محدثی: برای مطالعه امر دین در ایران جامعه‌شناسی دین کافی نیست

تهران- ایرنا- استادیار جامعه‌شناسی دانشگاه آزاد اسلامی گفت: بعد از ۲۴ سال کار آکادمیک جامعه شناسی به این نتیجه رسیده‌ام که برای مطالعه امر دین در ایران جامعه شناسی دین کفایت نمی‌کند و در این زمینه نیازمند یک نگاه و مطالعه جدید هستیم.

به گزارش خبرنگار گروه دانشگاه ایرنا، حسن محدثی استادیار جامعه‌شناسی دانشگاه آزاد اسلامی تهران روز چهارشنبه در همایش «کنکاش‌های مفهومی و نظری درباره جامعه ایران» که در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران برگزار می‌شد با عنوان «تکفیر؛ سلاحی برای انحصارسازی قلمرو دینی» به ارائه نکات خود پرداخت.

محدثی در ابتدای سخنان خود گفت: یکی از انگیزه‌های من در پرداختن به این بحث علاقه مندی به دکتر شریعتی و مواجهه او در دوران زندگی‌اش با تکفیر است.

این استادیار جامعه‌شناسی ادامه داد: بعد از ۲۴ سال کار آکادمیک جامعه شناسی به این نتیجه رسیده‌ام که برای مطالعه امر دین در ایران جامعه شناسی دین کفایت نمی‌کند. نتیجه گیری و تجربیات من حاکی از این است که ما در جامعه شناسی دین نیازمند یک نگاه و مطالعه جدید هستیم. جامعه شناسی نمی‌تواند صرفاً از بیرون به امر دین نظر کند و باید نگاه درون دینی نیز به دین داشته باشد؛ چرا که گاهی مرز بین جامعه شناسی و الهیات محو می‌شود.

وی افزود: به عنوان مثال مطالعات درباره خدا در ایران معاصر نیازمند این است که ببینیم الله در قرآن چگونه توصیفی دارد. چنین امری نیازمند مطالعات قرآنی و درون دینی است. یا اینکه برخی در تحلیل‌های خود مدعی اند که خشونت در جهان اسلام منتسب به خدای تعریف شده در قرآن است. در تحلیل و پاسخ به چنین ادعایی ما نیازمند خوانش درون دینی هستیم.

استادیار جامعه‌شناسی دانشگاه آزاد گفت: چنین تحلیل‌هایی به دانش متفاوت الهیاتی نیازمند است؛ چرا که واقعیت‌های این مدلی یک بُعد جامعه شناختی و یک بُعد الهیاتی دارد.

محدثی افزود: از این رو در جهت یافتن رویکرد جدیدتر و کامل‌تر در جامعه‌شناسی دین بررسی کردم که آیا متفکران غربی به موضوع مدنظر من پیشتر اشاره کرده‌اند یا نه. در بررسی‌های خود متوجه شدم که بله. اصطلاح «جامعه‌خداشناسی» را برخی از جامعه شناسان غربی پیشتر استفاده کردند. این رویکرد از اشاره به لزوم فهم همزمان نگاه درون دینی و الهیاتی و و هم نگاه بیرونی و جامعه شناسی حکایت دارد.

محدثی ادامه داد: «جامعه‌خداشناسی» رویکردی است که تلاش می‌کند مفهوم دین را هم در درون در نظام الهیاتی و هم در بیرون و ساختارها بررسی کند.

وی خاطرنشان کرد: از نظر من کارکرد انسجام بخشی مدنظر کارکردگرایان درباره دین مورد قبول نیست؛ چرا که معتقدم نظم دینی تنها در دل سیستمی از عوامل طرد و حذف ایجاد می‌شود. حذفی که از جانب کارگزاران رسمی برای حفظ قلمرو انجام گرفته است.

وی ادامه داد: در فرهنگ و تاریخ اسلامی ساز و کار طرد دینی دستکم در چهار شکل انجام گرفته است که به دو دسته غیر مهلک و مهلک تقسیم بندی می‌شود. از مثال‌های مورد غیر مهلک تفسیق است. در تفسیق که هم بار اعتقادی و هم بار عملی دارد، شخص تفسیق شده از پاره‌ای فعالیت‌های اجتماعی محروم می‌شود. دومین مورد از ساز و کارهای غیر مهلک طرد، تضلیل است که منظور از آن اعلام گمراهی و ضلالت فرد است. دو مورد از ساز و کار مهلک هم، تکفیر و ارتداد است که نمونه‌هایی نیز در تاریخ دین دارد.

محدثی ضمن تقسیم بندی بحث درون دینی به مطالعات دینی انتقادی و مطالعات دینی اعتقادی گفت: در بررسی مفهوم تکفیر در بحث‌های دینی به تمایز فرهنگ قرآنی و فرهنگ اسلامی رسیده‌ام. منظور از فرهنگ قرآنی آن چیزی است که در قرآن و سنت پیامبر (ص) به آن اشاره شده است و فرهنگ اسلامی مجموعه‌ای از عناصر حاضر و وارده شده از فرهنگ‌های مختلف است که به وسیله مسلمانان در تاریخ ابداع و انجام شده است. در این زمینه بررسی‌های من نشان می‌دهد که هم در سنت پیامبر (ص) و هم در قرآن کریم تکفیر موضوعیت ندارد. فرهنگ قرآن ایمان‌محور است، در حالی که فرهنگ تاریخی اسلامی مسلمانان، اعتقادمحور بوده است‌.

محدثی در بخش‌های دیگری از سخنان خود در ذکر مؤلفه‌های تکفیر اولین مؤلفه را تکفیر کننده، دومین مؤلفه را تکفیر شونده دانست و در ادامه گفت: طالبان و خواهندگان تکفیر سومین مؤلفه، نیات و انگیزه‌های تکفیر چهارمین مؤلفه از مؤلفه‌های تکفیر هستند. انگیزه‌های دنیوی و غیردینی معمولاً از جمله انگیزه‌های تکفیری هستند. پنجمین مؤلفه استفتای تکفیری است.منظور از استفتاهای تکفیری متن هر تکفیر است که می‌توان آن را بررسی جامعه شناختی کرد. مؤلفه ششم موضوع تکفیر است که در آن به بحث انجام گرفته پرداخته می‌شود. هفتمین مؤلفه حکم تکفیر است که بیشتر بحثی فقهی و غیر جامعه شناختی است. هشتمین و آخرین مؤلفه پیامدهای تکفیر است.

محدثی در بخش پایانی سخنان خود گفت: پیامدها را می‌توان به دو دسته آتی و آنی تقسیم‌بندی کرد و پیامدهای آتی و آنی را می‌توان به ابعاد فردی و اجتماعی تقسیم بندی کرد.

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
7 + 1 =