ملزومات تحقق رونق پايدار توليد در كشاورزي

شيراز- ايرنا- راهكارهاي رونق پايدار توليد در كشاورزي ايران در ميزگرد تخصصي خبرگزاري جمهوري اسلامي بررسي شد و مديران و كارشناسان شركت كننده بر اين باور بودند كه با توجه به ظرفيت هاي داخلي، تحقق شعار سال 'رونق توليد' در كشاورزي از ديگر بخش ها همچون صنعت دست يافتني تر به نظر مي رسد.

ايرنا فارس در اين ميزگرد ميزبان مجموعه اي از عوامل تاثيرگذار در بخش كشاورزي بود، از رئيس دانشكده كشاورزي دانشگاه شيراز كه به ابعاد علمي موضوع اشاره كرد تا مسئولاني از معاونت بهبود توليدات گياهي سازمان جهاد كشاورزي فارس كه در عرصه اجرايي براي رونق توليد كشاورزي مي كوشند.
از آنجا كه رونق كشاورزي در پيوند با مقوله آب است، نماينده شركت آب منطقه اي فارس نيز به ترسيم وضعيت كنوني منابع آبي استان پرداخت و 2 عضو ارشد خانه كشاورز استان نيز در دفاع از كشاورزان سخن گفتند.
آنچه امسال نويدبخش رونق توليد در بخش كشاورزي ايران شده است، بارش هاي قابل توجهي است كه نسبت به سال زراعي گذشته، بستر بهتري را براي توليد در اين بخش فراهم كرد. تنها در استان فارس، ميزان بارش ها به حدي بود كه پس از 10 سال خشكسالي، دريچه هاي سد درودزن با هدف تامين آب مورد نياز كشاورزان پايين دست گشوده شد.
اما اين وضعيت از نظر صاحب نظران شركت كننده در ميزگرد ايرنا، پايان راه نيست و با وجود افزايش حجم بارش ها، بايد همچنان راهكارهاي ارتقاي بهره وري در مصرف آب را در دستور كار داشت، از نگاه جزيره اي در موضوع كشاورزي پرهيز و به جاي هندوانه و صادرات آب مجازي، محصولات با ارزش افزوده بالا با ميزان مصرف كمتر آب را راهي بازارهاي داخلي و خارجي كرد.
رونق توليد در بخش كشاورزي نويدبخش دميدن تحرك و پويايي به ديگر بخش هاي اقتصاد و اشتغالزايي است كه بهره گيري حداكثري از آن در گروي وجود صنايع تبديلي با هدف جذب ارزش افزوده ناشي از محصولات كشاورزي در محل توليد است.

** چشم انداز توليد
مدير امور زراعت سازمان جهاد كشاورزي استان فارس در اين ميزگرد تخصصي گفت: در استان فارس سالانه 330 هزار هكتار كشت ديم و 550 هزار هكتار كشت آبي صورت مي گيرد كه هدف از اين كشت ها، علاوه بر تامين امنيت غذايي استان، تامين نيازهاي كشور است و اين موضوع پيروي اهدافي است كه در اقتصاد مقاومتي در بخش كشاورزي در نظر گرفته شده است.
احمد دهقان افزود: يكي از اهدافي كه در اقتصاد مقاومتي دستيابي به آن در نظر گرفته شده است رسيدن به ضريب خود اتكايي 100 درصدي در توليد گندم است البته علاوه بر گندم 9 محصول از گروه هاي گندم، جو، برنج، حبوبات و سيب زميني نيز افزايش ضريب خوداتكايي دارند.
مدير باغباني سازمان جهاد كشاورزي فارس نيز در ادامه اين ميزگرد گفت: بيش از 400 هزار هكتار باغ در استان فارس وجود دارد كه 150 هزار هكتار از اين باغات به صورت ديم ايجاد شده اند.
محمدرضا پاكاري افزود: تنوع آب و هوايي در فارس باعث شده تا استان فارس وضعيت خوبي در اين حوزه در كشور داشته باشد و بتواند بيش از سه ميليون 200 هزار تن اتوا محصولات باغي در كشور توليد كند.
وي اقتصاد پايدار بخش باغباني را يكي از اهداف اين حوزه در استان برشمرد و عنوان كرد: پايدار و استمرار در توليد محصولات باغي در فارس به علت تنوع آب و هوايي است از اين رو تنوع بخشي به توليد محصولات باغي يكي از مواردي است كه در دستور كار جهاد كشاورزي قرار گرفته است.
پاكاري در خصوص افزايش ميزان باغات نيز گفت: يكي از سياست هاي كلي نظام، كاستن از مهاجرت روستاييان به شهرها است، از اين رو، وجود باغات و افزايش سطح اين بخش مي تواند علاوه بر جلوگيري از مهاجرت روستائيان به شهرها و تخليه روستا ها زمينه ساز توليدات گياهان دارويي در روستاها شود.
مدير باغباني جهاد كشاورزي استان فارس بيان كرد: يكي از بحران هايي كه كشاورزي استان با آن مواجه است بحران كم آبي است ليكن يكي از اصلي ترين سياست هايي كه جهاد كشاورزي به دنبال آن است مديريت مصرف آب در اين بخش است.
او در خصوص زنجيره هاي مرتبط با بخش كشاورزي نيز بيان كرد: توسعه زنجيره توليد و صادرات جز مواردي است كه مي توان منجر به بهبود وضعيت كشت و افزايش دهنده بهره وري اين بخش است و اگر زنجيره هاي توليد كه حلقه هاي وابسته بخش كشاورزي هستند در نظر گرفته نشوند اين بخش با مشكل مواجه مي شود.

** نگاهي به وضعيت منابع كنوني آب
مدير بهره برداري و نگهداري از تاسيسات آبي و برقابي شركت آب منطقه اي استان فارس نيز در ميزگرد ايرنا گفت: هم اكنون حدود سه ميليارد مترمكعب آب در هفت سد واقع در اين استان ذخيره است.
وحيد صالحي افزود: از ميان آب هايي كه در سدهاي استان فارس ذخيره شده است بيش از يك ميليارد و 600 ميليون متر مكعب آن قابل استفاده و بهره برداري است و 492 ميليون متر مكعب آن نيز به عنوان حجم آب پايدار براي بقاي سدها بايد همواره در پشت سد باقي بماند.
وي ادامه داد: در مجموع، ميزان آب مفيدي كه هم اينك در سدهاي استان فارس ذخيره و امكان استفاده مفيد از آن فراهم است افزون بر يك ميليارد و 156 ميليون متر مكعب است.
مدير بهره برداري و نگهداري از تاسيسات آبي و برقابي آب منطقه اي استان فارس در خصوص بارندگي هاي اخير در استان فارس نيز گفت: اين بارش ها سبب شد افزون بر 450 ميليون متر مكعب آب راهي سدهاي استان فارس شود.

** تخصيص كم سابقه آب سدها؛ جهاد كشاورزي: كافي نبود
وي در خصوص تخصيص آب سدهاي استان به كشاورزان نيز گفت: كارگروه كشاورزي ميزان تخصيص آب سد هاي استان به كشاورزان را مشخص مي كند و اين تخصيص براساس فعاليت هاي كشاورزان و نوع كشت صورت مي گيرد البته امسال ميزان تخصيص آب متاثر از ميزان بارندگي هاي اخير نيز هست.
صالحي در خصوص آب تخصيص يافته به بخش كشاورزي طي يكماه گذشته اظهار داشت: 120 ميليون متر مكعب آب به كشاورزي تخصيص داده شد كه از اين ميزان تاكنون 111 ميليون متر مكعب در حوزه هاي مختلف كشاورزي ، احيا و پايداري كانون ها اختصاص يافته است.
از سوي ديگر، دهقان مدير امور زراعت سازمان جهاد كشاورزي استان فارس با بيان اينكه آب تخصيص يافته سدهاي استان بسيار ناچيز بوده است، اظهار داشت: طي سه سال گذشته تخصيص آب از سدهاي استان صورت نگرفت كه به علت كمبود آب بود.
وي ادامه داد: امسال كه آب سدهاي استان فارس به بخش كشاورزي تخصيص يافت، اين ميزان برطرف كننده نيازهاي اين بخش نبود.

** لزوم تغيير نگاه دولت ها به كشاورزي
رئيس دانشكده كشاورزي دانشگاه شيراز نيز در اين ميزگرد گفت: بايد جو رواني و فرهنگي جامعه را از زيان بار بودن كشاورزي بيرون بياوريم، متاسفانه از هر تريبوني در هرجاي اين كشور هر ويران گري كه اتفاق افتاده اولين انگشتمان را به سمت كشاورز و كشاورزي و حوزه هاي مرتبط با آن مي بريم.
محسن عدالت افزود: اگر كشاورزي مخرب است پس چرا آن را ادامه مي دهيم؟ اگر نمي خواهيم آن را ادامه دهيم پس راهكار جايگزين چيست؟ متاسفانه جوانان از كشاورزي گريزان شده اند، آنها را از اين بخش فراري داده ايم.
وي ادامه داد: مدام مي گوييم كشاورزي آب مصرف مي كند، خب اين آب مصرف مي شود چون 90 درصد گياه آب است، مثل اين است كه بگوييم چرا صنعت ساختمان، سيمان مصرف مي كند، البته اين انتقاد كه چرا آب را بد مصرف مي كنيم درست است.
اين عضو هيات علمي دانشگاه شيراز گفت: تا زماني كه نگاه سيستمي به معضلات كشاورزي نداشته باشيم و بخواهيم جزيره اي به كشاورزي نگاه كنيم هيچ مشكلي در اين زمينه حل نمي شود و تا زماني كه در تمام تصميم گيري ها معاش كشاورز را درنظر نگيريم هر قانوني كه به بهترين شكل در بهترين مراكز آكادمي اجرايي نيز نوشته شده باشد قابل اجرا نخواهد بود.
عدالت با تاكيد بر اينكه دولت بايد بازار صادراتي را براي كشاورزي فراهم كند، اظهاركرد: اگر تمام نگاه ها به اقتصاد و معاش كشاورز نباشد قوانين هيچ كدام برخورد واقعي خود را نخواهد داشت، به جاي اينكه بياييم محصولات كشاورزي را سركوب كنيم بازار صادراتي اين محصولات را تقويت كنيم.
وي ادامه داد: دولت ها قيمت ها را هميشه پايين نگه مي دارند و اين سركوب شدن قيمت باعث مي شود كه كشاورز توانمند نشود، كشاورزي كه توانمند نشود سفارش پژوهش نخواهد داد و آموزش براي او اهميتي ندارد چون پولي ندارد در اين زمينه هزينه كند.
وي اضافه كرد: اما اگر كشاورز توانمند شد دانشگاهيان نيز از نظر پژوهشي و آموزشي توانمند مي شوند.
رئيس دانشكده كشاورزي دانشگاه شيراز گفت: دولت ها قيمت محصولات كشاورزي را به صورت دستوري پايين نگه مي دارند و از جيب كشاورز سوبسيد به مصرف كننده عادي مي دهند ولي مصرف صنعتي را رها كرده اند تا مي توانند افزايش قيمت دهند، قيمت خودرو را ببينيد كه چه شد.
عدالت تاكيد كرد: بايد سياست هاي كلي كشور در ارتباط با كشاورز و كشاورزي اصلاح و الگوهاي دنيا پياده شود.
وي ادامه داد: دنيا سراغ كشاورزي رفت و كشاورزي را توسعه داد و ثروتي كه از اين راه بدست آورد را در صنعت، سرمايه گذاري كرد و كار توسعه صنعتي را دنبال كرد اما ما كشاورزي را سركوب و به خاك سياه نشانديم.
رئيس دانشكده كشاورزي دانشگاه شيراز گفت: گفتيم تنها به سمت صنعتي شدن حركت كنيم، آيا صنعتي داريم؟ ما 2 كارخانه خودروسازي داريم كه تنها مونتاژ مي كنند و بقيه صنايع نيز از يارانه انرژي استفاده مي كنند و روي پا ايستاده اند، اگر قرار باشد انرژي را به قيمت آزاد و جهاني به آن ها ارائه دهيم، هيچ كدام توان ايستادگي نخواهند داشت.
عدالت افزود: كالاي كشاورزي ما امروز در كشورهاي اطراف مشتري دارد و ما خيلي راحت مي توانيم صادرات كنيم و ارز به مملكت بياوريم اما چند درصد كالاهاي صنعتي ما توان صادراتي دارند؟

** كسري آب هاي زيرزميني در 130 دشت فارس و لزوم بهره وري در آب
صالحي مدير بهره برداري و نگهداري از تاسيسات آبي و برقابي آب منطقه اي استان فارس در ادامه اين ميزگرد با اشاره به اينكه كشاورزان ملزم به نصب كنتورهاي هوشمند در مزارع خود هستند بيان كرد: 135 دشت در استان فارس ثبت شده كه از اين ميزان 130 دشت فارس داراي كسري آب است و اگر برداشت آب در اين دشت ها مديريت شده نباشد شرايط بسيار سختي پيش روي كشاورزان و اهالي فارس قرار مي دهد.
مدير زراعت جهاد كشاورزي استان فارس درباره سياست كشت در استان و كشور نيز گفت: يكي از سياست هايي كه در كشور به دنبال آن هستيم افزايش بهره وري و كاهش مصرف آب است اكنون مي توان گفت كه طي يك دهه اخير با توجه به فعاليت هايي كه در استان روي داده است بهره وري بخش كشاورزي 2 برابر شده است.
دهقان افزود: كاهش ضايعات توليدات كشاورزي، بهبود الگوي كشت و مصرف و افزايش ميزان بهره وري كشاورزي از جمله اهدافي است كه پس از بهبود كشاورزي حاصل مي شود.
مدير زراعت جهاد كشاورزي استان فارس در خصوص ميزان مصرف بخش كشاورزي از آب هاي استان فارس اظهار داشت: با توجه به اينكه در استان فارس بيش از هفت ميليون تن انواع محصولات كشاورزي توليد مي شود و سياست كلي نيز بر حفظ منابع آبي و مديريت مصرف آب در كشاورزي است ليكن بخش كشاورزي سالانه نزديك به سه ميليارد و 500 ميليون متر مكعب آب مصرف مي كند.
وي درباره تامين آب كشت هاي ديم نيز بيان كرد: كشت گندم، جو و كلزا در فارس به صورت ديم صورت مي گيرد و سالانه يك ميليارد متر مكعب آب مصرف داشته كه پيشتر 30 درصد آن توسط باران تامين مي شد اما با بارندگي هاي اخير شاهد تامين 60 درصدي نياز آبي كشت هاي ديم در فارس هستيم.
وي گفت: علاوه بر اين، مي توان گفت روش هاي آبياري در استان فارس ارتقا يافته است و محصولات سبزي ، صيفي و جاليز با روش هاي نوين، آبياري مي شوند از اين رو بهره وري آب افزايش داشته و مصرف، كاهش قابل توجه اي يافته است.

** گلايه هاي كشاورزان از نبود عزم ملي و فراگير در بهره وري آب
دبير اجرايي خانه كشاورز استان فارس نيز در اين ميزگرد با بيان اينكه اين تشكل كار پيگيري مسايل و مشكلات كشاورزان را دنبال مي كند، گفت: كشاورزان متناسب با شرايط بحراني كه كشور با آن مواجه است، پذيرفته اند در جهت صرفه جويي در مصرف آب فعاليت كنند.
محمدحسين فخيمي افزود: به عنوان مثال، كشاورزان پذيرفته اند كه كنتورهاي حجمي را نصب كنند اما توان پرداخت هزينه نصب كنتور را ندارند، ما موافق نصب كنتور هستيم اما خواستار آن هستيم كه دولت هزينه آن را پرداخت كند.
وي ادامه داد: همچنين كشاورزاني كه كنتور دارند اين گلايه دارند كه كساني كه كنتور ندارند آزادانه برداشت مي كنند اما حجمي براي ما مشخص شده كه بيشتر از آن امكان برداشت نداريم؛ اين شرايط بايد براي همگان برابر باشد و روند اصلاح شود.
دبير اجرايي خانه كشاورز استان فارس گفت: بحث عدالت در توزيع آب بين كشاورزان مساله اي است كه بايد مورد توجه قرار گيرد، در بحث رهاسازي آب از سدها كشاورزان اين گلايه را دارند كه چرا اين رهاسازي به موقع صورت نمي گيرد.
عضو شوراي مركزي خانه كشاورز استان فارس نيز در اين ميزگرد گفت: تشكيلات ترويجي تلاش مي كنند يك كشت را از فصلي به فصل ديگر منتقل و يك زراعت پرآب را به زراعت كم آب تبديل كنند.
محمد جعفري افزود: در مناطق گرمسيري، چغندر را به جاي تابستان در زمستان كشت مي كنند، سطح كشت از 200 هزار هكتار، پنج هزار هكتار مي شود، محصول بعد از توليد به مراكز خريد داده مي شود اما بعد از 9 ماه پول كشاورز را نمي دهند.
وي ادامه داد: گندم كه قيمت واقعي آن را از كشاورز نمي خرند، را تحويل مي گيرند اما تا ماه ها پول آن پرداخت نمي شود؛ در كنار ما، عراق گندم را تا بيش از چهار هزار تومان و افغانستان تا بيش از 6 هزار تومان خريداري مي كند.
عضو شوراي مركزي خانه كشاورز استان فارس با تاكيد بر اينكه سياست ها نمي گذارد قضيه اقتصاد بخش كشاورزي به خوبي روان كار كند، گفت: محصولات كشاورزي و باغداري ايران بهترين جايگاه را در ديگر كشورها دارد اما من توان آن را ندارم، اين محصولات را به آنجا ببرم.
جعفري در مورد نصب كنتورهاي حجمي كشاورزي نيز بيان كرد: ما كشاورزان آمادگي نصب كنتور را داريم اما مي دانيم عزم ملي دنبال اين قضيه نيست و تنها حرف زده مي شود.

** كاهش فرسايش خاك در دستور كار
در ادامه اين ميزگرد، جانشين معاونت توليدات گياهي جهاد كشاورزي فارس گفت: آب و هوا ، اقليم و نيروي انساني عناصر اصلي كشاورزي است اما سعي شده تا با افزايش ارتباط دانشگاه با صنعت به دنبال افزايش بهره وري كشاورزي در هر واحد باشيم.
محمد محمدي افزود: در حوزه سخت افزاري سعي شده تا با تغيير روش هاي ابياري و ابياري تحت فشار شاهد افزايش عملكرد مصرف آب در هر واحد كشاورزي بوده البته در كنار مصرف آب به نوع كشت و بذر استفاده شده در اين بخش نيز توجه ويژه اي صورت گرفته است. وي افزود: كاهش طول مدت كشت ، تغيير الگوي و روش هاي كشت مواردي است كه مورد توجه است تا فرسايش خاك نيز كاهش داشته باشد.
محمدي در خصوص تغيير الگوي كشت در فارس بيان كرد: يكي از سياست هاي كلي كه در استان فارس به دنبال آن هستيم ايجاد هفت هزار هكتار گلخانه در فارس است. ايجاد گلخانه در فارس نه تنها تنش هاي آبي- خاكي را كاهش مي دهد بلكه بستري براي توليدات محصولات گياهان دارويي را فراهم مي كند.
او معيشت كشاورزان را يكي از موضوعاتي مي داند كه مورد توجه جهاد كشاورزي است و عنوان كرد: استان فارس به 600 پهنه تقسيم بندي شده است و برخي از پهنه ها به علت اينكه داراي تنش هاي آبي هستند امكان كشت در آنها نيست از اين رو با تغيير الگوي كشت به كشاورزان كمك مي شود تا معيشت مناسبي در تمامي طول سال داشته باشند.

** چرايي كاشت برنج در شرايط كم آبي
در ادامه ميزگرد تخصصي خبرگزاري جمهوري اسلامي، دهقان مدير زراعت جهاد كشاورزي استان فارس در پاسخ به اين سوال كه باتوجه به محدويت مصرف آب چگونه همچنان در فارس كشت برنج وجود دارد گفت: كشت برنج جز الگوي كشت استان فارس نيست و تنها دو استان شمالي كشور مي توانند به كشت برنج مبادرت ورزند و به جرات مي توان گفت اگر كشت برنج در اين استان وجود دارد تماما با استفاده از آب هاي سطحي است و از منابع آبي زير زميني هيچ استفاده اي نمي شود.
رئيس دانشكده كشاورزي دانشگاه شيراز در اين باره گفت: بايد بررسي كنيم كه چرا با وجود اينكه همه فشار مي آوريم و قانون تصويب مي كنيم كه كشاورز برنج نكارد اما باز كشاورز برنج مي كارد، چرا كشاورز اين همه به كشت برنج علاقه دارد؟ آيا اين كشت يك كشت راحتي است؟ كشاورز به اين دليل به دنبال كشت برنج است چرا كه معاش او از برنج بيرون مي آيد.
عدالت افزود: ما نسخه ديگري دست كشاورز نداده ايم و تلاش نكرديم به كشاورز بگوييم اگر اين محصول را نكاشتي به جاي آن اين محصول را بكار و مطمئن باش درآمد تو معادل برنج خواهد بود.
وي ادامه داد: به عنوان مثال مشاهده كرديم امسال بازار صادراتي پياز باز شد و قيمت دلار به گونه اي بود كه پياز تا 12 هزار تومان افزايش يافت و هر كس پياز كاشته بود، وضعيتش خوب شد، پياز را با چند ليتر آب مي توانيم توليد كنيم؟ براي كشت هر كيلو پياز در مزرعه بين 300 تا 400 ليتر آب مصرف مي شود اما براي كشت برنج حدود هشت هزار ليتر آب مصرف مي شود.
وي اضافه كرد: اگر بازار صادرات را داشته باشيم و كشاورز به جاي برنج پياز بكارد و با مصرف آب كمتر همان درآمد را پيدا كند، هيچ كشاورزي به سمت كشت برنج نمي رود.

** كشت فراسرزميني و مشكلات فرارو
طي ساليان گذشته، موضوع كشت فراسرزميني به عنوان يكي از راهكارهاي تامين منابع غذايي كشور در سرزمين هايي كه مشكل آب ندارند، مورد توجه بوده است.
دهقان مدير امور زراعت سازمان جهاد كشاورزي استان فارس گفت: گام نخست اين اقدام در استان فارس برداشته شد و فعاليت هاي خوبي در اين زمينه شكل گرفت اما در كشت فراسرزميني واردات محصول و انتقال ادوات كشاورزي به كشور هدف مشكلاتي را براي كشاورزان به وجود آورد.

** صادرات آب مجازي
كشت هندوانه از موارد مورد انتقاد در شرايط كم آبي ساليان گذشته بوده است.
اما مدير امور زراعت سازمان جهاد كشاورزي استان فارس از منظري ديگر دراين باره سخن گفت.
دهقان در پاسخ به سوالي مبني بر اينكه با صادرات هندوانه آب مجازي صادر مي كنيم، اظهار داشت: با توجه به مديريت مصرف آب و افزايش بهره وري آب، كشت هندوانه در استان فارس سالانه به طور متوسط چهار هزار متر مكعب آب مصرف مي كند اما قيمت صادراتي اين محصول افزايش خوبي داشته و نسبت به هزينه تمام شده كشت چندين برابر ارزآوري كرده است.

** لزوم سرمايه گذاري در بخش نوآوري كشاورزي
رئيس دانشكده كشاورزي دانشگاه شيراز در ادامه اين ميزگرد گفت: در بخش توليدات كشاورزي ايران رتبه 16 جهان را دارد اما در بخش توليد نوآوري و فناوري در حوزه كشاورزي رتبه 75 هستيم، اين فاصله نشان مي دهد سرمايه گذاري كافي در زمينه نوآوري كشاورزي اتفاق نمي افتد و تا زماني كه اين سرمايه گذاري اتفاق نيفتد معضل كم آبي، خشكسالي، اقتصاد زندگي كشاورز و مشكلات زيست محيطي همچنان پابرجاست.
عدالت افزود: ما در دانشگاه به اين نتيجه رسيده ايم كه پلتفرم آموزش و پژوهش را بايد تغيير دهيم و بايد به سمتي برويم تا كساني كه از دانشگاه فارغ التحصيل مي شوند حداقل هايي از مهارت كشاورزي را بدانند.
وي ادامه داد: خوشبختانه در پنج سال گذشته با فعاليت هاي خوبي كه به كمك سازمان فني و حرفه اي صورت گرفت كارگاه هاي بسيار خوب مهارت آموزي براي دانشجويان برگزار كرديم، در حال حاضر بسياري از آن ها خودشان مولد شدند و براي ديگران شغل ايجاد مي كنند و براي استخدام تكيه اي به دولت ندارند.
بنا بر آنچه كه در اين ميزگرد تخصصي گذشت، تحقق رونق 'پايدار' توليد در بخش كشاورزي نيازمند توجه به مولفه هاي مختلفي در حوزه اجرا، بهبود الگوي كشت، تغيير سياستگذاري ها، ارتقاي فناوري توليد و ... است و در اين صورت است كه مي توان چشم انداز درخشاني را فراروي اين بخش متصور شد.
9254/ ع پ/ 2027