«خودكنترلي» بهترين روش براي استفاده از فضاي مجازي است

تهران- ايرنا- سواد رسانه‌اي و موضوع صيانت از اخلاق در فضاي مجازي، چند هفته ايست كه به محور اصلي نشست‌هاي نقد و انديشه وزارت ارتباطات تبديل شده است. پژوهشگران اين حوزه معتقدند، كاربران فضاي مجازي مي‌توانند با «خودكنترلي» به كاهش آسيب‌هاي اين حوزه كمك كنند.

هفدهمين جلسه از نشست‌هاي «نقد و انديشه» روز چهارشنبه با موضوع صيانت از اخلاق در فضاي مجازي با حضور «محمد مهدي فتوره‌چي» مدير گروه مطالعات رسانه و فرهنگ مؤسسه مطالعات و تحقيقات اجتماعي دانشگاه تهران، حسينعلي افخمي استاد ارتباطات دانشگاه علامه طباطبايي و سيدمحمدرضا خوشرو مديركل معاونت فرهنگي قوه قضائيه و كارشناس حوزه رسانه و جنگ نرم برگزار شد.

**محمد مهدي فتوره‌چي؛ از كودكي با سواد رسانه‌اي
فتوره چي در ابتداي نشست با اشاره به اين كه اخلاق يك مفهوم نسبي است و نمي‌توان به صورت مطلق به آن نگريست، گفت: افزايش كنش‌گري در فضاي مجازي، باعث مي‌شود اعتماد بين افراد كاهش پيدا كند و زوج‌ها علاقه خود را رفته رفته نسبت به يكديگر از دست بدهند. به طور ميانگين در 10درصد از طلاق‌هايي كه اتفاق مي‌افتد؛ تلگرام، شبكه‌هاي اجتماعي و… نقش اصلي را ايفا مي‌كنند. اين مسئله‌اي است كه در پرونده‌هاي دادگاه خانواده به عنوان دليل از آن نام برده شده است.
با توجه به جهان فرهنگي كه در وراي فضاي مجازي در حال شكل گيري است اين سوال مطرح مي‌شود، آيا اين مسئله داخلي است يا جهاني؟ در مطالعه‌اي مشخص شد بيش از يك ميليارد صفحه هرزه نگاري فعال در دسترس كاربران وجود دارد.
اين پژوهشگر افزود: مطالعه‌اي در امريكا انجام شده كه نشان مي‌دهد فيلمي كه داراي صحنه‌هاي جنسي بوده، بيش از 80 ميليارد بار دانلود شده است. نمايندگان پارلمان اين كشور حدود 24 هزار تلاش براي ورود به صفحات پرنوگرافي را ثبت كرده اند. عددي كه نشان مي‌دهد به طور ميانگين روزانه بيش از 160 مرتبه تلاش صورت گرفته است تا افراد وارد اين سايت‌ها شوند.
او اضافه كرد: به همين واسطه، حدود 7 هزار پرونده كيفري از كساني كه شبكه، گروه يا وبسايت مستهجن داير كرده اند، به ثبت رسيده و در حال پيگيري است.
اين آمار نشان مي‌دهد كه همه كشورها تحت تأثير مسائل مربوط به فضاي مجازي هستند و كشور ما نيز از اين قاعده مستثني نيست. خصوصاً سابقه تاريخي ما نشان مي‌دهد كه هميشه تكنولوژي زودتر از فرهنگ وارد كشور ما شده و مسائلي را رقم زده است.
فتوره چي با اين توضيح كه مشكل اصلي ما تعارضاتي است كه درگير آن هستيم و ايران جهان تضادهاست، گفت: همانطور كه افراد شب‌ها كه به ديلي تاريكي ظاهرشان خيلي در معرض ديد نيست، ميل بيشتري به انجام خلاف دارند، گمنام بودن در فضاي مجازي نيز كاربران را به كنش هايي در دنياي مجازي تشويق مي‌كند كه از انجام آن در دنياي واقعي ابا دارند. علاوه بر اين افراد در اين فضا مي‌توانند تعامل غيرهمسطح برقرار كنند.
او در توضيح تعامل غير همسطح گفت: مثلاً در گذشته افراد نمي‌توانستند با يك سلبريتي يا افراد مملكتي ارتباط برقرار كنند اما در حال حاضر دنياي مجازي اين فرصت را در اختيارشان قرار داده تا با هر فرد غير همسطح و غير همجنس خود ارتباط برقرار كنند.
وي تصريح كرد: مسئله ديگر قابليت گسترده دسترسي به فضاي مجازي است كه بُعد زمان و مكان هم نمي‌شناسد. در دنياي مجازي ما با انبوهي از اطلاعات و داده رو به رو هستيم. داده‌هايي كه منجر به بي نظمي مي‌شوند. هر كجا هم بي نظمي باشد، بي اخلاقي‌ها شدت مي‌گيرند و افزايش پيدا مي‌كنند.
مدير گروه مطالعات رسانه و فرهنگ مؤسسه مطالعات و تحقيقات اجتماعي دانشگاه تهران در پايان گفت: اگر در گذشته مي‌گفتند تا 19 سالگي مي‌توان روي تربيت بچه‌ها نظارت و روي آنها اعمال نفوذ كرد، اما الان سالهاست اين عدد كاهش يافته است. بچه‌ها در سن و سال خيلي كمتر از اين زندگي شان را شكل مي‌دهند و در آن مقطع نياز به آموزش دارند.
ما در بحث آموزش نياز داريم كه حتي در دوران قبل از مهدكودك نيز، به نوعي به فرزندان مان سواد رسانه‌اي بياموزيم. آن هم در حد فهم و بضاعت فكري خودشان.

**حسينعلي افخمي: دنياي مجازي، دنباله زندگي واقعي
استاد ارتباطات دانشگاه علامه طباطبايي اعتقاد دارد فضاي مجازي دنباله زندگي روزمره است. او مي‌گويد در دنياي واقعي يكسري هنجارها داريم كه ارزش‌هاي ما را شكل مي‌دهند. اما دنياي مجازي، تحت تأثير فرهنگ جهاني است كه شايد ردپايي از ارزش‌هاي ما در آن به چشم نخورد.
حسين‌علي افخمي مي‌گويد: درست است كه ما از آموزش‌هاي اخلاقي و فردي بهره برده ايم اما در فضاي واقعي فقدان ارتباطات گروهي داريم. اين فقدان به فضاي مجازي هم كشيده و همين خصيصه باعث شده در كار جمعي در مقايسه با ساير كشورها، انگشت‌نما باشيم.
وي افزود: قرار گرفتن در فضاي مجازي بدون درك اين فضا، مشكلاتي را براي ما رقم زده است. در واقع ما در آغاز شناساندن فضاي مجازي اشتباه كرديم. اين فضا را با احداث كافي نت‌ها به جوانان و نوجوان خود شناسانديم.
آنها بدون اين كه چيزي از اينترنت بدانند وارد كافي نت‌ها شدند و بدون اين كه نظارتي روي شان وجود داشته باشد، به صفحات مختلف سركشي كردند.
زماني كه اينترنت وارد كشورهاي امريكا و اروپا شد، بچه‌هاي زير 16 سال فقط در كتابخانه‌ها يا با امضاي والدين اجازه داشتند از اين سرويس‌ها استفاده كنند. اگر ما نيز به اين شكل با اينترنت مواجه مي‌شديم قطعاً با مشكلات كمتري رو به رو مي‌شديم.
او پس از توضيح در خصوص مشكلات فضاي مجازي، تاكيد كرد كه با تمام اينها نبايد خيلي منفي به اين مسئله نگاه كرد: رفتارهاي اجتماعي ما با رفتار اجتماعي بسياري از كشورها قابل مقايسه نيست. ديدگاه ما بايد به فضاي مجازي مثبت باشد، نه نگاه منفي و سياه.
ساختن و روايت تصوير سياه باعث مي‌شود ما از پيشرفت در اين فضا محروم شويم. فيلترينگ گاهي مانع از پيشرفت مي‌شود. ما نبايد فضاي مجازي را جداي از جامعه ببينيم. چطور بايد توقع داشته باشيم، فضاي مجازي در جامعه‌اي كه دروغ برايش عادي است، سرمايه اجتماعي در آن كم اهميت است و خشونت در برخي مواقع وجود دارد، سالم و سلامت باشد؟
وي اضافه كرد: رفتار گروهي و اجتماعي ما از مدرسه شروع مي‌شود. در كشورهاي ديگر بچه‌ها از مهدكودك شش نفره مي‌نشينند دور يك ميز و راجع به مسائل مختلف نظر مي‌دهند.
در حالي كه مدارس ما پر از نيمكت‌هاي دو نفره پشت هم است كه هيچ تعاملي بين بچه‌ها برقرار نمي‌كند. بچه‌هاي ما 12 سال به همين شكل درس مي‌خوانند، بدون اين كه با هم تعامل داشته باشند و مسائل گروهي را ياد بگيرند. همين اتفاق در جامعه مجازي نيز بروز و ظهور پيدا مي‌كند.
او در خصوص راه حل اين معضل گفت: ما بايد اين واقعيت را بپذيريم كه در برخي از كشورها حدود 70 درصد از اقتصاد درگير فضاي مجازي است. اقتصاد يا مبتني بر اطلاعات و تكنولوژي است يا منابع كار و منابع خام. ما جزو كشورهايي هستيم كه براي اقتصاد به نيروي انساني و نيروي خام وابسته هستيم. اگر بتوانيم از فضاي مجازي براي شكوفايي اقتصادي استفاده كنيم، فرصت بسيار خوبي رقم خواهد خورد.
براي برطرف كردن اين مشكل بايد به تعريف درستي از آن دست پيدا كرد و تعريف را ساده و كوچك كرد. براي دسترسي به فضاي مجازي، گروه سني تعريف كنيم و دسترسي مخصوص به سن خودشان را بگذاريم.
او ادامه داد: بايد توجه داشته باشيم كه در اين خصوص نبايد صرفاً قانون بگذاريم، بلكه بايد بر اجراي درست و اصولي آن نظارت كنيم. بايد قشرهاي آسيب‌پذير را پيدا كرده و براي آن‌ها محتواي مفيد در فضاي مجازي توليد كنيم.

**سيدمحمدرضا خوشرو: خودمان فضاي مجازي را كنترل كنيم
مديركل معاونت فرهنگي قوه قضائيه و كارشناس حوزه رسانه و جنگ نرم معتقد است، گاهي اوقات فضاي مجازي در دعاوي مطرح شده در دادگاه نقش تعيين كننده دارند.
او مي‌گويد: در اثر استفاده زياد از فضاي مجازي، كيفيت رابطه‌ها دستخوش تغيير مي‌شود. همانطور كه فضاي مجازي مي‌تواند باعث تقويت اخلاق شود، گاهي اوقات بي توجه بودن به آن مي‌تواند فجايع زيادي را رقم بزند.
خوشرو به مرور پرونده جنايتي مي‌پردازد كه به واسطه فضاي مجازي و حضور بي نظارت يك پسر 16 ساله در اين فضا اتفاق افتاده بود: چند سال قبل دختري به نام ستايش به قتل رسيد. فردي كه او را به قتل رساند جوان 16 ساله‌اي بود كه اين دختر 6 ساله را پس از تجاوز به قتل رسانده بود و سعي داشت جنازه اش را با استفاده از اسيد، از بين ببرد.
وي افزود: زماني كه همكاران ما به اين پرونده رسيدگي مي‌كردند، متوجه شدند كه او ده‌ها اكانت فعال در فضاي مجازي دارد و خودش را با چيزي غير از واقعيت براي ديگران معرفي مي‌كند.
او در ادامه گفت: او در همين فضاي مجازي با انواع مواد، نحوه قتل، انواع و اقسام برقراري رابطه آشنا شده بود. او يك روز مجموعه‌اي از جنايت‌ها را روي دختر همسايه شأن انجام مي‌دهد. در واقع او تجربه چندين ماهه در زيست فضاي مجازي را، طي چندين ساعت بيرحمانه در حق دختر همسايه شان اجرا مي‌كند.
مديركل معاونت فرهنگي قوه قضائيه خاطرنشان كرد: نمي‌توان گفت يك جامعه بدون مشكل داريم و يك فضاي مجازي پر از مشكل. به هر حال فضاي مجازي از جامعه واقعي تأثير مي‌گيرد.
او معتقد است براي مصون ماندن از اين ماجرا نمي‌توان يك قانون همه‌گير جهاني گذاشت چون فرهنگ كشورها با يكديگر متفاوت است. مععمولا رايج است كه صاحبان منافع مقررات و اصول اخلاقي را مشخص كنند. مانند فيسبوك و واتساب كه در مواقع حساس معمولاً اصولي يا سخت گير‌ي هايي را اعمال مي‌كنند.
او ادامه داد: مانند تلگرام كه بنا بر شرايط در كشور ما فيلتر شد. مسئولان ما براي اين كار دليل داشتند، چرا كه در جريان يك اعتراض ساده مردم، برخي‌ها شروع كرده بودند به آموزش ساخت بمب دست‌ساز در تلگرام. همين مسئله مقدمات فيلتر را رقم زد.
او در پايان به اين نكته مهم اشاره كرد كه به غير از مسئولين، مردم هم بايد اصولي را رعايت كنند، اصولي كه مي‌توان نام آن را «خود كنترلي فردي» گذاشت.
براي اين كه فضاي مجازي مناسبي داشته باشيم، بهتر است در جايي كه مي‌بينيم فردي شروع كرده به فحاشي او را از دايره دوستان حذف يا بلاك كنيم. اگر يك نفر آغازگر يك شايعه بود، بهتر است او را از جمع دوستان خارج كنيم. اگر كسي مشكلات اخلاقي دارد حتماً بلاكش كنيم. اين شيوه رفتار باعث مي‌شود فضاي مجازي بهتري داشته باشيم. همانطور كه در دنياي واقعي اگر با اين افراد رو به رو باشيم، حتماً از زندگي مان به نحوي حذف يا كم رنگش مي‌كنيم.
علمي **9207**1485