقوق خود آگاه شدند و در قالب اعتصاب های بزرگ و گسترده خواهان افزایش دستمزدها، کاهش ساعات کار و ... شدند. همچنین در کارگاه ها و کارخانه های دیگر هم وضعیت به همین گونه بود و آنها نیز تحت تاثیر فضای ایجاد شده قرار گرفتند و خواهان حقوق خود بودند که این اتفاق هم در قالب اعتصاب ها عملی می شد. از این رو مشاهده می شود که طی این سال های اعتصاب های متعددی به وقوع می پیوندد. در زیر به تعدادی از این اعتصابات اشاره می شود:

-اعتصاب کارگران ساختمانی تهران که حد فاصل سال های ۱۳۲۰ تا ۱۳۲۱ خورشیدی انجام شد؛ کارگرانی که در طرح های عمومی دولت به کار اشتغال داشتند.

-اعتصابات کارگری شهرداری تهران که در ۱۳۲۳ خورشیدی انجام گرفت.

-اعتصاب کارگران کارخانه پارچه بافی در تهران و کارگران پارچه بافی و چرم سازی در آذربایجان و کارگران پارچه بافی مازندران که در سال های ۱۳۲۲ تا ۱۳۲۳ خورشیدی صورت گرفت(۶).

- اعتصاب همگانی ۲۰ هزار کارگر پارچه باف در اصفهان که در ۱۳۲۳ خورشیدی انجام پذیرفت.

- یک رشته اعتصابات پی در پی در صنعت نفت کرمانشاه که در ۱۳۲۴ خورشیدی انجام گرفت.

- بزرگترین و موفق ترین اعتصاب به لحاظ تعداد اعتصاب کنندگان که در ۲۳ تیر ۱۳۲۵ خورشیدی در منطقه نفت خیز آبادان صورت گرفت؛ اعتصابی که اگرچه به کشته شدن تعدادی و بازداشت جمعی از رهبران اعتصاب کننده انجامید اما تا حدودی باعث عقب نشینی شرکت نفت ایران و انگلیس شد(۷).

- از ۱۳۲۸ خورشیدی مساله نفت در عرصه سیاسی مطرح شد و  محمد مصدق برای ملی کردن آن نقش قابل توجهی ایفا کرد. در همین دوره تا کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی اعتصاب های بزرگی در مناطق نفت خیز به وقع پیوست.

سال های ۱۳۳۲ تا ۱۳۵۷ خورشیدی؛ اعتصابات انقلابی

پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی و خفقان سیاسی که ایجاد شد، نیروهای کارگری و کارکنان کارخانه ها و ادارات کمتر فرصت این را داشتند که خواسته های خود را در قالب اعتصاب بیان کنند زیرا هر گونه اعتصاب به معنای مخالفت با حکومت و افتادن در دام شوروی بود. بنابراین هر نوع اعتراضی در نطفه خفه می شد اما از ۱۳۴۰ خورشیدی اعتصاب ها رنگ و بوی دیگری به خود گرفت و از خواسته های صنفی خارج شده و مستقیم در مخالفت با رژیم قرار گرفتند که به انقلاب اسلامی منتهی شد.

-شروع روند اعتصاب در کشور را باید پس از فاجعه‌ فیضیه در دوم فروردین ۱۳۴۲ خورشیدی دانست. این پدیده از نهاد روحانیت با تعطیلی کلاس درس و عدم برگزاری‌ نماز جماعت در مساجد آغاز و سپس با تحصن در بازار و دانشگاه تداوم یافت. جامعه‌ روحانیت تهران در اطلاعیه‌یی اعلام کرد برای همدردی با حوزه‌ علمیه‌ قم و ابراز تنفر از حمله‌ نیروهای امنیتی به طلاب از هفتم تا ۱۵ فروردین از اقامه‌ جماعت در مساجد خودداری می کند. بلافاصله حوزه‌ علمیه‌ مشهد از این تصمیم حمایت کرد و طی اطلاعیه‌یی اعتصاب سراسری ائمه‌ جماعات را خواستار شد. استقبال روحانیون کشور از اعتصاب خصوصاً در تهران، موجی از خشم و آگاهی علیه حکومت پهلوی برانگیخت و مردم متوجه فجایع حکومت در مدرسه‌ فیضیه و اهداف حکومت پهلوی از پایمال کردن احکام اسلامی شدند(۸) به دنبال اعلام اعتصاب روحانیان، اصناف و بازار تهران و شهرستان‌ها نیز اعتصاب کردند(۹)

-بعد از دستگیری امام خمینی(ره) در خرداد ۱۳۴۲ خورشیدی، اعتصاب های گسترده ای در بازار تهران و شهرستان ها صورت گرفت که این اعتصاب ها، چندین روز به طول انجامید.

- در خرداد ۱۳۵۷ خورشیدی کارکنان شرکت های برق تهران و برخی از شهرهای جنوبی کشور و شبکه آبرسانی تهران و چند کارخانه بزرگ صنعتی در پایتخت در اعتصاب به لغو پاداش های سالیانه دست به یک اعتصاب بزرگ زدند، اعتصاب کارکنان شرکت برق در برخی از شهرهای بزرگ کشور اگرچه در آغاز به دلایل اقتصادی صورت گرفت اما به تدریج جنبه سیاسی پیدا کرد و به عنوان موج جدیدی از اعتراضات علیه حکومت خود را نشان داد(۱۰). در نتیجه این اعتصاب ها برق برخی از شهرهای بزرگ قطع شد که همین امر هم باعث شد تا مردم علیه رژیم اعتراض کنند.

-پس از حوادث میدان ژاله تهران در ۱۷ شهریور ۱۳۵۷ خورشیدی، اعتصابات گسترده‌ یی از طرف دانشگاه‌ها و مدارس صورت گرفت و بعد از آن اعتصابات به صنایع نفت، بازار، بسیاری از کارخانه‌های دولتی و خصوصی، بانک ها، بنادر و ادارات دولتی نیز کشیده شد و حتی کارکنان سازمان برنامه و بودجه به عنوان هسته اصلی دولت مرکزی نیز دست به اعتصاب زدند(۱۱).

- در ۱۸ شهریور ۱۳۵۷ خورشیدی حدود ۷۰۰ تَن از کارگران پالایشگاه نفت تهران در اعتراض به کاهش دستمزدها و نیز اعلام حکومت نظامی دست به اعتصاب زدند.

-در ۲۰ شهریور ۱۳۵۷ خورشیدی پرسنل پالایشگاه‌های تهران، تبریز، اصفهان و آبادان در مخالفت با رژیم پهلوی اعتصاب کردند(۱۲).

- اعتصاب پرسنل شرکت برق شهرهای بزرگ کشور به صورت یک موج فراگیر در تمامی کشور گسترده شد تا جایی که در آذر و دی ۱۳۵۷ خورشیدی پرسنل شرکت برق بسیاری از شهرها از جمله اصفهان، کرمان، ساری و مازندران دست به اعتصاب زدند. با توجه به اهمیت برق در دیگر صنایع، بخش های دولتی و از همه مهمتر زندگی عادی، جامعه با یک از هم پاشیدگی درونی مواجه شد و به معنای واقعی کلمه کشور به صورت نیمه تعطیل درآمد(۱۳)

-در ۱۳۵۷ خورشیدی بیش از ۶۰۰ تَن از کارکنان اداره بهداری آبادان اعتصاب کردند.

- در زمستان ۱۳۵۷ خورشیدی کارگران کارخانه بافندگی بهشهر دست به اعتصاب زدند که عملاً موجب تعطیلی این کارخانه بزرگ شد.

- در ۱۳۵۷ خورشیدی بیش از ۲۰۰ هزار تَن از پرسنل ماشین‌سازی تبریز که به عنوان یکی از مهمترین کارخانه‌های غرب کشور مطرح بود، اعتصاب کردند(۱۴).

بنابراین دامنه این اعتصاب ها روز به روز بیشتر می شد و به کارخانه ها و ادارات دولتی کشیده می شد که در نهایت با پیروزی انقلاب اسلامی این اعتصاب ها هم پایان پذیرفت.

منابع

۱- شاکری، خسرو(۱۳۵۹). تکوین و گسترش جنبش کارگری در ایران، کتاب جمعه، سال اول، شماره ۳۳، صص۳۱، ۳۲

۲- محمودی، جلیل. سعیدی، ناصر(۱۳۸۱). شوق یک خیز بلند، تهران: نشر قطره، ص ۱۹۸

۳- بیات، کاوه(۱۳۷۰). فعالیت های کمونیستی در دوره رضاشاه، بی جا، انتشارات سازمان اسناد ملی ایران، ص۱۲۸

۴- بیات، کاوه. تفرشی، مجید(۱۳۷۰). خاطرات دوران سپری شده، تهران: فردوس، ۱۲۶-۱۲۹

۵- لاجوردی، حبیب(۱۳۶۹).اتحادیه های کارگری و خودکامگی در ایران، ترجمه ضیاء صدقی، تهران: نشر نو، صص۳۴-۳۸

۶- منوچهری، علی. احمدی، مهدی(۱۳۸۸). اعتصابات کارگری دوره نخست وزیری دکتر مصدق، پیام بهارستان، سال ۲، شماره ۵، ص۳۷۱

۷- همان، ص۳۷۱

۸- حسینیان، روح‌الله، سه سال ستیز مرجعیت شیعه، ۱۳۸۲، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ص۲۴۲

۹- دوانی، علی، نهضت روحانیون ایران، جلد چهارم، بنیاد فرهنگی امام رضا، بی‌تا، ص۷۷

۱۰-آبراهامیان، یرواند(۱۳۸۷). ایران بین دو انقلاب، تهران: نشر نی، صص ۶۳۱-۶۴۹

۱۱-کیهان، هدی(۱۳۵۸). نقش طبقه کارگر ایران در انقلاب بزرگ ضد امپریالیستی و خلق میهنی ما، مجله دنیا، شماره۵، ص ۷۳

۱۲-آبراهامیان، ص۶۳۸

۱۳-کیهان، ص ۷۳

۱۴-آبراهامیان، ص۶۳۲

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
1 + 2 =