استفاده از جوامع بومی، رمز موفقیت مدیریت پایدار جنگل‌ها

تهران- ایرنا- تولید و حفظ جنگل‌ها یكی از عوامل مهم در تحقق اهداف توسعه پایدار است و بررسی تجربیات كشورهای مختلف نشان می‌دهد كه پرورش و به‌كارگیری گروه‌های بومی می‌تواند در این راستا تعیین‌كننده باشد.

كشور چهارفصل ایران در كنار كوهستان، دشت و كویرهای زیبا، از نعمت جنگل‌های سرسبز و مراتع پهناور نیز برخوردار است. به گفته كارشناسان وسعت جنگل‌های ایران به 14 میلیون هكتار می‌رسد. در بحبوحه نگرانی‌ها از اثرات مخرب تغییرات اقلیمی بر محیط‌زیست، اصلاح، احیا و حفاظت از این مناطق پوشیده از درخت كه به گفته سازمان خواروبار و كشاورزی ملل متحد (فائو) بر كیفیت آب آشامیدنی، تأمین انرژی موردنیاز در آینده و طراحی شهرهای پایدار و سلامت نقش دارند، از اهمیت بالایی برخوردار است.
آن‌طور كه خلیل آقایی معاون وزیر جهاد كشاورزی و رئیس سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری كشور می‌گوید، ایران در راستای همسو كردن جنگل‌ها با اهداف توسعه پایدار با فائو برنامه مشتركی داشته و در مورد مسائلی از قبیل بیابان‌زدایی، جنگل‌داری و مبارزه با آفت‌ها و بیماری‌های متوجه جنگل‌های كشور با كارشناسان این سازمان بحث و گفتگوهایی داشته است.
70 سال پیش دغدغه اصلی كارشناسان بر تولید چوب كافی برای تأمین نیاز جهانی بود. از آن زمان تاكنون اما بیش از پیش به اهمیت جنگل‌ها و درخت‌ها در توسعه جهان پی برده‌ایم.
فائو در جدیدترین گزارش خود در مورد وضعیت جنگل‌های جهان ارزیابی جامعی از نقش جنگل‌ها در تحقق اهداف تبیین شده در برنامه مدون توسعه پایدار تا پایان 2018 ارائه داده است.
در این گزارش به تجربیات و آموخته‌های كشورهایی كه برنامه‌ها، راهبردها یا سیاست‌هایی را برای بهبود فرآیند جنگل‌داری اتخاذ كرده‌اند، اشاره شده است كه می‌توان از آن‌ها برای اصلاح و احیای جنگل‌ها و مراتع كشورمان بهره برد.

** بولیوی؛ استفاده از ظرفیت جوامع محلی در حفاظت از جنگل‌ها
50.6 درصد از خاك بولیوی را جنگل‌ها تشكیل می‌دهند و نرخ سالانه بیابان‌زایی در این كشور 0.34 درصد تخمین زده می‌شود. جنگل‌ها چیزی بین 2.2 تا 3 درصد تولید ناخالص داخلی در این كشور را رقم می‌زنند و چوب منبع اصلی تأمین انرژی برای 30 درصد جمعیت این كشور است.
بولیوی ششمین كشور جهان از لحاظ وسعت مناطق جنگلی است و بنا بر تخمین‌های زده ‌شده، در زمان حاضر سالیانه 1.2 میلیون هكتار از این جنگل‌ها را در اثر قطع درختان، كشاورزی، چرای دام از دست می‌دهد؛ اما جوامع محلی در این كشور راهبردهایی برای مدیریت پایدار جنگل‌ها تدبیر كرده‌اند كه هم در راستای اهداف توسعه پایدار قرار دارد و هم از منابع و زمین آبا و اجدادی آن‌ها حفاظت می‌كند.
زاپوكو (Zapocó) یكی از این جوامع است كه كاشت درخت و فروش الوار را تحت استانداردهای سخت‌گیرانه‌ای كه از سوی شورای غیرانتفاعی جنگل‌بانی (Forest Stewardship Council) تعیین‌شده، انجام می‌دهد. قطع درختان بر اساس برنامه‌ای بلندمدت انجام می‌شود كه به‌موجب آن تنها درختان بالغ برای این كار انتخاب شده و زیستگاه جنگل برای گونه‌های متنوع آن حفظ می‌شود.
مردمان زاپوكو به‌موجب قرارداد چهار ساله‌ای كه با شركت بولیویایی برنده مزایده عمومی یعنی پتونوس (Petonus) بسته، چوب‌های خود را با قیمت مناسب به فروش رسانده و بخشی از درآمد حاصل را به بخش آموزش، سلامت، كشاورزی و سرمایه‌گذاری دوباره در برنامه جنگل‌داری منطقه، صرف می‌كند.
این طرح ابتكاری ضمن حفظ جنگل‌های بومی و درختان آن‌ها، برای اعضای این جوامع محلی نیز منافعی به همراه داشته است. در كنار درآمدزایی و اشتغال‌زایی، پروژه مذكور سالیانه 150 دلار برای تأمین نیازهای اساسی خانواده در اختیار ساكنان منطقه قرار می‌دهد.
بولیوی از این طریق ضمن پیشبرد اهداف توسعه اقتصادی و پایدار، به جوامع محلی قدرت بخشیده كه نوید آینده‌ای بهتر را می‌دهد.
فائو رمز موفقیت بولیوی را در افزودن مسئله مدیریت پایدار كشاورزی، جنگل‌ها و محیط‌زیست به اهداف اصلی توسعه پایدار خود می‌بیند.

** بوركینافاسو و مبارزه با پدیده فرسایش زمین
جنگل‌ها 19.6 درصد از مساحت كشور بوركینافاسو را تشكیل می‌دهند. بارش‌های فراوان و دوره‌های متناوب گرمای شدید این كشور را هم در برابر سیل و هم خشكسالی آسیب‌پذیر می‌كند. جنگل‌داری 5.9 درصد از تولید ناخالص داخلی این كشور را تشكیل می‌دهد كه 90 درصد از این مقدار به چوب سوخت (woodfuel) مرتبط است. میزان بیابان‌زایی سالیانه در این كشور در حدود 0.9 درصد تخمین زده می‌شود كه عمدتاً به گسترش زمین‌های كشاورزی و چرای بی‌رویه دام‌ها نسبت داده می‌شود.
فرسایش زمین یكی از مشكلات عمده بوركینافاسو در مسیر دستیابی به توسعه پایدار است. آنالیزهای جدید نشان می‌دهد كه فرسایش سالیانه 51 هزار و 600 كیلومترمربع معادل 19 درصد از زمین‌های این كشور را تحت تأثیر قرار می‌دهد. خسارت ناشی از این فرآیند با 26 درصد از تولید ناخالص داخلی سالیانه این كشور برابری می‌كند.
تلاش‌های بسیاری برای مقابله با این مشكل به كار بسته شده‌ است و این كشور از سال 2016 با اتخاذ برنامه خنثی‌سازی فرسایش زمین (Land Degradation Neutrality) و بالطبع آن تعیین اهداف ملی و شناسایی راه‌هایی برای تحقق آن‌ها تا سال 2030، در پی مبارزه با این مشكل و بهره‌گیری از جنگل‌ها و مراتع این كشور برای دستیابی به اهداف توسعه پایدار بوده است.
فائو رمز موفقیت بوركینافاسو را در تعهد بلندمدت این كشور به مدیریت منابع طبیعی، قوانین همسو با سنت‌های بومی، اصلاح حق مالكیت زمین برای جوامع بومی، اتخاذ برنامه‌های حفظ زمین و همراهی با پیمان‌های بین‌المللی ارزیابی می‌كند.

** برنامه ملی جنگل در گواتمالا
33 درصد از مساحت گواتمالا را جنگل‌ها تشكیل می‌دهند و جنگل‌داری 2.5 درصد از تولید ناخالص داخلی در این كشور را شامل می‌شود. عامل اصلی بیابان‌زایی در این كشور چرای بی‌رویه دام‌ها و قطع غیرمجاز درخت است.
دولت این كشور برای مقابله با پیامدهای چنین رویه مخربی، برنامه ملی جنگل (NFP) را تدوین كرده است كه چارچوب و دستورالعمل‌های لازم را برای مدیریت پایدار جنگل‌ها تبیین كرده، پشتیبانی‌های فنی، مالی، اقتصادی و سازمانی موردنیاز را از این بخش به عمل آورده، مسائل مربوط به جنگل‌ها را در دستور كار بخش‌های اقتصادی و اجتماعی دولت گنجانده، فرهنگ تولید و حفظ جنگل را ترویج داده و در نقض هماهنگی و هدایت تلاش‌ها در این زمینه ظاهر می‌شود.

** تجربه موفق نپال از اعتماد به گروه‌های بومی
25.4 درصد از خاك نپال در تصاحب جنگل‌هاست. این كشور آسیایی در سال 2015 زمین‌لرزه‌ای شدید و در سال 2017 سیلاب‌های فاجعه‌بار را تجربه كرد و در زمان حاضر نیز در معرض وقوع سیلاب و رانش‌های شدید ناشی از فرسایش زمین در درازمدت، قرار دارد. نپال اما در برابر عوامل مؤثر در ایجاد چنین وضعیتی تسلیم نشده و برای مقابله با آن‌ها دست به كار شده است.
دولت این كشور از دهه 70 میلادی رویكرد مشاركتی موفقیت‌آمیزی برای حفاظت از جنگل‌های كشور و مدیریت آن‌ها اتخاذ كرده است كه در طی این سال‌ها روزبه‌روز صیقل‌خورده‌تر و كامل‌تر شده است. تاكنون چیزی در حدود 850 هزار هكتار از جنگل‌های نپال به 20 هزار گروه با عنوان گروه‌های Community Forest User واگذار شده‌اند.
محصول این سیاست بُرد - بُرد برای دولت و مردم نپال، رشد صنعت گردشگری و فروش چوب، افزایش درآمد بومی‌ها و به‌ویژه زنان بومی در كنار تشویق به مدیریت پایدار جنگل‌ها بوده است.
با نگاهی گذرا به تجربیات موفق كشورهای مختلف در مدیریت پایدار جنگل‌ها می‌توان از رمز موفقیت آن‌ها كه همانا پرورش و استفاده از جوامع بومی در مدیریت این منابع مهم است، پرده برداشت.
گزارش از آیدا شجاع
علمی**9418** 1055