۳۰ اردیبهشت ۱۳۹۸ - ۱۲:۳۳
کد خبر 83320888
۰ نفر
ماه مبارك رمضان با رنگ و بوی آداب و رسوم خوزستان

اهواز-ایرنا- ماه مبارك رمضان از ماه های مقدس برای مسلمانان در كشورهای مختلف با آیین ها و مراسم مختلف همراه است. در ایران نیز استان های مختلف از جمله خوزستان مراسم سنتی گوناگون دارند و از بازی های محلی و غذاها و پوشش های خاص این ماه استفاده می كنند.

روزه گرفتن در كنار برگزاری مراسم مختلف و سنتی در این ماه باعث زیبایی دو چندان ماه مبارك رمضان می شود. انتقال مراسم سنتی این ماه به نسل های آینده و زنده نگه داشتن این آیین ها اهمیت خاصی دارد كه نهادهای مردمی در كنار سازمان های فرهنگی می توانند در این راستا همكاری داشته باشند.

**گرگیعان گرامیداشت نیمه ماه رمضان
آیین' گرگیعان' یكی از آیین های قدیمی مردم عرب خوزستان است كه در مناطق مختلف اهواز مانند كوی علوی، زویه، لشكر آباد و سایر مناطق عرب نشین و در شهرهای كارون، شوش، هویزه، امیدیه ، شادگان، حمیدیه، سوسنگرد و آبادان برپا می شود.
'گرگیعان' یا 'قرقیعان' مراسمی است كه هر ساله شب 15 ماه مبارك رمضان همزمان با ولادت امام حسن مجتبی (ع) به شكلی خاص و شاد به ویژه در استان خوزستان و در میان عرب‌های این استان برگزار می‌شود.
برخی معتقدند وجه تسمیه 'گرگیعان' یا 'قرقیعان' از «قرع الباب» به معنای در زدن گرفته شده است. به این دلیل ‌كه كودكان در خانه‌ها را برای گرفتن شیرینی و عیدی می‌كوبند. برخی دیگر در این باره می‌گویند كه 'گرگیعان' از كلمه «قرّة العین» به معنای شادی و سرور مشتق شده است. بر اساس این روایت مراسم گرگیعان مصادف با تولد حسن مجتبی (ع) است و خاستگاه آن خوشحالی پیامبر اكرم (ص) برای تولد اولین نوه‌اش است. مردم هم برای عرض تبریك به علی بن ابی‌طالب (ع) و فاطمه زهرا (س) «قرة عین، قرة عین» گویان به در منزل‌شان می‌رفتند و كم‌كم به صورت مناسبتی هر ساله در میان مسلمانان رواج یافت اما گویا به تدریج در برخی از مناطق از جمله خوزستان و مناطقی از برخی استانهای جنوب كشور باقی ‌ماند.
نام اصلی این آیین قرقیعان است ولی با توجه به این كه عرب‌های خوزستان در تلفظ حرف «قاف» را در بیشتر كلمات «گاف» ادا می‌كنند به آن «گرگیعان» می‌گویند. آیین 'گرگیعان' با نام‌های مختلف در كشورهای عربی وجود دارد.
شكل كلی برگزاری این مراسم به این صورت است كه كودكان در هر منطقه پس از افطار با همراه داشتن كیسه‌هایی برای جمع‌آوری شیرینی، آجیل، كیك و انواع خوراكی با پوشیدن لباس‌های محلی ( در خوزستان پسران دشداشه می‌پوشند و دختران چادر عربی به سر می‌كنند) و با شور و شعف به كوچه پس‌كوچه‌های شهر یا روستای محل سكونت خود می‌روند و از صاحب خانه ها ، شیرینی و تنقلات می خواهند.
آنها سراغ تك‌ تك خانه‌ها می روند ، در می‌زنند و با خواندن اشعار اهالی آن خانه را مورد خطاب قرار می‌دهند و به جمع‌آوری عیدی، شیرینی و انواع خوراكی می‌پردازند. اهالی محل و بزرگترها هم با روی باز از كودكان استقبال می‌كنند و شیرینی و آجیل و خوراكی‌ها را میان آنها تقسیم می‌كنند.
كودكان با خواندن شعرهایی با مضمون «انطونه حق‌الله یرضی علیكم‌الله» (حق خداوند را بدهید خداوند از شما راضی باشد)، 'عطونا الله یعدیكم بیت مكه یودیكم» (به ما عیدی بدهید كه خدا به عنوان عیدی سفر مكه به شما بدهد) ، «ماجینه یا ماجینه حل الكیس و انطینا» (آمدیم و آمدیم كیسه را باز كن و به ما عیدی و شیرینی بده) و (یا خطاب به كسانی كه بر پشت‌ بام باشند) «یا اهل سطوح تنطونه لو نروح» (ای افرادی كه بالای پشت‌بام ایستاده‌اید به ما عیدی می‌دهید یا برویم؟)از صاحب خانه ها شیرینی و آجیل می خواهند.
آیین گرگیعان تا نیمه شب طول می‌كشد و كودكان هر منطقه تقریبا به تمام منازل آن كوی سر می‌زنند و شادی می‌كنند و در پایان هم بزرگ‌ترها برای ادای مراسم شب ولادت امام حسن مجتبی (ع) در مكانی دور هم جمع می‌شوند.

**نشانه های ماه مبارك رمضان
یك فعال میراث فرهنگی در خوزستان در گفت وگو با خبرنگار ایرنا بیان كرد: آداب و رسومی كه در ماه رمضان برگزار می شود در حوزه میراث معنوی قرار گیرند .
قاسم منصور آل كثیر گفت: این ماه برای مردم نشانه هایی دارد كه از جمله این نشانه های رایج، استفاده از لغت 'رمضان الكریم' است كه تبدیل به یك رسم در ادبیات عامه شده و رسم است كه مردم در ابتدای ماه مبارك رمضان و شب قبل ازآن فرا رسیدن این ماه را به یكدیگر تبریك می گویند.
وی افزود: از دیگر نشانه های این ماه ' فانوس رمضانی' است كه به یكی از نشانه های ماه مبارك رمضان تبدیل شده است، 2 سال گذشته جشنواره ای به نام فانوس رمضانی برگزار كردیم تا كودكان را با المان های این ماه مبارك آشنا كنیم.
این فعال میراث فرهنگی در خوزستان وجه تسمیه' فانوس رمضانی ' را چنین بیان كرد : در گذشته در بسیاری از محلات استان شخصی به همراه فانوس می آمد و در كوچه ها راه می رفت و مردم را برای سحر بیدار می كرد.

** بازی های محلی ماه مبارك رمضان
آل كثیر ادامه داد: یكی دیگر از میراث های معنوی ماه مبارك رمضان بازی های این ماه است كه همچنان در بین مردم انجام می شود. از جمله بازی هایی كه در این ماه انجام می شود بازی گروهی به نام محبس یا محیبس به معنی 'انگشتر ' است كه این بازی مثل بازی پر یا پوچ است كه با تفاوت هایی برگزار می شود.
آل كثیر گفت: انگشتر سوژه بازی طی یك قرعه كشی به یكی از دو گروه شركت كننده در بازی تعلق می گیرد و یك نفر از گروه مسئول پنهان كردن آن در دستان هم گروهی هایش می شود. این كار در زیر پارچه یا روانداز با اعلام آمادگی فرد از طریق زدن بر دست دو نفر دیگر یا با ایما و اشاره به اعضای همگروه خود صورت می گیرد. بنابراین یك نفر انگشتر را در مشت می گذارد، سپس همه دست های مشت شده را بیرون می آورند.
وی گفت: این بازی در بین گروه هایی با تعداد شركت كنندگان مختلف انجام می شود و حتی ممكن است در بین گروه های 200 نفره هم برگزار شود .
از آنجا كه گروه حریف باید انگشتر را از میان چندین دست پیدا كند ، فردی را كه تیزبین و زرنگ است به نمایندگی از خود وارد میدان بازی می كند. این فرد با تكیه بر هوش خود و با استفاده از چهره خوانی -مهمترین ویژگی‌ ای كه گرداننده‌ بازی باید داشته باشد- فردی را كه انگشتر را در دستان خود پنهان كرده بیابد.
افراد گروه مقابل می توانند چهار بار حدس بزنند و اگر حدسشان اشتباه از كار درآمد بازی به نفع گروهی ادامه پیدا می كند كه انگشتر را در مشت دارند. امتیاز برنده شدن در این مرحله گرفتن حق نوبت طرف مقابل است. اگر گروهی تا چهار دور پیاپی نتواند درست حدس بزند كه انگشتر در كدام دست است بازنده تنهایی به حساب می آید و باید برای گروه برنده شیرینی یا خوراكی تهیه كند.

** غذاهای مرسوم در ماه مبارك رمضان
این فعال میراث فرهنگی در خوزستان بیان كرد: غذاهایی كه در ماه مبارك رمضان پخته می شود در نقاط مختلف استان معطوف به جغرافیا و بافت هر منطقه است به عنوان مثال در مناطق جنوبی غذاها با چاشنی خرما تهیه می شود.
آل كثیر ادامه داد:‌ در رمضان غذاهای مخصوصی در اهواز پخته می‌شوند؛ غذاهایی مانند 'محلبیه' (فرنی) ، 'هریس'، 'تشریبه ' كه بیشتر عرب‌های خوزستان آن‌ها را می‌شناسند و 'ماقوته' كه از نشاسته درست می‌شود، در سفره‌ افطار خوزستانی‌ها معمولا وجود دارد.
وی 'لگیمات' را نوعی دیگر از شیرینی سنتی مردم خوزستان دانست و گفت: 'لگیمات' شبیه زولبیا و بامیه‌ است، اما اندكی تفاوت در روش تهیه‌ی آن وجود دارد،به علاوه برای چاشنی شیرینی آن از شیره خرما استفاده می شود ، این خوراكی‌های شیرین در كنار قهوه‌ی تلخ عربی لذتی دوچندان دارند، اهوازی‌ها علاقه‌ی زیادی به نوشیدن قهوه‌ی تلخ دارند و نوشیدن قهوه در شب‌های رمضان در بین آنها بسیار مرسوم است.
این فعال میراث فرهنگی استان اظهار داشت : 'هریس' و 'سمبوسه' هم از جمله غذاهایی است كه مردم عرب به آن‌ها علاقه‌مندند، در چند سال اخیر نیز بازار معروف به بازار 'لشكرآباد' محل فروش فلافل شده و هنگام افطار، این بازار محل تجمع بسیاری از جوانان و خانواده های جوان است.
وی 'مرق بامیه' یا 'خورشت بامیه' را یكی از غذاهای قدیمی مرسوم در میان مردم خوزستان دانست كه بیشتر در ماه مبارك رمضان در سفره‌ی افطار دیده می‌شود.
آل كثیر بیان كرد: با توجه به غلبه‌ دامپروری در منطقه، عنصر اصلی و محوری غذاهای این منطقه را گوشت تشكیل می‌دهد و پس از گوشت، خرما برای مردم، نقش محوری در تولید خوراكی دارد. همچنین برخلاف تصور عمومی در دوره‌ی كنونی، این منطقه محل مناسبی برای كشت برنج است و برنج به‌خوبی در آن عمل می‌آید.
وی گفت: با وجود این مواد اولیه، می‌توان شیرینی یا غذایی كامل با مواد اولیه شامل خرما و روغن حیوانی با نام 'شعث' تهیه كرد، همچنین 'غوزی' كبابی از گوشت گوسفند است كه روش پختی كاملا متفاوت با كباب‌های معمولی دارد.

**'ام الحلس' روز پاكیزگی و خانه تكانی
آل كثیر گفت: یكی دو روز قبل از عید فطر در میان عربهای خوزستان ' ام الحلس' یا 'ام الوسخ'( به معنی روز پاكیزگی و پیرایش) نامیده می شود ، آنها این دوروز را به خانه تكانی و تمیز كردن خانه و زندگی اختصاص می دهند، خانواده ها اگر بتوانند وسایل نو و جدید را جایگزین وسایل قدیمی در خانه های خود می كنند.
این فعال میراث فرهنگی در خوزستان بیان كرد: عید فطر عید اصلی است كه عربهای خوزستان آن را بسیار گرامی می دارند ، خرید آجیل ، پوشیدن لباس نو، دید و بازدید و...از جمله كارهایی است كه دراین مناسبت انجام می شود . در روز عید اهالی یك محله بعد ازخواندن نمازعید فطربرای تبریك عید به منزل بزرگ فامیل یا ریش سفید روستا یا منطقه می روند . آنها همچنین درروز عید به خانه فردی از همسایگان می روند كه در سال گذشته عزیزی را از دست داده اند و برای درگذشته فاتحه قرایت می كنند.
وی افزود: سادات جایگاه ویژه ای در فرهنگ عربهای خوزستان دارند مثلا آنها یك سید را به نام مورد خطاب قرار نمی دهند و یك فرد سید معمولا با لفظ 'مولانا ' مورد خطاب قرار می گیرد . بنابراین در دید وبازدید عید ، منزل سادات محل مقصد دیگری است كه باید عید سعید فطر را به آنها تبریك گفت.
این فعال میراث فرهنگی در خوزستان ادامه داد: جوان ها در عید فطر گرایش دارند كه لباس محلی دشداشه ( لباس مردانه عرب ها) را بپوشند. دختركان نیز دستهای خود را حنا می بندند و نقشهای رنگارنگ بردستان كوچكشان از چند روز قبل از عید فطر شادمانی عید را نوید می دهد .
این فعال میراث فرهنگی در خوزستان ادامه داد: در اهواز عید فطر پرشور برگزار می شود و از صبح بعد از اقامه نماز عید ، این مراسم و عید دیدنی ها تا نماز ظهر ادامه دارد و دید و بازدیدها تا چند روز بعد هم ادامه دارد.
وی گفت: خانواده ها برای ایام عید سفره عید تدارك می بینند و دراین سفره كه تا چند روز در خانه گسترده می ماند میوه، آجیل، شیرینی، بیسكویت و بخور می گذارند.
بخور پایه ثابت حال و هوای عید فطر در خانه های عرب های خوزستان است، مجمرهای كوچك حاوی بخور خوشبو فضای خانه ها را عطرآگین می كند. در برخی مناطق صاحب خانه از مهمانانی كه برای بازدید می آیند با 'مرش' ( گلابدان های كوچك و مخصوص' پذیرایی می كند و جرعه ای گلاب به كف دستان آنها می ریزد یا گاه چند قطره بر سر مهمان می پاشد، سپس با شربت ،قهوه و آجیل از آنها پذیرایی می كند.

** راهكارانتقال آداب و رسوم ماه رمضان به نسل های آینده
این فعال میراث فرهنگی در استان بیان كرد: آداب و رسومی كه در ماه مبارك رمضان برگزار می شود و نسل به نسل منتقل شده است، به نوعی میراث مردم شناسی است كه سند مكتوبی برای آن ها وجود ندارد و بیشتر توسط مردم منتقل و ترویج شده است.
آل كثیر افزود: برای معرفی و ترویج مراسم و آیینهای ماه مبارك رمضان می توان از جشنواره های محلی استفاده كرد به عنوان مثال بازی محیبس و یا مراسم گرگیعان با توجه به اینكه میراث محلی مردم منطقه است، از مجاری رسمی مثلا كانون پرورش فكری كودكان و یا اداره میراث فرهنگی و گردشگری و یا اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی به نحو مقتضی معرفی شوند.
این فعال میراث فرهنگی خوزستان اظهار داشت: نیاز است این ادارات فرهنگی ،تولیداتی به عنوان مثال در قالب ساخت فیلم و یا مستند در خصوص مراسم و آداب این ماه مبارك داشته باشند و در شبكه های اجتماعی و یا صدا و سیما به مردم معرفی كنند.
وی با اشاره به اینكه كانون پرورش فكری می تواند به خوبی در این بخش كار كند اظهار داشت: این نهاد می تواند در جشنواره هایی كه برای كودكان برگزار می كند كتابچه هایی را در خصوص مراسم این ماه تهیه و در بین آن ها منتشر كند.
آل كثیر افزود: اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی می تواند با ساخت آهنگ های آیینی و كودكانه مراسم های این ماه را به كودكان معرفی كنند.
این فعال میراث فرهنگی در خوزستان ادامه داد: بازی های محلی در این ماه تا كنون چندان مورد توجه خاص قرار نگرفته اند و اداره میراث فرهنگی استان اقدامی برای مستند نگاری این بازی ها انجام نداده است .
وی گفت: سازمان های كه در بخش فرهنگی فعال هستند می توانند در معرفی آداب و رسوم این ماه فعالیت كنند.

** ثبت ملی آداب و رسوم مردم خوزستان در ماه مبارك رمضان
معاون میراث فرهنگی اداره كل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خوزستان گفت: آداب و رسوم مردم خوزستان در ماه مبارك رمضان در بخش های مختلف پخت غذا، نوع پوشش، مراسم گرگیعان ثبت ملی شده است.
محمد حسین ارسطوزاده گفت: دست یابی به آیین ها و آداب و رسوم این ماه به دلیل مطالب مختلفی كه دراین خصوص تهیه و منتشر شده است سخت نیست اما لازم است كه صدا و سیما برای معرفی بهتر این مراسم به مردم تولیدات بهتر و بیشتری داشته باشد.
وی گفت: این مراسم وآیین ها در بین مردم خوزستان جاری و ساری هستند و مردم به صورت خودجوش آنها را به جای می آورند.
ارسطوزاده با اشاره به اینكه هر منطقه ازاستان مراسم خاص خود را دارد بیان كرد: این آیین ها تا زمانی زنده و ماندگار هستند كه مردم آن ها را برگزار كنند و سازمان های دولتی دربرگزاری این مراسم ها دخالتی نداشته باشند.
معاون میراث فرهنگی اداره كل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خوزستان ادامه داد: این اداره كل وظیفه ثبت و ضبط آیین های این ماه را بر عهده دارد و كتاب هایی در این خصوص تهیه شده است كه به زودی منتشر خواهند شد.
وی گفت: برای ترویج این آیین ها باید با حساسیت و دقت تصمیم گیری و فكر شود تا خدشه ای در سنت این آیین ها ایجاد نشود.

گزارش از: زینب فرحانی
7158/6002