مشکلات تهران سال ۵۶ در گزارشی به قلم مدیران پهلوی

تهران-ایرنا- مرور گزارشی که چهل سال پیش درباره مسائل و مشکلات تهران نوشته شده، بی‌نهایت هیجان انگیز و جذاب است. آمارهای تکان‌ دهنده کتاب «تهران ۵۶» آشکار می‌کند، چگونه مدیران کوته‌بین با نشنیدن صدای اخطار کارشناسان درباره مشکلاتی نظیر ترافیک، حاشیه نشینی و آلودگی هوا اوضاع تهران را روز به روز بدتر کرده‌اند.

«تهران ۵۶» عنوان کتابی است که به همت محسن گودرزی و آرش نصر اصفهانی منتشر شده است. تلاش این دو جامعه شناس برای بازنشر پژوهشی فراموش شده سبب شده اکنون سند و مطالعه‌ای جامع از اوضاع و احوال تهران در سال ۱۳۵۶ در اختیار علاقمندان مسائل شهرسازی، جامعه‌شناسی و مدیریت شهری قرار بگیرد؛ دورانی که هنوز حکومت پهلوی پابرجا بوده و مدیران آن کمتر تصور می‌کردند که کمتر از یک سال دیگر حکومت و میز مدیریت‌شان دوام داشته باشد. 

کار ارزنده این دو از آن حیث است که آنها پژوهشی که در همان سال توسط دبیرخانه شورای نظارت بر گسترش شهر تهران با عنوان «گزارشی اجمالی درباره تهران؛ وضع موجود و پیشنهادات» تهیه می‌شود را عینا و بدون دخل و تصرف در آن منتشر می‌کنند. به بیان دیگر این کتاب یک سند تاریخی دست نخورده است که اکنون در اختیار عموم علاقمندان قرار گرفته و از هرگونه قضاوت سیاسی و تاریخی در امان مانده است. برخی یافته‌ها و اشاره‌های این گزارش زمینه‌های اجتماعی و سیاسی وقوع انقلاب در تهران و سایر شهرهای کشور را هم عیان می‌کند.

 طبق سرشماری‌ای که در سال ۱۳۵۵ انجام می‌شود ۱۳ درصد جمعیت کشور ساکن پایتخت بوده‌اند؛ اما در مقابل ۴۰ درصد از کل سرمایه‌گذاری‌های ملی و ۶۰ درصد سرمایه‌گذاری صنعتی در تهران بوده است. تهران ۱۳۵۶ شهری بوده که ده درصد جمعیت کشور را در خود جای می‌دهد، اما به طور نامتعادلی حدود نیمی از پول‌های درگردش کشور در دست تهرانی است. ۳۵ درصد از بانک‌های کشور و ۷۵ درصد سپرده‌های بانکی برای تهرانی‌ها است. در نتیجه همین انباشت ثروت و پول در دست تهرانی‌ها و ۸۴ درصد از کل وام‌های مسکن کشور نیز در تهران مصرف می‌شود. همین است که تهران برای شهرستانی‌ها جذاب می‌شود و عزم مهاجرت داشته باشند.

سیاست‌های غلط قبل از ۱۳۵۶ در توزیع مراکز آموزشی در کشور سبب می‌شود ۵۷ درصد فارغ‌التحصیلان دانشگاه از موسسات تهرانی باشند و ۵۵ درصد محصلین کشور در تهران تحصیل ‌کنند، نتیجه این وضعیت، تمرکز نخبگان و کارشناسان در تهران و فقر روزافزون علمی بدنه مدیریتی سایر شهرهاست. تهران روزبه روز توسعه پیدا می‌کند و سایر شهرها لحظه به لحظه از پایتخت عقب می‌مانند.

پیامد این رویه غلط در مقوله‌ای مثل بهداشت و درمان خودش را نشان می‌دهد. پول و دانش باعث می‌شود بهداشت در تهران رشد نامتعادلی نسبت به سایر شهرها پیدا کند؛ طبق آنچه در کتاب «تهران ۵۶» آمده، حدود ۵۷ درصد از تخت‌های بیمارستانی کشور و ۵۷ درصد از پزشکان نیز در تهران کار می‌کرده‌اند برای فهم بهتر این تفاوت می‌توان آمار سرانه هر پزشک برای جمعیت را بررسی کرد.

در این بررسی مشخص می‌شود متوسط هر پزشک برای جمعیت در سطح کشور تقریبا معادل یک پزشک برای هر ۲۷۰۰ نفر بود در حالیکه این عدد برای تهران یک پزشک به ازای هر ۷۴۴ نفر بود. به نظر می‌رسد همین تفاوت‌ها برای کوچ افرادی غیرتهرانی به تهران کافی باشد. اما تفاوت سطح زندگی در تهران با سایر شهرها به همین موارد محدود نبود.

سیاستمدارانی که از تمرکززدایی تهران می‌ترسیدند

ایده تمرکززدایی از تهران، سال‌هاست ورد زبان‌هاست؛ در کتاب «تهران ۵۶» نیز کارشناسان وقت پیشنهاد تمرکززدایی صنعتی، فرهنگی، بهداشتی و سیاسی از تهران را بارها مطرح می‌کنند. اما نویسندگان این گزارش علیرغم علم به اهمیت تمرکززدایی با پیش کشیدن موارد و مسائلی، مدیران وقت را نسبت به تمرکزدایی می‌ترسانند. برای مثال به لحن کارشناسان وقت در بیان عواقب احتمالی تمرکززدایی توجه کنید: «اجرای سیاست‌های عدم تمرکز اعم از اقتصادی، اداری، خدمات رفاهی، بهداشتی، فرهنگی و آموزشی [...]؛ از آنجایی که در یک دوره کوتاه مدت هنوز مناطق دیگر کشور زیربنای اقتصادی و اجتماعی کافی برای پذیراشدن رشد بالای اقتصادی نخواهند داشت، رشد اقتصادی کشور با موانعی روبرو می‌گردد».

به همین طریق کارشناسان این گزارش در زمان پهلوی تاکید می‌کنند که اثرات سیاست‌های عدم تمرکز، به خصوص عدم تمرکز اقتصادی و سرمایه‌گذاری را در محدوده زمانی بلندتری و با در نظر گرفتن اثرات جانبی آنها بر بازار کار، عوامل تولید، روی توزیع درآمدها و تورم و در چارچوب آمایش سرزمینی باید سنجید. (از کتاب صفحه ۴۶): آ نها در حقیقت هشدار می‌دهند مدیران بجای کوته نگری، افق‌های بلندتری را پیش روی خود قرار دهند اما این اخطارها توسط مدیران وقت شنیده نمی‌شود و کسی حاضر نیست، اتهام کاهش رشد اقتصادی را در دوره مدیریتش را به جان بخرد اما در عوض بستر توسعه بلند مدت تهران را فراهم کند؛ کاهش موقت رشد اقتصادی موضوعی است که کارشناسان به عنوان پیامد اجتناب ناپذیر تمرکززدایی از آن یاد می‌کنند اما مدیران حاضر نمی‌شوند این مسئولیت را عهده‌دار شوند و بنابراین همان مسیر نادرست پیشین را ادامه می‌دهند تا مقصر ماجرا شناخته نشوند و احتمالا از دستگاه مستبد و خشن نظارتی مقصر معرفی نشوند.

لذت مرور پیش‌بینی‌های سال ۵۶

پیش‌بینی‌های گزارشی که در سال ۱۳۵۶ از ده یا پانزده سال آینده نوشته شده لذت بخش است. چرا که افق دید کارشناسان و تصور آنها را از آینده نشان می‌دهد آنها چه درکی از اوضاع کنونی و فعلی تهران داشته‌اند. برای مثال در این مطالعه نهادهای مختلف در خصوص جمعیت شهر تهران در سال ۱۳۷۰ شمسی گمانه‌زنی کرده‌اند. موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی بین ۸-۱۰ میلیون نفر، گروه مهندسین مشاور سوفرتو جمعیت را بین ۵/۵ تا ۸ میلیون نفر، مهندسین مشاور الکساندر گیپ ۷ تا ۸ میلیون نفر و دبیرخانه شورای نظارت بر گسترش تهران حدود ۹ میلیون نفر پیش‌بینی می‌کند. مقایسه این تخمین‌ها با واقعیت جمعیت تهران می‌تواند بیانگر این حقیقت باشد که چقدر گمانه‌زنی‌های آنها دقیق بوده است.

پیش‌بینی جمعیت شهر تهران برای رفع احتیاج شهروندان ضروری بوده است. آنها با احتساب ذخایر آبی سدهای موجود نظیر سد کرج و سد لار که ساخته خواهد شد امیدوار بودند بتوانند آب مورد نیاز جمعیت ۵.۵ میلیون نفری تهران در سال ۱۳۷۱ شمسی را تامین کنند، یعنی برای تامین حدود ۵۶۰ میلیون مترمکعب برنامه وجود داشت اما حتی در این برنامه هم مشخص نمی‌شود چنانچه پیش‌بینی نهادهای جمعیتی دیگر درست از آب در بیاید قرار است چطور نیاز به آب شرب تهرانی‌ها تامین شود.

آلودگی هوا و زمین از ۵۶ تا ۹۸

 آلودگی هوا و زمین در نتیجه تمرکز صنایع بزرگ اطراف تهران و رشد مهاجرت به تهران باعث می‌شود تهران از همان سال ۵۶ جزو آلوده‌ترین شهرهای جهان شناخته شود. طبق نظر کارشناسان نویسنده این گزارش «ایجاد و گسترش صنایع در تهران فشار زیادی بر روی محیط زیست، منابع منطقه، زیربنای موجود و سکنه تهران مانند تشدید آلودگی هوا و محیط زیست، ایجاد سرو صدای ناهنجار وارد می‌سازد: صفحه ۵۷ کتاب» علیرغم گذشت بیش از ۴۰ سال از این اخطارها همچنان کارشناسان بر همین موضوعات تاکید دارند و آنها را تکرار می‌کنند.

جالب اینجاست که در این گزارش اذعان می‌شود که تهران در سال ۱۳۵۶ جزو شهرهای آلوده دنیا شده است و سالانه ۱۰ درصد به میزان آلودگی این شهر افزوده می‌شود. در این گزارش سهم ۷۸ درصدی برای وسایل نقلیه بنزینی در آلودگی هوا قائل شده‌اند و برای صنعت سهم ۹ درصدی در نظر گرفته شده است.

به همین ترتیب ناگفته نماند در تهران ۵۶ روزانه بیش از ۳۰۰۰ تن زباله تولید می‌شده است.

قیمت سرسام‌آور خانه در تهران؛ سال ۱۳۵۶

طبق گزارش سال ۱۳۵۶ تهران، در اوایل سال ۱۳۵۵ قیمت زمین بین ۲۰ تا ۳۰۰ هزار ریال تغییر می‌کند و به طور متوسط نسبت به سه سال قبل از آن، یعنی سال ۱۳۵۲ دو برابر می‌شود و نسبت ارزش زمین به هزینه ساختمان‌های مسکونی با توجه به استانداردهای بین المللی رقم نسبتا بالایی پیدا می‌کند به طوری‌که در سال ۱۳۵۵ این رقم در تهران به حدود ۶۹ درصد می‌رسد.

وضعیت ترافیک تهران، سال ۱۳۵۶:

ساعات اوج ترافیک راه‌های منتهی به تهران بین اواسط تا اواخر ظهر بوده است. جاده‌های اطراف تهران با خیابان‌های توزیعی داخل تهران هماهنگی نداشته‌اند. کرج و ساوه در آن سال‌ها هم شلوغ بوده‌اند. در گزارش اذعان می‌شود شلوغی و افزایش جمعیت کرج به خاطر همسایگی با تهران است.

در سال ۱۳۵۵ روزانه حدود ۱ میلیون و ۴۳۰ هزار وسیله نقلیه بین ساعت ۶ صبح تا ۱۰ شب رفت و آمد داشته‌اند در حالیکه پنج سال پیش از آن (۱۳۵۰ ) این رقم ۷۴۰ هزار خودرو بوده است؛ در طول پنج سال رفت و آمدها دو برابر می‌شود اما عرض خیابان و اتوبان‌ها تغییر چندانی پیدا نمی‌کنند.

در سال ۱۳۵۴ هم تاکسی به سختی گیر می‌آمده است و احتمالا تهرانی برای رفتن به سرکار و بازگشت به منزل با مشکل روبرو می‌شدند، طبق آمارهای این گزارش حدود ۱۳ هزار تاکسی نارنجی و ۱۹۵۰ دستگاه تاکسی آبی مسئول جابجایی مسافران بوده‌اند اما این رقم کافی نبوده و جواب نیاز شهروندان تهرانی را نمی‌داده است. در گزارش بارها تاکید شده، مسئولان باید به فکر چاره برای مسائل حمل و نقل عمومی شهر تهران باشند.

کارشناسان و نویسندگان این گزارش علت ترافیک را رشد سریع جمعیت و ازدیاد تراکم، بالا رفتن سطح درآمد و افزایش مالکیت اتومبیل می‌دانند. آنها البته اضافه می‌کنند که نارسایی خدمات حمل و نقل عمومی و محدودیت ظرفیت شبکه‌ ارتباطی نواحی مرکزی مانند خیابان‌کشی نادرست، عدم دسترسی راحت به مراکز مهم شهر و تراکم مراکز حیاتی در نقاطی خاص زمینه ترافیک و تراکم خودروها در تهران در سال ۱۳۵۶ را به وجود آورده‌ بودند.

گویا کمبود تاکسی، کافی نبودن خطوط اتوبوس، کیفیت پایین اتوبوس‌ها و کمی خطوط اتوبوس‌ها درد مزمن تهران از سال ۵۶ تاکنون است.

تهرانی‌ها از سال ۵۶ دنبال جای پارک بوده‌اند

افزایش مالکیت خودرو مساله جای پارک در تهران را با اهمیت می‌کند. به دلیل گرانی قیمت زمین ساخت پارکینگ مقرون به صرفه نیست و ماشین‌ها مجبور می‌شوند در حاشیه خیابان پارک کنند که این مساله باعث کند شدن حرکت ماشین‌ها و کم شدن فضای خیابان می‌گردد و مصیبت ترافیک را دوچندان می‌کند.

جای پارک مساله می‌شود و پیشنهاد تاسیس پارکینگ خصوصی مطرح می‌شود اما قیمت تمام شده پارکینگ گران است و مردم استقبالی نمی‌کنند؛ همینطور ایده پارکومتر را مطرح می‌کنند و دستگاه‌های آن را در سراسر شهر نصب می‌کنند که به نظر نمی‌رسد این راه‌ حل‌ها در ایجاد جای پارک تاثیرگذار بوده باشند.

وعده ساخت مترو

قطار شهری ایده‌ای است که در گزارش سال ۱۳۵۶ تهران آمده است. به بیانی وعد ه ساخت مترو از سال ۱۳۵۶ به گوش تهرانی‌ها می‌رسد؛ در این گزارش تصمیم گرفته می‌شود دو خط راه آهن شهری در شمال-جنوب و شرق-غرب به طول ۶۵ کیلومتر راه اندازی شود تا مکمل سایر بخش‌های حمل و نقل عمومی باشند. هرچند در این گزارش هم پیش‌بینی می‌شود تاسیس مترو تنها نخواهد توانست مساله رفت و آمد در شهر تهران را تسهیل کند اما طراحان متروی تهران امیدوار بودند ساخت مترو بتواند ترافیک شهری را روان کند.

در این گزارش شکاف میان شمال و جنوب شهر نشان د اده می‌شود. کارشناسان این گزارش نشان می‌دهند علیرغم آنکه تنها ۳۰ درصد جمعیت شهر در شمال محور سپه زندگی می‌کنند اما بیش از دو برابر بیمارستان‌ها، تخت‌های بیمارستانی و درمانگاه‌ها و بیش از ۵ برابر آزمایشگاه‌های درمانی در منطقه شمال شهر قرار دارند.

تهرانی‌ها و صف کیوسک تلفن عمومی

در سال ۱۳۵۶ تنها ۳۲۰ هزار تلفن در تهران بوده است؛ ۱۴۰۰ دستگاه تلفن عمومی که معادل یک تلفن عمومی برای هر ۳۰۰۰ نفر. به گفته این گزارش «این تعداد با در نظر گرفتن ضعف شبکه تلفن شخصی به هیچ وجه جوابگوی حداقل نیاز مکالمات عمومی ساکنین تهران نیست».

کتاب «تهران ۵۶؛ سیمای تهران در پژوهشی فراموش شده» به کوشش محسن گودرزی و آرش نصر اصفهانی و همت نشر نی منتشر شده است. در حقیقت این کتاب همان «گزارش اجمالی درباره تهران، وضع موجود و پیشنهادات» است که توسط دبیرخانه شورای نظارت بر گسترش تهران در اسفند ۱۳۵۶ نوشته شده است. این گزارش با توصیف وضعیت تهران در سال ۱۳۵۶ نگاهی به آینده این شهر دارد.

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
8 + 2 =