۲۵ اردیبهشت ۱۳۹۸ - ۱۱:۴۴
کد خبر 83315241
۰ نفر
غوغای خرید متاثر از جریانات احساسی خاص در جامعه

بندرعباس - ایرنا - جریان احساسی خاصی این روزها در جامعه جاری شده كه مردم بدون آنكه به دقت فكر كنند، خود را در این جریان رها كرده و متاثر از احساس های خاص جمعی میل و هیجان شدیدی به خرید و انبار كردن كالا دارند.

به گزارش ایرنا، در تبیین جامعه شناختی رفتارهای اقتصادی وهیجان جمعی ایرانیان در خرید كالاها می توان دریافت كه دلالان و سوداگران دریكساله اخیر با ایجاد جو روانی، علاوه بر كسب سود و درآمدهای نامتعارف به دنبال سواستفاده از احساسات مردم هستند.
وارونه جلوه دادن بسیاری از مسائل اجتماعی و اقتصادی در ایران در طول 40 ساله انقلاب از جمله راهبردهای رسانه های غربی بوده است.
یكی از این راهبردهای شایعه پراكنی ها از موج گرانی ها در ایران، قحطی، هجوم مردم به فروشگاه ها، صف های طویل در پمپ بنزین ها برای خرید سوخت است.
دامن زدن به این مسائل كار هر روز رسانه های غربی و شبكه های فارسی زبان است كه با سوء استفاده از اثر تحریم های آمریكا بر فعالیت های اجتماعی واقتصادی در زندگی ایرانیان بر طبل شایعات و موج هیجانات اجتماعی مردم این كشور می كوبند.
در2 ماهه اخیر نُقل هر مجلسی حرف اقتصاد، تلاطم در بازار و بویژه وافزایش ناگهانی و بی رویه كالاهاست ، افزایش ناگهانی قیمت ها همه را به تكاپو درآورد، مردم نگران و در تلاش بودند كه هرچه می توانند بیشتر كالا بخرند تا به قول خودشان ضرر نكنند.
این رفتارها در حالی از سوی برخی از شهروندان انجام می شد كه برخی از مردم همچنان معتقدند مردم باید به اندازه نیاز روزانه شان خرید كنند و نباید با خرید اضافی وضعیت را وخیم تر كرده و زمینه سواستفاده دلالان و رسانه های غربی را فراهم سازند.

**نقش كانال های خبری به شایعات
در واقع خود مردم به شایعات كمبود كالا دربازار دامن زده وعرصه را برای سودجویان باز نگه می دارند اما در این بین رسانه های مجازی بویژه كانال های خبری هم تیر خلاصی را برپیكر ارزانی زدند و تا توانستند ته دل مردم را خالی كردند كه وضعیت خیلی خراب است و از این طریق فشار روانی زیادی به مردم وارد شد.
در تبیین جامعه شناختی رفتارهای اقتصادی ایرانیان و هیجان جمعی ایرانیان در خرید كالا ابتدا باید این نكته را مدنظر داشت كه انسان براساس معنایی كه از پدیده ها و امور پیرامون خود درك می كند با آنها ارتباط برقرار كرده و در جامعه زندگی می كند، یكی از این پدیده ها كه انسان ایرانی براساس معنای فهم كرده از آن زندگی خود را شكل می بخشد روابط خارجی ایران با آمریكا و اتحادیه اروپا است.
اما سیاست های خارجی ایالات متحده و رفتارهای ترامپ برای مردم معنای دیگری هم داشته است به عنوان مثال این سیاست ها این معنا و فهم را ایجاد كرده كه به دولت آمریكا نمی توان اعتماد كرد، آمریكایی ها به دنبال تضعیف هرچه بیشتر كلیت ایران هستند و هدف آنها نوع رژیم خاصی كه بر ایران حاكمیت دارد، نیست و موارد مشابه این معانی.
در هر صورت موضوع بحث پیش رو این است كه چرا مردم چنین خرید هیجانی روی آورده اند؟ چرا قبل از اینكه اتفاقی بیفتد از ترس كمبود مواد غذایی با رفتار هیجان زده خود چنین پدیده ای را دامن می زنند؟
یك جامعه شناس در هرمزگان در این باره معتقد است: تمام این ها نوعی رفتار اجتماعی است، رفتاری در سطح فردی و جمعی از طرف دیگر در مقدمه بحث اشاره شد كه رفتار انسان ها در محیطی كه پیرامون آن را شكل داده رخ می دهد و در این محیط اشیاء و پدیده ها همه داری مفهوم و معنا هستند افراد نیز با توجه به معنایی كه از این پدیده ها درك می كنند، رفتاری در سطح فردی و جمعی از خود بروز می دهند.
مصطفی عبدی روز چهارشنبه در گفت و گو با ایرنا افزود: یكی از پدیده هایی كه این روزها در افكار عمومی ایرانیان حساست ویژه ای یافته روابط ایران و آمریكا و به خصوص سیاست های اتخاذ شده از سوی آمریكا در قبال ایران است.

**ایرنا: یكی از عنصرهای فهم شده بر تاثیرگذاری این رفتارهای اقتصادی و خریدهای هیجانی كالا رفتارهای بین المللی است، در این باره توضیح بفرمایید؟
عبدی: برحسب تجربه های پیشین مردم ایران معنا و مفهوم خاصی از این رفتارهای بین المللی درك كرده و براساس آن در زندگی روزمره خود تصمیم می گیرند كه اكنون و آینده خود را چگونه مدیریت كنند.
اما در خصوص این خرید به اصطلاح هیجانی مردم ایران نیز وضعیت برهمان شكلی است یعنی این پدیده خرید هیجانی نوعی رفتار است، رفتاری كه براساس فهم رفتاركنندگان از محیط و پدیده های واقع در آن شكل گرفته است، بنابراین یكی از عنصرهای مهم تاثیرگذار براین رفتار شكل گرفته، رفتارهای بین المللی رخ داده و معنای فهم شده از آن در نزد ایرانیان است.
از طرف دیگر این رفتار هیجانی از سطح فردی عبور كرده و در سطح جمعی شكل گرفته است، یعنی در مواجه با این پدیده با نوعی رفتار جمعی روبرو هستم برای تحلیل پدیده یادشده بهترین كار این است كه به چارچوب تئوریكی كه هربرت بلوم، جامعه شناس تفسیرگرا از انواع رفتارهای جمعی و ساز و كار بروز و گسترش آن ها ارائه داده مراجعه كنیم به باور بلوم رفتارهای جمعی اگرچه تابع الگوهای ساختی و درونی جامعه كلان هستند اما كمتر از الگوها و نسخه های فرهنگی به ظاهر موجود تبعیت می كنند.

**ایرنا: شاخص مهم این نوع رفتارهای جمعی واجتماعات چیست وبه صورت مصداقی شاخص این اثرگذاری را بیان بفرمایید؟
عبدی: شاخص مهم این نوع اجتماعات آن است كه مجموعه ای خاص را در قالب كلان جامعه جدا كرده و به عنوان یك واقعیت بیرونی و حاكم بر افراد تاثیرگذاری می كند و این شكل از واقعیت اجتماعی مورد بحث همان چیزی است كه امروزه در جامعه ایران به آسانی قابل دیدن است.
هوس جمعی شدیدی به خرید كالا و ذخیره آنها برای مصرف در آینده و خرید كالا باانگیزه سرمایه گذاری و جلوگیری از كاهش و به تعبیری سقوط سرمایه در میان مردم رایج شده و اشاعه و گسترش این هوس و میل شدید از سطح رفتار فردی به رفتارهای جمعی مجموعه ای خاص از رفتارمردم درشكل جمعی آن را در قالب كلان جامعه به وجود می آورد و از سایر ابعاد جامعه به شكلی جدا كرده كه به عنوان یك واقعیت بیرونی و حاكم بر افراد جامعه بر پهنه بیشتری از جامعه سیطره یافته واعضا بسیاری از جامعه ایران را به خود مشغول كرده است.
مردم بدون آنكه خود بدانند فكر كنند اسیر این قالب رفتارجمعی به راه افتاده شده اند و نمودهای ظاهری این رهاشدگی در رفتار جمعی مورد بحث را با ساعت ها ایستادن در صف بنزین و یا دریافت وام های بانكی مختلف برای خرید مسكن و غیره از خود بروز می دهند.

**ایرنا: آثار فردی و اجتماعی رفتارهای هیجانی و خود رهایی برسایر افراد جامعه چیست؟
عبدی: بخشی از جامعه كه كه به فراخور فهم درست یا نادرست خود از این مسائل رفتارهایی همچون خرید فراتر از نیازهای عادی زندگی خود انجام می دهند موجی در جامعه ایجاد می كنند كه به دنبال آن دیگران با درك خاص خود مفهوم و معنای شرایط عینی و ذهنی ایجاد شده در بطن جامعه به این موج دامن زده و خود را در این رفتار جمعی برساخته شده رها می كنند.
یعنی همه كسانی كه در این قالب رفتاری وارد شده و یا به تعبیری دچار خود رهایی شده اند توانایی درك و تفسیر دقیق روابط بین المللی و سیاست های خارجی اتخاذ شده ای كه در آغاز بحث اشاره شد، نیستند، بلكه آنها به فراخور فهم خود از شرایط اجتماعی پیش آمده در امتداد آن، معنا و مفهومی را استنباط كرده و به رفتارهای جمعی در قالب های معرفتی ایجاد شده درجامعه درگیر بوده و رفتارهای همراه با تفسیر دقیق معانی، مفاهیم و پدیده ها همراه نیست.
اگر هیجان و میل شدید بروز كرده در جامعه كنونی ایران كه گرایش شدیدی به خرید اجناس دارد را نوعی رفتارجمعی تلقی كنیم، بسیار حتی بدون آنكه به درستی و با دقت اخبار ایران و جهان را دنبال كرده باشند در این قالب های معرفتی ایجاد شده و رفتار جمعی هیجانی بروز كرده خود را رها كرده و بدون تامل دقیق در معانی اتفافات رخ داده صرفا به تبعیت از موج به راه افتاده به دنبال خرید كالا هستند.

**ایرنا: تبعات اقتصادی و سیاسی این رفتارها چیست؟
عبدی: اگر بخواهیم به درستی چگونگی بروز این رفتارجمعی در ایران كنونی را تحلیل كنیم باید به این نكته توجه كنیم كه هربرت بلومر می گوید رفتارهای جمعی در طول سه مرحله رشد و تكامل یافته و جامعه را متوجه خود می كنند:
مرحله اول ولوله است، در این مرحله ولوله یا تحرك فرد نسبت به موضوع هایی خاص حساس شده و ضمن احساس تعلق و مسوولیت نسبت به مساله تحت تاثیر مواردی قرار رگفته به ولوله در افتاده و به توجه و فعالیت بیشتر پیرامون موضوع كشانده می شود.
در خصوص این میل شدید به خرید كه اخیرا درجامعه رخ داده نیز چنین است كه در ابتدا برخی افراد برحسب شناخت و فهمی كه از معنای روابط بین المللی جاری حاصل كردند، نسبت به نوع رفتارهای سیاسی رخ داده در سطح بین المللی حساس شده و ضمن احساس تاثیرپذیری از این مناسبات در زندگی خصوصی و عمومی خود به ولوله افتاده و فعالیت های اقتصادی مرتبط با این موضوع كه همان تبدیل نقدینگی ها به دلار، طلا و سایر كالاها را تشدید كردند.
مرحله دومی كه به عنوان سازوكار تعیین كننده رشد و تكامل رفتارجمعی است، هیجان جمعی نام دارد در این مرحله با شدت یافتن حساسیت های موضوع مورد توجه مردم و بیشتر شدن ولوله به راه افتاده در سطح جامعه هیجان جمعی بیشتری در میان مردم به وجود می آید و در این حالت مردم بدون توجه به بسیاری از قواعد و رفتارهای رایج و حتی فرهنگ عمومی موجود در جامعه متاثر از روح جمعی حاكم شده، خود را درون این هیجان جمعی رها كرده و به هر سویی كه این موج ببرد حركت می كنند.

**ایرنا: منظور شما از روح جمعی در این رفتارهای هیجانی چیست؟
عبدی: منظور از روح جمعی همان جریان فكری واحساس جاری شده درجامعه است، در جامعه ایران كنونی نیز در امتداد آن ولوله به راه افتاده، جریان احساسی خاصی در جامعه جاری شده كه مردم بدون آنكه به دقت فكر كنند خود را در این جریان رها كرده و متاثر از این احساس های جمعی میل و هیجان شدیدی به خرید و انبار كردن كالا دارند.
تصور مردم این است كه در روزهای آینده این كالاها نایاب شده یا بسیار گران می شوند، این تصور موجود را متاثر از احساس های حاكم بر جامعه به دست آورده اند و این تصور با بررسی و شناخت دقیق حاصل نشده است.
حال احتمال دارد بخشی از جامعه با بررسی و تامل به این شناخت رسیده باشند اما عموم مردم در این لحظه ها كه گام دوم پدیدآیی رفتار جمعی است از قدرت فكر كردن غافل بوده و اسیر موج به راه افتاده می شوند.
سومین مرحله در فرآیند رشد و تكامل رفتارهای جمعی واگیری اجتماعی است هرچه هیجان جمعی شدت یابد و پدیده از خودرهایی كامل تر بروز كند، روح جمعی تنها مجری تصمیم ها و اقدام های جمعی می شود و هر حركتی در دیگران فرد را به این سو و آن سو می كشاند.

**ایرنا: آیا این حالت واگیری اجتماعی یا به تعبیری این رفتارهای جمعی به راه افتاده كه نوع هیجان جمعی خرید كالا است به شكل های سازمان یافته رفتار جمعی تبدیل شود؟
عبدی: حالت واگیری اجتماعی به عنوان فرآیندی نابخردانه و ناگهانی هرگونه روش نهادی را از افراد سلب و آنها را تابع محض، همگون و یكپارچه می كند پس اگر این فرآیند تشریح شده برای چگونگی پدید آید.
رفتارهای جمعی مرور شود، متوجه خواهیم شد كه چگونه با به راه افتادن ولوله و حساس شدن توجه افراد به مسائلی خاص هیجان جمعی پیرامون خرید در شرایط كنونی ایران به راه افتاده و در پهنه جامعه، واگیری اجتماعی یافته و گسترش پیدا كرد.
مردم با كمتر توجهی به كنش های رخ داده در سطح مبدا آغازین این رفتارجمعی، یعنی همان روابط سیاسی ایران و كشورهای موضوع بحث، رفتارجمعی ایجاد شده را ادامه می دهند تا اینكه از همان سطح آغازین یا بدنه رفتارجمعی موجود، فهم و كنشی خنثی كننده سطح آغازین یا بدنه رفتارجمعی موجود ، فهم و كنشی خنثی كننده شكل بگیرد اما از طرف دیگر این رفتارجمعی پدیدآمده كه به شكل میل و هوس شدید و یا هیجان خرید بروز یافته كنترل نشود، می تواند از شكل های اولیه، كم دوام تر و سازمان نیافته، به شكل های پایه دارتر، هدفمند و سازمان یافته رفتار جمعی تبدیل شود.
از طرفی اگر بخواهیم این موضوع را كه به عنوان خطر جدی می تواند كلیت كشور ایران را تهدید می كند، روشن تر توضیح دهم باید بگویم یك رفتار جمعی از این شكل هیجانی كم دوام تر، غیرهدفمند ،غیرسازمان یافته و گذرا به یك جنبش اجتماعی كه به حالی نسبتا پایدارتر ، هدفمند، سازمان یافته تر از رفتارهای جمعی است، تبدیل شود.

**ایرنا: نقش شایعه در این شكل از هیجان جمعی چیست؟
عبدی: در این مكانیسم بروز ولوله در جامعه و گسترش آن تا مرحله واگیری اجتماعی برسازی یك رفتار جمعی به شكل هیجان جمعی پیرامون خرید كالا و حتی پس از آن تبدیل چنین شكلی از رفتارهای جمعی به جنبش اجتماعی مكانیسم «شایعه» نقش بسیار مهمی می تواند بازی كند،علاوه بر شایعه مكانیسمی در جامعه شكل می گیرد كه طی آن در فرآیند روابط اجتماعی افراد با یكدیگر اخبار مهم و حساسیت برانگیز مدام در جامعه از فردی به فرد دیگر و از كانال های مختلف منتقل می شود.
در شرایط كنونی یكی از مهم ترین مجاری این اختصارسازی و انتقال سریع اخبار و شایعات حساس برانگیز كه می تواند در جامعه موج به راه انداخته و یا این موج به راه افتاده را گسترش داده و با سرعت بیشتری دامن بزنند، شبكه های اجتماعی مجازی و به طور كلی فضای مجازی است.

**ایرنا: نقش شبكه های اجتماعی در گسترش شایعات این رفتارهای جمعی چیست؟
عبدی: پیش از پرداختن به نقش و تاثیر و فضای مجازی باید توضیح دهم كه هم در فرِآیند ایجاد و اشاعه شایعه و هم در فرآیند پخش و انتشار اخبار رویدادهای مرتبط دربطن رفتارجمعی به راه افتاده خود به خود مكانیسمی به وجود می آید تا نهایت حساسیت مردم را برانگیزد و توجه افكار عمومی را جلب كند.
به عنوان مثال شایعه ها به اختصار، سریع و روشن منتشر می شوند و همچنین اخبار نیز به شكلی مختصرشده و پخش می شوند كه بیش ترین حساسیت را با كوتاه ترین و روشن ترین پیام ها منتشر كنند.
یا همین طور اگر فیلم و یا صوت خاصی از یك رویداد خبری مرتبط تولید شده باشد بریده ای از مرتبط ترین و حساس ترین بخش یا بخش های آن یك باره و یا به ترتیب و برنامه ریزی شده منتشر شده و دست به دست می چرخد.
اتفاق دیگری كه به خصوص در فرآیند گسترش شایعه رخ می دهد حساس كردن افكارعمومی با كاربرد كلمات و عبارت های حساسیت برانگیز است كه می تواند واكنش افكار عمومی را برانگیزد.
برای مثال در جریان افزایش قیمت دلار در پی خروج آمریكا از برجام برخی شبكه های ماهواره ای و شبكه های اجتماعی مجازی به پیش بینی غیركارشناسانه و یا حتی كارشناسانه حواس افكار عمومی حساس كرده و زمینه های بروز هیجانی جمعی برای هجوم و خرید دلار ایجاد كرده و مدام به آن دامن زدند.

**ایرنا: هدف گذاری اصلی از این شایعات چیست؟
عبدی: برخی از این شایعه پراكنی ها و یا حتی اطلاع رسانی ها غیرسازمان یافته و با هدف نشر اخبار بود و برخی دیگر با هدف فراهم كردن زمینه هرج و مرج عمومی و حتی آسان تر كردن فرآیند شكل گیری یك جنبش اجتماعی است.
در جریان گسترش اخبار و شایعه ها در زمینه رفتارجمعی شكل گرفته پیرامون خرید كالا هرچه قدر هم حاكمیت خواسته باشد با نشر اخبار خنثی كننده هیجان جمعی، موج به راه افتاده را كنترل كند و یا از بروز آن در ابتدا جلوگیری كنند.
كانال های رسمی و غیررسمی اطلاع رسانی بسیاری وجود دارند كه كنترل محتوای نشر شده در آن امكان پذیر نیست به همین دلیل با وجود آنكه مدام كانال اطلاع رسانی داخلی و همسو با حاكمیت و دولت سعی در نشر اخباری داشتند كه آرامش جامعه راحفظ كند، كانال دیگری بودند كه مانند بمب عمل كرده و آرامش جامعه را برهم زده و ولوله ای در بطن جامعه به راه انداختند.

**ایرنا: نقش رسانه های داخلی در خنثی سازی این شایعات چیست؟
عبدی: از یك سو برنامه هایی تلویزیونی مانند اخبار با نشان دادن گزارش های مختلفی كه حاكی از كنترل دولت بر بازار و توزیع ارز دولتی برای واردات كالا و یا نظارت نهادهای مسوول و بازار داشت، سعی در آرام نشان دادن شرایط داشت و از سوی دیگر در فضای مجازی و به خصوص شبكه های ماهواره ای خارج از كشور فضا بیش از حد سیاه و آشفته نشان داده می شد.
طبیعی است در این شرایط خاص و حتی شرایط عادی جامعه، هرچه رسانه محتوایی متفاوت با واقعیت موجود را نشر دهد، از اعتماد به او كاسته خواهد شد.
پس با وجود آنكه بازارهای اساسی مانند بازار خودرو آشفتگی ها و سواستفاده های خاص خود را داشت، اخبار منتشر شده از مجاری صداوسیما در صدد نشان دادن كنترل آن توسط مسوولان و برخورد با سواستفاده كنندگان را داشت.
در این شرایط مردم در مقایسه با واقعیت مشاهده كرده در جامعه با آنچه كه این رسانه ها نشان می دادند، اعتماد خود به این مجاری اطلاع رسانی از دست داده و بیشتر به خبرهای غیرمعتبر و شایعات منتشر شده در شبكه های اجتماعی مجازی واكنش نشان می دادند و همچنان نشان می دهند.
این افراد كه هرخبردر دست و نادرست حساسیت آنها را برانگیخته و منجر به بروز واكنش در آنها می شود، و هر پیامی كه در شبكه های اجتماعی دست به دست می شود بدون توجه به منبع منتشركننده و سایر شاخص های مشخص كننده اعتبار خبر نه تنها حواسشان تیزشده و نسبت به آن واكنش نشان می دهند، بلكه بدون توجه به پیامدهای آن سریع آن را به گروه ها وصفحه های شخصی دیگران ارسال می كنند، به این شكل مكانیسم شایعه و خبرپراكنی با بكارگیری تكنیك اختصارسازی و بهره گیری ازكلمات و عبارت های حساسیت برانگیز از طریق رسانه های رسمی و غیررسمی و به خصوص شبكه های اجتماعی مجازی به رفتار جمعی ایجاد شده دامن زده و حتی می توانند زمینه های تبدیل آن به یك جنبش اجتماعی را فراهم كنند.
گفت و گو از فرنگیس حمزه یی
9887 /6048