فراستخواه:از دانش جهانی برای حل مسائل خود استفاده نکردیم

تهران-ایرنا- عضو هیأت علمی موسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی گفت: ما دانش جهانی را استفاده نکردیم و به آن انگ زدم و از این رو نتوانستیم از این رهگذر از ظرفیت‌های علمی برای حل مسائل خود بهره برداری کنیم.

مقصود فراستخواه، جامعه شناس و عضو هیأت علمی مؤسسه پژوهش و برنامه ریزی آموزش عالی در چهارمین همایش کنکاش‌های مفهومی و نظری درباره جامعه ایران که در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران برگزار شد، با عنوان «دلالت های جریان‌های نظری جامعه شناسی دین برای ایران» به ارائه مباحث خود پرداخت.

او در ابتدای ارائه خود گفت: «میزان زیادی از آموزش عالی کشور به رشته‌های علوم انسانی و دانشجویان و هیأت علمی آن اختصاص پیدا کرده است، اما وزن نظریه‌سازی و نظریه پردازی در این حوزه رضایت بخش نیست، به همین نسبت جامعه شناسی دینی ما گسترش پیدا نکرده است. طوری که صرفاً مصرف کننده سنتی جامعه شناسی جهانی دین هستیم و هیچ گاه نتوانستیم از ظرفیت‌های اکتشافی این علم در میدان و امر دینی ایران استفاده کنیم. اگر این امکان وجود داشت مبادلات تازه و جهش‌های خلاقانه ای صورت می‌گرفت که به ما کمک‌های فراوان و در خور توجهی می‌کند.

فراستخواه گفت: حوزه علوم انسانی در ایران لاغر است. متأسفانه در کشور استقرار نهادهای تحقیقاتی در دین پژوهی بسیار دشوار و مناقشه برانگیز است و جماعت علمی امکان پیمایش در امر دینی را به شکل مستقل نمی‌توانند داشته باشند. حتی اگر تحقیقاتی در امر دینی صورت گیرد، به سختی می‌توان داده‌ها و یافته‌های مطالعات دینی را منتشر کرد.

عضو هیأت علمی مؤسسه پژوهش و برنامه ریزی آموزش عالی ادامه داد: مانع بعدی در مطالعات جامعه شناسی دینی در ایران، نهادینه بودن اسطوره‌ها و استعاره‌ها در فرهنگ دینی کشور است. همه این اسطوره‌ها میراث صفویه و با علم و عقلانیت در تضاد است و با مطالعات جهانی هم سازگاری ندارد. به عبارت دیگر در زمانی که دنیا به سمت علم و دانش با سرعت پیش می‌رفت، حکومت صفویه به طور سیستماتیک بی اعتنایی و کم‌توجهی سراسری نسبت به علم داشت. همچنین تعصبات مذهبی که وابسته به دین بود مانع استفاده از علم جهانی در آن دوره شد؛ همین است که می‌بینید سقف خرد ورزی در این دوره کلام و عرفان است که ملاصدرا و میرداماد منشأ آن هستند و حتی ملاصدرا هم در این زمینه‌ها تکفیر می‌شود.

این استاد جامعه شناسی افزود: البته وقتی صحبت از ادوات جنگی می‌شود می‌بینیم که صفویه از دانش غرب برای خریداری سلاح استفاده می‌کند، اما به اصل علم همچنان بی اعتناست و همین بی توجهی‌ها مانع شکوفایی علم در کشور می‌شود.

فراستخواه با بیان اینکه در زمان فعلی جنبش علم‌ورزی و علم آموزی در خانواده‌ها نهادینه شده و به ویژه شاهد توجه گروه‌های مختلف به علوم انسانی هستیم، در این حد که از رشته‌های فنی مهندسی نیز برای تحصیلات تکمیلی به این رشته می آیند، خاطرنشان کرد: انجمن‌های علمی و نشریات اصیل و گروه‌های مرجع خوبی در علوم انسانی شکل گرفته، اما همه عین جنبشی سرگردان و بلاتکلیف هستند که نمی‌توانند ساختار بگیرند، چرا که مسائل سیاسی مانع از حرکت و شکل گیری آنها می‌شود.

فراستخواه در بخش دیگری از سخنان خود افزود: معتقدم نظریه‌های جامعه شناسی دین می‌تواند امر دین را در ایران توضیح دهد. این نکته هم شامل دین جامعه و هم شامل دین دولتی است. اما تابوها و جزم اندیشی های که صورت‌بندی رسمی هم دارند، باعث شده است که از علوم جامعه شناسی روز برای توضیح امر دینی در جامعه خودمان استفاده نکنیم.

عضو هیأت علمی مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی افزود: برای مثال به دو نظریه در این زمینه اشاره می‌کنم. نظریه اول نظریه اقتصاد دین است. در اینجا به دین به مثابه منبع و نه محل ارجاع توجه می‌شود. به عنوان مثال کسی همچون آبراهامیان معتقد است بزرگ شدن اقتصاد دین یکی از علت‌های رخ دادن انقلاب در ایران بود. در جامعه هم استفاده از دین به مثابه منبع در مصادیقی مثل پر کردن اوقات فراغت و مواردی از این قبیل وجود دارد.

فراستخواه افزود: نظریه دوم نظریه مبادله و جبران است. این نظریه به تبیین اشکال جدید دین ورزی می‌پردازد. اَشکالی که کارکردی مبادله‌ای دارد. به عنوان مثال در دهه ۵۰ رشد طبقه متوسط شهری، نوسازی‌های آمرانه بالا از پایین، سبب افزایش افزایش نارضایتی‌ها شد، چرا که تأمین نیازهای مادی بخشی از گروه‌های اجتماعی برای آنها ملال‌آور گشت و بستر نوعی نوستالژی و رمانتیسم دینی و گرایش به بیان‌ها و زبان‌های جدید این حوزه شد. مردم در این فضا به سوی گروه‌هایی که ادبیاتی جدید در بیان دارند گرایش پیدا می‌کنند. همچنان که در دهه‌های چهل و پنجاه گفتار روشنفکران دینی مورد اقبال قرار می‌گیرد.

وی ادامه داد: در اینجا و در خلأ احزاب، جوامع درونی فضایی برای مبادله احساسات و معانی می‌شوند. این وضعیت همچنین می‌تواند در شکل کارآفرینی اجتماعی بروز کند. استناد تاریخی موضوع صندوقهای قرض الحسنه دینی در آن دوران است.

فراستخواه در بخش پایانی سخنان خود گفت: خلاصه و سیاق بحث من این است که ما کفران نعمت علم کردیم. دانش جهانی را استفاده نکردیم و به آن انگ زدیم. از این رو نتوانستیم از این رهگذر از ظرفیت‌های علمی برای حل مسائل مان بهره برداری کنیم.

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
6 + 3 =