۲۵ اردیبهشت ۱۳۹۸ - ۱۲:۵۰
کد خبر 83315385
۰ نفر
تردید در انتساب قرآن آستان قدس به حضرت علی (ع)

تهران- ایرنا- پژوهشگر نسخه‌های كهن قرآن كریم در نشست معرفی «مصحف منسوب به امام علی (ع)» كه در سال 1008 از سوی شاه عباس صفوی به آستان قدس اهدا شده است، گفت: وجود چند مورد اشكال و دو سطر جا افتاده در یكی از سوره‌ها، انتساب این مصحف به امیرالمومنین (ع) را دچار تردید می‌كند.

به گزارش روز چهارشنبه موسسه خانه كتاب، این موسسه همزمان با برگزاری بیست و هفتمین نمایشگاه بین‌المللی قرآن كریم در مصلای امام (ره) تهران سلسله نشست های قرآنی با عنوان «قرآن معنای زندگی» برگزار می كند كه نخستین این نشست با موضوع معرفی «مصحف منسوب به امام علی (ع)؛ نسخه آستان قدس رضوی» برگزار شد.

** در جهان اسلام، رد پای كار منسجمی روی نسخه‌های كهن دیده نمی‌شود
مرتضی توكلی پژوهشگر نسخه‌های كهن قرآن كریم، در این نشست با اشاره به پیشینه پژوهش روی نسخه‌های كهن قرآن، بیان كرد: تحقیق و كار روی نسخه‌های كهن قرآن هم در جهان اسلام و هم در غرب پیشینه‌ای دارد كه البته پیشینه آن در غرب بیش از اسلام و به حدود دو قرن می‌رسد. مستشرقان از حدود 200 سال پیش با انگیزه‌های مختلف این نسخه‌ها را بررسی می‌كردند كه گاه این انگیزه به یافتن مغایرت‌هایی در متن و بافت محدود می‌شد و گاهی هم با غرض بیشتر همراه بود. در دهه‌های اخیر، یك نهاد مستقل در آلمان تاسیس شده كه رسالت اصلی آن، تحقیق روی نسخه‌های كهن قرآن است.
توكلی ادامه داد: در جهان اسلام، رد پای كار منسجمی روی نسخه‌های كهن دیده نمی‌شود؛ البته افرادی به‌طور گزینشی روی برخی نسخه‌ها كارهایی انجام داده‌اند كه نتایج آن هم چندان ثبت و منتشر نشده است. طیار آلتی قولاچ، متخصص مصاحف كهن از تركیه كه روی این موضوع اهتمام داشته و از جهتی با مستشرقین ارتباط بیشتری داشت، همواره از سوی افراد مختلف با این سوال و شبهه مواجه بود كه قدمت قرآن 14 قرن نبوده و نهایتا قدمت آن به قرن سوم برمی‌گردد.
وی برای اینكه به این شبهه پاسخ دهد، در كتابخانه‌ها به جست‌وجو و تحقیق پرداخت تا ببیند آیا واقعا نسخه‌ای به قدمت 14 قرن وجود دارد؟ این متخصص نسخه‌های كهن،‌ كار در این زمینه را از 20 سال پیش آغاز كرد.
این پژوهشگر نسخه‌های كهن قرآن كریم، افزود: در ایران برخی اشخاص كارهایی انجام داده‌اند كه منسجم و هدفمند نبود، تا اینكه مركز طبع و نشر قرآن كریم به این موضوع به‌طور ویژه بها داد و ریل‌گذاری صورت گرفت. در این راستا، مصاحف كهن ایران و سایر كشورها گردآوری شد تا روی آن‌ها پژوهش شود. با اساتید بسیاری در این زمینه مشورت صورت گرفت كه مهم‌ترین آن‌ها طیار آلتی قولاچ بود. وی در چند سفری كه سال‌های اخیر به ایران داشته، به كتابخانه‌ها و موزه‌های ایران ازجمله آستان قدس رضوی، آستانه مقدس حضرت فاطمه معصومه (س) و كتابخانه آیت‌الله مرعشی رفته و پس از بررسی‌های دقیق، یك نسخه را از كتابخانه آستان قدس انتخاب كرد كه به چند دلیل قابلیت پژوهش دارد.

** مصحف منسوب به امام علی (ع) آستان قدس رضوی، كهن ترین نسخه موجود در كشور
توكلی در معرفی دلایل اهمیت پرداختن به این نسخه كهن از قرآن كریم، گفت: نخستین مورد، قدمت این نسخه بوده كه از تمامی نسخه‌های موجود در كشور كهن‌تر است و با تخمین‌هایی به اواخر قرن اول یا اوایل قرن دوم برمی‌گردد. دومین دلیل اهمیت این نسخه، انتساب آن به امیرالمومنین علی (ع) است به این استناد كه در آخرین برگه آن آمده: «كتبه علی بن ابیطالب». شیخ بهائی نیز در نخستین صفحه این قرآن، به صراحت تائید كرده كه این نسخه به خط حضرت علی (ع) است. این نسخه در سال 1008 هجری توسط شاه عباس صفوی، وقف آستان قدس رضوی شد.
وی تصریح كرد: سومین دلیل اهمیت پژوهش روی این نسخه كهن قرآن كریم، كامل و بی‌نقص بودن آن است و حدود دو درصد نقص بیشتر ندارد. نسخه‌ها هرچه قدیمی‌تر باشند،‌ ارزش بیشتری دارند. آنچه از نسخه‌های كهن به‌دست ما رسیده، در بیشتر موارد شامل چند برگ یا در خوشبینانه‌ترین حالت، شامل دو سوم از قرآن بوده است. از این جهت كه این نسخه،‌ یك قرآن كامل متعلق به صدر اسلام است، بسیار اهمیت دارد.
این پژوهشگر نسخه‌های كهن قرآن كریم با اشاره به ویژگی‌های این مصحف، ادامه داد: این نسخه شامل متن كامل قرآن از ابتدای سوره حمد تا پایان سوره ناس است و ترتیب آیات و سوره‌ها نیز مطابق قرآن‌های امروزی است. این مصحف به خط كوفی نوشته شده و دارای 341 برگه و 680 صفحه است.
تئكلی گفت: ویژگی دیگر این مصحف رسم‌الخط آن است كه به چهار دسته تقسیم می‌شود. یك دسته كلماتی كه با اقوال دانی و ابو داود همخوانی دارند. دسته دوم، كلماتی كه دانی و ابوداود درباره آن بیش از یك وجه نقل كرده‌اند. دسته دیگر، كلماتی كه اقوال دانی و ابوداود با آن‌ها همخوانی ندارد، ‌ولی برخی از علمای رسم، برای آن وجهی نقل كرده‌اند. دسته چهارم نیز كلماتی است كه رسم آن‌ها مخالف با اقوال علمای رسم است.
توكلی گفت: ویژگی دیگر مربوط به نقطه‌گذاری و ضبط مصحف بوده كه در این نسخه، سه نوع نقطه‌گذاری مشهود است؛ 1- نقطه‌های سیاه مستطیل شكل كه برای تمایز میان حروف هم‌شكل استفاده شده است. 2- نقطه‌های سیاه دایره‌ای شكل كه برای نشان دادن بیشتر حروف نقطه‌دار مورد استفاده قرار گرفته است. 3- نقطه‌های قرمز دایره‌ای شكل كه در این مصحف برای نشان دادن ضبط كلمات استفاده شده است. وی افزود: دیگر ویژگی به قرائات و فواصل آیات و اسامی سوره‌ها بازمی‌گردد. با بررسی قرائات این مصحف، احتمال می‌رود كه در بصره كتابت شده است. بحث قرائات قرآن یك موضوع بسیار كاربردی در جهان اسلام است. به دلیل وجود قرائات مختلف،‌ اگر كسی از این موضوعات مطلع نباشد،‌ گمان می‌كند در قرائت قرآن تحریف ایجاد شده است.
این پژوهشگر قرآنی در تكمیل مباحث افزود: یكی از روش‌های پی بردن به قدمت یك نسخه، قرینه‌ها است. هرچه مصحف بی‌پیرایه‌تر باشد، قدیمی‌تر است. همچنین در مصاحف قرن‌های نخستین، پایان آیات نشانه‌دار و كاملا مشخص شده است. در مصاحف كهن، «بسم الله الرحمن الرحیم» آیه مستقلی شمرده شده كه به اعتقادات شیعه نزدیك‌تر است.
وی درباره صحت یا عدم صحت انتساب برخی نسخه‌های كهن به ائمه (ع)،‌ ادامه داد: تعدادی از مصاحف به ائمه (ع) و به‌ویژه امیرالمومنین (ع) منسوب شده، وجود دارد كه چندین نسخه از آن‌ها نیز در كتابخانه آستان قدس نگهداری می‌شود. این بحث كه آیا این قرآن‌ها واقعا توسط اهل‌بیت (ع) نوشته شده یا جعلی است، از دیرباز بین محققان وجود دارد. برخی این انتساب را قطعی و برخی با دلایلی به‌طور قاطع آن‌را رد می‌كنند. برخی نیز با قرائنی، احتمالاتی می‌دهند.

** وجود چند اشكال، انتساب این مصحف به امیرالمومنین (ع) را دچار تردید می‌كند
توكلی در پایان درباره انتساب این نسخه از قرآن به امیرالمومنین (ع)، اظهار كرد: در آخر این مصحف، نوشته‌ای وجود دارد كه با خط متن یكی است و مشخص است كه همه را یك نفر نوشته است و قرینه دوم درباره این مصحف،‌ شهادت شیخ بهائی در ابتدای آن است. اما وجود یكی دو مورد اشكال و دو سطر جا افتاده در یكی از سوره‌ها، انتساب این مصحف را به امیرالمومنین (ع) دچار تردید می‌كند، چراكه پذیرش اشتباه در كتابت قرآن از سوی حضرت علی (ع) برای ما قابل‌قبول نیست. اما می‌توان گفت اگر این مصحف منسوب به امیرالمومنین (ع) هم نباشد، به‌طور قطع از روی نسخه كتابت شده آن حضرت نوشته شده است.
فراهنگ**3009