كتاب به عنوان هديه در آيين ها ادغام شود

تهران- ايرنا- دانشيار پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي گفت: كتاب به عنوان يك هديه بايد در تمام آيين هاي زندگي، از جمله مناسك گذار مثل ازدواج و دانشگاه و بلوغ و همچنين مناسك ملي و سياسي و نيز آيين هاي زندگي روزمره ادغام مجدد شود.

به گزارش خبرنگار ايرنا، نعمت الله فاضلي در نشست روز يكشنبه «تحليل مولفه هاي جامعه شناختي «كتاب» و «هديه» و تاثيرات آن در توسعه فرهنگي جامعه» در محل اين پژوهشگاه به ارائه تحليل و ايده خود پرداخت.
فاضلي در ابتداي سخنان خود گفت: وضعيت كتاب و صنعت نشر وضعيت خوبي نيست. در زمينه مفهوم هديه هم كه توضيح خواهم داد، چنين وضعيتي برقرار است. توضيحات و ارائه من شايد راهي به سمت توسعه فرهنگي باشد. در عين اينكه ابعاد موضوعي كه مطرح مي كنم بسيار وسيع است و در حد چشم انداز و طرح يك صورت بندي قصد ارائه مطلب دارم.
وي افزود: ارائه من از منظر اجتماعي و جامعه شناسانه است و طرح خود را در چند مسير فكري دنبال مي كنم. در وهله اول مقصود از فهم كتاب و مسئله كتاب در ايران را ارائه خواهم داد و در وهله دوم «هديه» را به مثابه پديده اجتماعيِ تام در كليت جامعه بررسي خواهم كرد.
فاضلي ادامه داد: در كتاب «تاريخ فرهنگي ايران مدرن» به معضل كتاب در ايران معاصر و اينكه معناي كتاب در سير تاريخي خود چه تغييراتي كرده، مفصل پرداخته ام. در مقاله ديگري در همان كتاب به بحث ديجيتالي شدن عكاسي و تحول الگوي ارتباط در ايران معاصر پرداخته ام. در آنجا نشان داده ام كه چگونه الگوي شفاهي به الگوي مكتوب و الگوي مكتوب به الگوي بصري تغيير پيدا كرده است و پيامدهاي فلسفي جامعه شناسي تاريخي و اجتماعي اين مبحث را دنبال كرده ام.
دانشيار پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي افزود: مسئله امروز ما در حوزه كتاب فراتر از صنعت نشر، فراتر از دعوت فانتزي براي فرهيختگي و تشخص اجتماعي و فرهنگي و مسئله اي فراتر از دعوتي ادبي و ذوقي، درباره اهميت كتابخواني است. مسئله امروز در حوزه كتاب تبيين مسئله كتاب به مثابه كليت جامعه است.
فاضلي در بخش ديگري از سخنانش ضمن اشاره به كتاب 'زندگي در عيش مردن در خوشي' نيل پستمن ادامه داد: پستمن در فصل سوم كتاب خود، نشان مي دهد كه از سال 1640 به بعد كتاب چگونه مولفه بنيادين امپراتوري آمريكا شد. آمريكا اگرچه در آن دوران نويسندگان بزرگي نداشت، اما بهترين مركز كتابخواني دنيا بود. ايالت ماساچوست شهر بوستون بزرگترين مركز كتابخواني در جهان و بزرگترين واردكننده كتاب تا قرن نوزدهم بود.
اين استاد انسان شناسي ادامه داد: در نظام فعلي آموزشي آمريكا درس انشاء و ادبيات از همه درس ها مهمتر است. ريشه تاكيد بر درس انشاء ريشه در تاريخ تشكيل و تأسيس امپراتوري آمريكا دارد. الكسي دو توكويل جامعه شناس مشهور در كتاب 'دموكراسي در آمريكا' در وصف مردم آمريكا در آن دوران مي‌گويد آنها كتاب را عميق مي خوانند. خواندن كتاب از نظر او بيدارگري بزرگ است.
فاضلي يادآور شد: پُستمن در كتاب خود نشان مي دهد از سال 1960 به بعد با ظهور تلويزيون تمدن شروع به سقوط مي‌كند. تمدني كه از رنسانس يا به بياني بعد از پيدايش خط ايجاد شده است، با گسترش الگوي بصري بنيان‌هاي معرفت شناسانه خود را از دست مي دهد.
فاضلي ادامه داد: پستمن در كتاب خود نشان مي دهد كه كتاب وسيله اي براي ارتقاء توانش مفهومي و انتزاعي ما انسان هاست. در اثر فهم كتاب و مشاركت مفهومي با كتاب خيال پردازي ما ارتقاء پيدا مي‌كند. تصوير اما با ما اين كار را نمي كند. تصوير خودش را براي ما عريان مي كند. با كمترين دقت و مواجهه انتقادي توهم شناخت واقعيات را به ما مي‌دهد.
فاضلي در بخش ديگري از سخنان خود گفت: هر رسانه نوعي استعاره و كنايه از چيزي است. به عنوان مثال عينك به عنوان يك اختراع بشري استعاره اي داشت و به ما نشان داد كه مي‌توانيم اندامهاي وجودمان را به كمك تكنولوژي مديريت كنيم. كتاب هم بر اين منطق يك استعاره وسيع در فرهنگ دارد. كتاب به ما اين امكان را مي دهد كه با هيچ كس و با همه سخن بگوييم. با كمك كتاب مي توانيم با ثبت و ضبط و حروف، به انباشت مفاهيم انتزاعي بپردازيم. استعاره كتاب براي تخيل جمعي فردي ما بسيار امري اساسي است. كتاب بزرگتر از آن است كه آن را به صرف يك ابزار فروبكاهيم.
فاضلي خاطرنشان كرد: بسياري از محققان خطر نابودي تمدن را در اثر گسترش تفكر بصري تذكر داده اند. مشهورترين آنها آلدوس هاكسلي در رُمان «دنياي قشنگ نو» است. او در اين رمان پيش بيني هايي را درباره قرن بيست و يكم و اينكه بشر معاصر به چه سمتي خواهد رفت انجام داده است. پيش بيني هاي شگفت انگيز هاكسلي از دوران مرگ كتاب و پايان خواندن بسيار جالب توجه است. كليدي‌ترين عبارت او اين است كه در آينده بشري عشق به كتابخواني و علاقه به طبيعت چرخ هيچ كارخانه اي را نمي چرخاند و كمكي به انباشت هيچ ثروتي نمي‌كند.
دانشيار پژوهشگاه علوم انساني افزود: پس در يك چنين وضعيتي وقتي چيزي نتواند مولد اسكناس باشد، انسان و تمدن بشري برايش دل نمي سوزانند و بديهي است كه به آرامي به حاشيه مي رود. در اين اتمسفر ما تسليم اين فاجعه خواهيم شد و حتي دست به استدلال هاي اخلاقي و توجيه هاي فرهنگي هم مي زنيم. توجيه هايي نظير اينكه كاركرد كتاب را خيلي چيزهاي ديگر هم مي توانند انجام دهد. اما آيا اين گونه است؟ آيا بچه هاي ما در غيبت كتاب راه همسنگ ديگري در جبران اين غيبت پيدا مي كنند؟
فاضلي در بخش دوم سخنان خود به مفهوم هديه پرداخت و گفت: مارسل موس جامعه شناس فرانسوي اولين كسي است كه با كتاب The gift يا «رساله پيشكش» كه به تازگي به فارسي ترجمه شده است، بنيان معرفتي تازه اي را براي مفهوم هديه مطرح كرد. اين مقاله از بنيادي ترين مقالات تاريخ بشري است. او مدعي شد بخش وسيعي از ساختارهاي فرهنگي، اجتماعي و سياسي ما مبتني بر يك پديده بسيار ساده و دم دست هديه شكل گرفته است.
موس در مقاله خود مدعي شد كه اقتصاد سرمايه داري يا انباشت سود، نوعي اقتصاد غير هديه‌اي است. انسان اقتصادي هم برآمده از اقتصاد سرمايه داري است. محوري‌ترين ادعاي موس اين بود كه انسان‌ها مي‌توانند بدون مبادله كالاي تجاري زندگي خود را پي بگيرند. همچنان كه در هديه اين كار را مي كنند. او بنيانگذار نوعي اقتصاد هديه شد، به اين معني كه افراد از طريق اعطا و بخشش و كالاهاي مازاد بر نيازشان به ديگران در آيين هاي بخشش، مي توانند نيازهاي همديگر را تامين كنند؛ چيزي كه در رقابت با اقتصاد سودسالار و مبادله كالا، نوعي مبادله پاياپاي غير مستقيم بود.
فاضلي افزود: اريك اولين رايت جامعه شناس مشهور در تاييد نظر موس و در توسعه آراي او، اتوپياي (آرمانشهر) واقعي يا تصور شده را مطرح كرد. او مدعي شد كه هشت پروژه جهاني كه بدون توليد سود بيشترين اثر را در زندگي ما داشته‌اند گواهي بر اين نظام جايگزين است. يكي از اين بزرگترين پروژه ها ويكي‌پديا است كه بدون انباشت يك دلار، بيشترين اثر را در زندگي بشر امروز داشته است. از نظر او ما مي توانيم همچنان شكلي از اين گونه اقتصاد هديه را توسعه بدهيم و توهم اينكه بشر محكوم به رعايت قواعد شركت هاي بزرگ است را رد كنيم.
فاضلي در بخش سوم و نهايي ارائه خود گفت: در بخش سوم نتيجه گيري، بايد بگوييم كه چطور كتاب مي تواند يكي از اركان اين آرمانشهرِ هديه باشد؟ در اينجا سه نكته قابل اشاره است. نكته اول اين كه انديشيدن به آرمانشهر هديه بايد به خصوص از جانب مراكز علمي و دانشگاهي جدي گرفته شود. دومين نكته اين است كه كتاب به مثابه يك رسانه مي‌تواند ارزش هاي وجودي وسيعي را از طريق راهبردهاي فرهنگي پيش ببرد. همچنان كه مارسل موس تاكيد مي‌كند هديه ماهيت آييني دارد. ماهيت آن امري فردي نيست. معناي هديه در درون ساختارهاي آييني توليد مي شود.
وي افزود: از اين رو كتاب به عنوان يك هديه بايد در تمام آيين هاي زندگي ادغام مجدد شود. آيين هايي از جمله مناسك گذار مثل ازدواج و دانشگاه و بلوغ و همچنين مناسك ملي و سياسي و نيز آيين هاي زندگي روزمره. پرسش اصلي در اينجا اين است كه ما چطور مي توانيم كتاب را در آيين‌هاي خود جايي بدهيم؟
فاضلي گفت: در اين اقدام ما ناكام بوده ايم و بالعكس در سال‌هاي اخير چند مسير براي كتاب زدايي از كتاب را طي كرده‌ايم. اولاً صنعت نشر خطاي بزرگي مرتكب شد كه كتاب را به‌ عنوان يك كالا جا انداخت. دومين نكته و دومين ايراد فهم ايدئولوژيك و سياسي از مقوله فرهنگي بود. نتيجه اين تلقي اِعمال سياست‌هاي كنترل و سانسور كتاب بود.
فاضلي در بخش پاياني سخنان خود اين پرسش را مطرح كرد كه ما چطور مي توانيم در آرمانشهر هديه، كتاب را گسترش دهيم.
وي در پاسخ اين پرسش گفت: اين گسترش به نوعي جنبش فرهنگي و اجتماعي نياز دارد. تشكيل شبكه اي از جوانان، اساتيد، دانشجويان و فرهيختگاني كه در حوزه كتاب گفتگوهاي جدي و غير شاعرانه و نصيحتي را دنبال مي كنند. منظور خود من هم در اين ارائه نوعي نصيحت اخلاقي نبود كه در موقعيت ها و آيين هاي متناسب به جاي گل كتاب بدهيم! مقصود من اين بود هديه كتاب يك مفهوم و استعاره است. لزوما به معناي اين نيست كه كسي به كس ديگر كتاب هديه دهد! مقصود من نقد فرهنگي است كه آرمان شهر هديه و سياست كتاب را نابود كرده است. ما بايد اين فرهنگ را بازانديشي انتقادي كنيم.
9222*1584