«الم ترانی» و «اهواهو»؛ شَمه ای از آیین‌های شادی آور رمضان

تهران - ایرنا- «الم ترانی» و «اهواهو» از جمله آیین‌های نمایشی ماه مبارك رمضان است كه با فلسفه ایجاد فضای شادی و نشاط كه مورد تاكید و سفارش خاندان عصمت و طهارت نیز هست، از سوی مردمان مناطقی از استان مركزی در شامگاهان صیام اجرا می شود.

رفتارشناسان خاستگاه آیین را از بدو خلقت انسان و عجین شده با تمام تمدن ها از كهن ترین تا متاخرترین، در طول تاریخ دانسته اند، آیین را می توان مهره نخ تسبیحی خواند كه ارتباط میان بشر امروزی با نیاكان و پیشینیان خود در هزاره های دور توسط آن شكل گرفته است.
در حقیقت باورمندی انسان ها به رفتارها و آنچه كه هویت فردی و جمعی آنها را در طول تاریخ می سازد، بر مبنایی تعریف می‌شود كه امروز آنرا آیین می نامند. رفتارهای جمعی انسان ها از ستایش خداوند گرفته تا كرنش و احترام به طبیعت و غیره همه بر حول محوری به نام آیین شكل می گیرد كه گستره ای جهان شمول دارد.
كشورمان ایران نیز به عنوان یكی از پنج كشور صاحب تمدن و پیشینه عظیم فرهنگی در كنار بهره مندی از تنوع جغرافیایی و همراهی اقوام مختلف، مملو از آیین ها و خرده روایت های آیینی - نمایشی است كه بخش مهمی از آنها پیرامون مذهب، دین و در نهایت ستایش پروردگار رقم خورده است.
با بررسی رفتارهای آیینی ایرانیان می توان كلیدواژه‌های ثابت و در عین حال جهانشمولی چون نوع دوستی، تاكید بر صلح طلبی، رعایت حقوق و احترام بزرگان و یا طایفه، ستایش زمین به عنوان مادر بخشنده و پرستش پروردگار به عنوان خالق مطلق هر آنچه كه در آسمان و زمین است، را مشاهده كرد.
در حقیقت این مفاهیم بازتاب دهنده متجلی ترین مفاهیم دینی است كه در تمام آیین ها از آیین مهر با سابقه ای بیش از شش هزار سال در جغرافیای ایران تا آیین های پسین تر تجلی می یابد.

** تنیدگی ماه صیام با آیین های مردمی
مرور و مداقه بر رفتار آیینی ایرانیان با گستره تمدنی شان، نشان‌دهنده ارادت آنها به حق تعالی است، ماه صیام (رمضان) نیز به عنوان یكی از ماه های مهم مسلمانان با مفاهیم بنیادین در مسیر ادای حق بندگی مخلوق نسبت به خالق خود، تنیدگی فراوانی با رفتارهای آیین مند ایرانیان مسلمان دارد.
در حقیقت ماه صیام كه از آن به عنوان ماه میهمانی خدا نیز یاد می شود بزرگ ترین بستر رفتارهای آیینی ایرانیان را جهت ادای بندگی به خالق به همراه دارد؛ جایی كه مردمان روزه دار در كنار لب فروبستن بر اطعمه و اشربه، برای تجلی برترین رفتارهای انسانی تمرین می كنند.
مواردی از ستایش تا تذهیب نفس؛ از پرهیز از گناه تا رعایت حقوق مردم، از تكریم خانواده و بزرگان قوم و طایفه و ایل تا ادای حق بندگی و كرنش در برابر خالق بازتاب دهنده این تصویر است كه همه مسلمانان پای سفره ای ثابت نشسته اند كه خوان‌گستر آن خداوند به عنوان ذات حق تعالی و خالق انسان و جماد و نبات است.

** «الم ترانی» آیینی برای روزه اولی ها
ماه رمضان كه از آن به عنوان ماه میهمانی خدا در میان ایرانیان یاد می‌شود فرصتی برای بازتاب هرچه بیشتر حق بندگی نسبت به خالق مطلق و شكرگزاری نعمات او به شمار می‌رود. در این میان به واسطه قدمت فرهنگ كهن ایرانیان و سابقه تاریخی تمدن ساز كشورمان بسیاری از آیین های نمایشی و خرده فرهنگ ها و رفتارهای منشعب از آموزه های دینی را می توان در جای جای كشور پهناورمان به وضوح مشاهده كرد.
اتحاد، همدلی، مشاركت و تعاون از مهمترین كلیدواژه های ایرانیان در تاریخ همیشه پر افتخار مردمان این دیار در بطن رفتارهای آیینی و اجتماعی به شمار می رفته است. بی شك تجلی درخشان این كلید واژه ها در رفتار اجتماعی و زندگی مردمان كشورمان را در برخی از ایام و مناسبت های مذهبی مانند ماه مبارك رمضان بیشتر می توان رصد كرد.
استان مركزی به عنوان یكی از استان های فلات مركزی ایران دارای سابقه و پیشینه درخشانی در حوزه تمدنی و رفتارهای آیینی كهن آمیخته با نام ایران و ایرانی است. همراهی مردمان این استان و شهرستان های آن همسو با ماه میهمانی خدا جلوه های نابی از همدلی مسلمانان را در آیین های عبادی و رفتارهای نمایشی منشعب از مبانی مذهبی، آیینی و دینی به رخ می كشد.
آیین نمایشی «الم ترانی» یكی از جمله مراسم كهن در راستای بازتاب رفتار مذهبی آمیخته با سنت مردمان استان مركزی به ویژه شهرستان ساوه به شمار می رود. این آیین به ویژه در نیمه دوم ماه رمضان یعنی از شانزدهم تا بیست و هفتم آن با همراهی نوجوانان و جوانانی كه نخستین سال مكلف شدن به روزه داری را پشت سر می گذارند برگزار می شود.
هوشنگ جاوید در كتاب «آیین‌ها و رفتارهای نمایشی ایرانیان در ماه رمضان» درباره مراسم «الم ترانی» آورده است: « تعداد شركت كنندگان در این سنت كه بعد از اقامه نماز مغرب و عشاء برگزار می شود حدود10 نفر است كه با اجتماع مقابل خانه های همسایگان و آشنایان به اجرای این برنامه می پردازند.
شركت كنندگان هم صدا با هم اشعاری سر می دهند و در ادامه نام یكی از فرزندان آن خانه ای كه در مقابل آن تجمع كرده اند را به نیكی صدا می زنند و با ذكر این گفته «الم ترانیت می دهیم، ماه رمضانیت می دهیم» و «یا ثواب یا جواب» برای گرفتن انعام از صاحب آن خانه به انتظار می ایستند.
در این مرحله صاحب خانه با خوشرویی، گشاده دستی و تقدیم شیرینی و تنقلات از شركت كنندگان در این مراسم به گرمی پذیرایی می كند. در برخی مواقع در این مرحله از برنامه الم ترانی ممكن است كه جوانی از منزل صاحبخانه با رفتن به پشت بام و ریختن ظرف آب بر روی شركت كنندگان، اقدام به شیرین كاری كند.
بعد از این افراد به در منازل بقیه افراد فامیل و یا همسایه محله خود رفته و این برنامه را تكرار می كنند و تا پاسی از شب به اجرای مراسم الم ترانی می پردازند.

**«اهواهو»؛ تجلی شادی مسلمانان همسو با آموزه های اهل بیت (ع)
از شمال تا جنوب و از شرق تا غرب ایران پهناور، منطقه‌ای از میان استان ها، شهرستان ها و حتی قریه ها و روستاهای كشورمان را نمی توان پیدا كرد كه در آن نمونه، الگو و یادگاری از تاریخ كهنِ تمدن و فرهنگ ایرانی را شاهد نباشیم.
یكی از روستاهای استان مركزی كه در آن می توان یادگاری ها و معماری های باستانی از دوران اشكانی (هزاره دوم پیش از میلاد) را به عنوان یكی دیگر از شناسنامه های هویت و فرهنگ غنی ایران رصد كرد؛ روستای «خورهه» از بخش های مركزی شهرستان محلات است.
مردمان مسلمان این روستا (خورهه) بیش از 11 قرن است كه در همراهی با ماه مبارك رمضان، آیینی نمایشی كه از آن به عنوان «اهواهو» یاد می‌شود را برگزار می كنند. «اهواهو» یكی از كهن‌ترین شیوه‌های آیینی و رفتارهای نمایشی مردمان روزگار كشورمان در ماه صیام است.
هوشنگ جاوید در كتاب خود برپایی مراسم «اهواهو» به عنوان یكی از آیین‌های نمایشی مردمان استان مركزی و به ویژه روستای «خورهه» را بازتاب دهنده پیوند ناگسستنی تفكر مذهب شیعه با ادبیات شفاهی شادی آور به ویژه در ارتباط مستقیم مردم با اهل بیت و خاندان عصمت و طهارت می داند. تفكری برخاسته از بطن سخنان اهل بیتی كه همواره مسلمانان را به شادی و سرزندگی دعوت می كنند.
جاوید درباره آیین نمایشی «اهواهو» آورده: این آیین مراسمی سنتی است كه شب نیمه ماه مبارك رمضان و هم‌زمان با سالروز میلاد امام حسن مجتبی(ع) درروستای خورهه شهرستان محلات اجرا می‌شود.
اجرای این مراسم به این صورت است كه نوجوانان روستا در دسته‌های چند نفری به در خانه اهالی رفته و ترانه ای فولكوریك (محلی) را می خوانند و سپس كوچك‌ترین فرزند پسر خانواده را مورد خطاب قرار داده و ترانه را به نام او می‌خوانند. در انتها صاحب‌خانه مقداری آجیل، شیرینی، پول و یا هدایای دیگری به آنها می‌دهد.
در این شب تمام خانواده‌ها منتظر هستند تا دسته‌های مختلف به در خانه آنها بروند. با گذشت سالیان شاهد كم‌رنگ شدن مراسم و آیین های نمایشی كهن در ایران هستیم؛ اما آیین نمایشی «اهواهو» همچنان در خورهه به قوت خود باقی است.
بخشی از متن ترانه‌ای كه در اجرای این آیین نمایشی خوانده می‌شود، با فرض آنكه كوچك‌ترین فرزند پسر خانواده، «علی» نام دارد اینگونه است كه قسمت اصلی ترانه را یكنفر می‌خواند و قسمت «اهواهو» را همه تكرار می‌كنند.
علی خان شمایید اهواهو
از قله در نیایید اهواهو
بلبلا ریختن بر سر چنار اهواهو
جیرجیر می‌كنن اشرفی بیار اهواهو
آجیلو بیار زودی اهواهو
فلسفه وجودی این مراسم در واقع نوعی شادباش و تبریك تولد امام حسن مجتبی (ع) است كه به منزله فال نیك گرفته می‌شود و نوجوانان روستا به صورت سمبلیك به در خانه‌های اهالی رفته و ترانه را به نام كوچك‌ترین فرزند پسر خانواده می خوانند.
از امین خرمی
فراهنگ**9266**3009