محدودیت های آموزشی؛ مانعی برای  توسعه میان رشته ای در ایران

تهران- ایرنا- توسعه میان رشته ای در دانشگاه ها نیازمند ویژگی هایی است که روند موجود فضای آکادمیک ایران فاصله قابل توجهی از آن دارد. دلیل این امر را می توان در مواردی نظیر ناکارآمدی ساختار آموزشی، ناکارآمدی دروس، مشکلات سرمایه گذاری و تجربه تیمی پایین دانست.

به گزارش گروه تحلیل، تفسیر و پژوهش های خبری ایرنا، میان رشته ای اشاره به حوزه‌های نوین در دانش دارد که بیش از یک زمینه محض دانشی را مورد مطالعه قرار می‌دهد. روش برخورد میان‌رشته‌ای فرصت عبور از مرزهای سنتی رشته‌های گوناگون دانش را با هدف رسیدن به نتیجه مطلوب در یک رشته فراهم می‌سازد. به عبارت دیگر، یک حوزه میان‌رشته‌ای، عبارت است از تلفیق دانش، روش و تجارب دو یا چند حوزه علمی و تخصصی برای شناخت و حل یک مسئله پیچیده یا معضل اجتماعی چندوجهی. در یک فعالیت علمی میان‌رشته‌ای، متخصصان دو یا چند رشته و دارای تخصص علمی در ارتباط با شناخت، حل، یا تحلیل یک پدیده، موضوع یا مسئله معمولاً پیچیده و واقعی با یکدیگر تعامل و همکاری علمی می‌کنند؛ بنابراین، فعالیت‌ علمی میان‌رشته‌ای زمانی معنا پیدا می‌کند که شناخت و فهم علمی و دقیق پدیده یا مسئله‌ای پیچیده یا ناشناخته که از ظرفیت و دانش یک رشته یا تخصص خارج است، هدف باشد.

دانش‌های میان‌رشته‌ای به تناسب نیازهای جدید و تخصص‌های نوظهور، از مرزهای سنتی میان رشته‌های دانشگاهی یا مکاتب فکری گذر می‌کنند. از این رو، علومی را که با تلفیق چند علم گوناگون ایجاد می‌شوند، دانش های میان‌رشته‌ای می‌نامند. مثلاً دانش نانوفناوری، دانش میان‌رشته‌ای شیمی و فیزیک به شمار می‌رود.

به عبارتی می توان گفت با گسترش استفاده از تکنولوژی در زندگی انسان معاصر و توسعه جهان صنعتی و رشد جمعیت، مشکلات پیش روی بشر از مسائل اولیه فراتر رفته و مسائل پیچیده ­تری بروز پیدا کرده ­اند. مسائل زیست محیطی، بحران آب، بحران انرژی و تامین غذا برای جمعیت آینده زمین، تغییرات اقلیمی، بیماری ­های جدید و مشکلات حوزه سلامت تنها نمونه ­هایی از این ابرچالش ­ها است که دولت­ها و جوامع مدرن را درگیر کرده است.

بدیهی است این مسائل ریشه ­های گسترده ­ای دارد و از مسائل سیاسی، اجتماعی، تکنولوژیکی (مهندسی)، پزشکی و ... در آن نقش دارند. لذا حل این مشکلات یا برنامه ­ریزی برای غلبه بر آن­ها بدون بهره­ برداری از مجموعه ­ای از علوم امکان ­پذیر نیست. مسائل پیچیده نیازهای جدیدی را مطرح می­ کنند که سیستم آموزشی تک-تخصصی از حل آن عاجز بوده و نیاز به مطالعات بین رشته ­ای را نمایان می سازد.

در ایران نیز هر چند پژوهش های میان رشته ای وجود دارند و امکان تحصیل در دو رشته برای دانشجویان ممتاز وجود دارد با این وجود توسعه میان رشته ای  در دانشگاه ها نیازمند ویژگی هایی است که روند موجود فضای آکادمیک ایران، فاصله قابل توجهی از آن دارد؛ محدودیت هایی که هم اکنون به عنوان موانعی بر سر راه این امر عمل می کنند.

 از جمله این موانع و چالش ها می توان به موارد زیر اشاره کرد:

ناکارآمدی ساختار آموزشی

  در حال حاضر سیستم آموزشی رایج در تمامی دانشگاه های کشور از یک نظام سنتی و ایستا پیروی می کنند که ساختار یکسانی را به کلیه رشته ها، با خاستگاه های گوناگون تحمیل کرده است. ساختاری که برای رشته هایی با ویژگی های گوناگون تمایزی قائل نشده است و تلاش دارد یک رویه واحد آموزشی را برای تمامی آنها به کار گیرد.

  در این ساختار تمامی دانشجویان، موظف به حضور در کلاس های درسی از پیش تعیین شده برای طول دوره آموزشی هستند و تنها با گذران این واحدهای آموزشی در قالب قوانین و ساختار معین، قادر به دریافت مدرک در رشته ای از پیش تعیین شده هستند. در این ساختار شرایط برای افرادی که علاقه مند به گذران واحدهای انتخابی برای دست یابی به یک مهارت بین رشته ای باشند در نظر گرفته نشده است.

  همچنین قالب برگزاری تمامی دوره های آموزشی دانشگاهی ایران 16 جلسه هفتگی طرح ریزی شده است و امکان تجمیع این زمان ها در مدت زمان فشرده و پیوسته نادیده گرفته شده است؛ ویژگی که می ­توانست به برگزاری کارگاه های منسجم آموزشی کمک کند و امکان برنامه ریزی و دعوت افرادی متخصص را در کنار یکدیگر برای مدت زمانی پیوسته ساده تر سازد. این در حالی است که در حال حاضر بسیاری از دانشگاه های پیشرو جهان تمامی فرض های در نظر گرفته شده در چنین ساختاری را نقض کرده اند و با انعطاف پذیری گسترده ای امکان تحصیل با اشکالی دیگر را فراهم آورده اند. چنین ساختار و دستورالعمل های انعطاف ناپذیری که اجازه هیچ گونه تغییراتی را نمی دهند، مانعی جدی بر سر راه تلاش های میان رشته ای  محسوب می شود.

از طرف دیگر دشواری فرایند انتشار دستاوردهای حاصل از پژوهش­ های بین رشته ­ای می­ تواند یکی از عوامل بازدارنده باشد. هرقدر تعداد مجلاتی که مقالات بین رشته­ ای را پذیرش می ­کنند افزایش پیدا کند، انگیزه محققان برای انجام پژوهش ­های بین رشته­ ای افزایش پیدا خواهد کرد.

ناکارآمدی دروس

  درس هایی با شرح درس های قدیمی، واحدهایی ناکارآمد و تاریخ مصرف گذشته، و خلاء دروس کاربردی از جمله پرگزارش ترین موانع موجود در ساختار آموزشی دانشگاه ها است. در حالی که نیازهای جامعه و صنعت دائما در حال تغییر و نو شدن هستند، سرفصل ها و واحد های دانشگاهی در بسیاری از رشته های دانشگاهی کشور برای مدت های مدیدی بدون تغییر باقی مانده اند.

 فرایند پیچیده و زمان بر بازتعریف واحدهای درسی در وزارت علوم که به عنوان راه حلی بر این نیاز، پیش بینی شده است نیز چابکی لازم را جهت هماهنگی با نظام شتابان تغییرات صنعت ندارد و در برخی موارد فرایند اصلاح سرفصل ها و واحدهای درسی موجود رشته ها چندین سال به طول می انجامد. بنابراین ضعف جدی دروس دانشگاهی ایران در نو نشدن و عدم هماهنگی با نیازهای روز صنعت، ضربه ای مهلک بر پیکره این خاستگاه است.

مشکلات سرمایه گذاری

تحقیقات نشان می دهد یکی از عوامل بازدارنده از فعالیت­های بین رشته­ ای، دشواری جذب حمایت­ های مالی در خصوص این طرح­ ها است. معمولا کانا ل­های جذب حمایت­های مالی از نهاد­های مختلف دولتی و غیر دولتی به صورت سنتی بر مبنای تحقیقات تخصصی بنا شده است و به همین دلیل در سال­ های گذشته، بسیاری از پژوهشگران علاقه ­ای به فعالیت ­های بین رشته ­ای نشان نداده ­اند.

تجربه تیمی پایین

  همکاری میان تیم هایی با تخصص های مختلف جوهره دانش لازم برای حرکت های بینا رشته ای محسوب می شود. این در حالی است که دانشجویان دانشگاهی در بسیاری موارد همکاری با هم رشته ای های خود را در یک صورت مسئله واقعی و به شکلی مستمر تجربه نمی کنند، چه رسد به همکاری با دیگر تخصص ها و رشته ها.  بخش عظیمی از دانشجویان تحصیل کرده در دانشگاه های ایران در حالی تحصیلات خود را به پایان می رسانند که حتی یک تجربه همکاری بینا رشته ای را در یک پروژه حرفه ای تجربه نکرده اند. این موضوع به طور قطع بر ناکارآمدی این فارغ التحصیلان جهت برآورده سازی نیازهای پروژه های چند رشته ای اثر گذار است.

 خلاء تجارب انجام کار تیمی مهارت های مربوط به همدلی با دیگر تخصص ها، دست یابی به زبان مشترک، بررسی مسئله از نقطه نظرات متفاوت، درک نیازهای دانش پروژه را که همگی در ویژگی های فعالیت های میان رشته ای حائز ارزش هستند، سرکوب کرده؛ فارغ التحصیلان آمادگی های لازم را برای همکاری با دیگر رشته ها و برای رسیدن به یک هدف مشترک را ندارند.

مشکلات در زمینه تحصیل و شغل

مدت زمان تحصیل برای دانشجویان در رشته ­های تخصصی متناسب با برنامه درسی تک ­رشته­ ای تنظیم شده است. در مورد شاخه ­های بین ­رشته­ ای معمولا لازم است تا دانشجویان حداقل با دو زمینه به طور نسبتا کامل آشنا شوند، لذا دوره درسی معمول، پاسخ­گو نخواهد بود و باید تمهیداتی اندیشیده شود. در مواردی که هزینه ­های تحصیل توسط دانشجویان پرداخت می­ شود، طبیعتا اضافه­ شدن سنوات تحصیلی باعث افزایش هزینه ها  خواهد شد که می­تواند عامل بازدارنده­ای در مسیر علوم بین­ رشته ای تلقی شود.

یکی دیگر از دغدغه ­های دانشجویان در تحصیلات بین رشته­ای، نگرانی از عدم توانایی در یافتن شغل مناسب است. بسیاری از دانشجویان نگران این هستند که در هیچ یک از زمینه­ ها به اندازه کافی تخصص پیدا نکنند و نتوانند در آینده مسیر شغلی مناسبی را دنبال کنند. علاوه بر این با توجه به اینکه حجم مطالب در علوم بین رشته ­ای گسترده ­تر است، این نگرانی برای دانشجویان وجود دارد که در آینده نیز برای به ­روز نگه داشتن دانش خود باید سختی بیشتری متحمل شوند.

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
2 + 0 =