جمع آوری روان آبها در كشور نیازمند مدیریت و برنامه ریزی

اصفهان- ایرنا- روان آبهای ناشی از بارش های جوی در شهرهای كشور نقش موثری برای تغذیه سفره های آب زیرزمینی، كاهش فرونشست زمین، رفع خشكسالی و تامین آب فضای سبز دارد كه جمع آوری آن به تاكید كارشناسان میزگرد ایرنا اصفهان نیازمند مدیریت و برنامه ریزی اصولی است.

به گزارش ایرنا، در زمان حاضر بسیاری از بارش های در شهرهای كشور به دلیل تبخیر و غیر قابل نفوذ بودن به آب های زیر زمینی از بین می روند و حتی مسوولان امر برنامه ای برای جمع آوری آن ندارند در حالی كه این آبها می تواند رافع بسیاری از مشكلات باشد.
به عنوان مثال، حدود پنج هزار متر فضای سبز در شهر اصفهان وجود دارد و برای آبیاری این وسعت فضای سبز در طول سال به حدود 50میلیون متر مكعب آب نیاز است.
متوسط بارندگی در اصفهان سالانه 130 میلی متر است كه با احتساب تبخیر 30 میلی متر، حدود 100 میلی متر آن به گفته كارشناسان به درون زمین فرو می رود اما به سفره های درونی نفوذ نمی كند.
كارشناسان امور آب معتقدند اكنون برنامه ای برای جمع آوری و استحصال آب های سطحی در شهر ها به ویژه كلانشهرهای كشور وجود ندارد و این مهم باید در دستور كار مدیران شهری قرار گیرد.
همچنین بیشتر روان آب های انتقال یافته از پشت بام ها به معابر شهری به دلیل آسفالت بودن معابر تبخیر می شود و شهرداری ها باید برنامه ای برای انتقال این آب ها به سفره های زیر زمینی داشته باشد تا بر اثر آن، چاههایی كه از آنها برای آبیاری فضای سبز استفاده می شود، آب مورد نیاز را داشته باشند.
این در حالی است كه بر اساس آمار موجود حدود 17 استان كشور با مشكل بی آبی و كمبود آب روبرو هستند.
خبرگزاری ایرنا استان اصفهان در همین ارتباط میزگردی با عنوان 'ضرورت استفاده از روان آبها در شهرهای ایران' با حضور ناصر حاجیان دكترای منابع آب و عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اصفهان، مهدی فصیحی هرندی پژوهشگر سیاستگذاری و حكمرانی آب، امیرحسین شربافیون مدیر یك شركت دانش بنیان و كارشناس عمران و GIS و حسن فروغی دكترای مهندسی آب، آبیاری و زهكشی برگزار كرد.
نمایندگان شورای اسلامی شهر اصفهان و معاونت خدمات شهری شهرداری اصفهان در این میزگرد دعوت شدند كه حضور نیافتند.
این كارشناسان بر این باورند كه به سبب تغییر روش شهرسازی در عصر جدید معابر شهری به سطوحی نفوذناپذیری تبدیل شد و در نتیجه شهرهای امروزی سازگاری خود را با روان آبها در حوزه های آبریز از دست داده اند.
آن ها معتقدند دفع روان آبها به بیرون از حوزه شهری و انتقال ندادن آن به داخل لایه های زمین موجب فرونشست زمین در شهرها شده است كه این نشست زمین خود باعث تغذیه نشدن مجدد لایه های داخلی آن در آینده می شود.
این صاحبنظران می گویند روان آبها باید برای حفظ سلامتشان و جلوگیری از تبخیر به سطح زیرین زمین منتقل و نه اینكه در پشت سدها ذخیره شوند اما از سوی دیگر فرونشست زمین در شهرهایی كویری مانند اصفهان امكان هدایت آب های سطحی و روان آبها را به لایه های زیر زمین از بین برده است.
این كارشناسان، استحصال روان آبها، نفوذپذیر ساختن سطح معابر شهری، تغییر روش های شهرسازی، واردسازی مادی ها به موضوع سازگاری با روان آبها، پرهیز از دستكاری در نفوذپذیری حوزه های آبریز، حذف تك واحدسازی و رفتن به سمت مجموعه سازی در ساختمان های شهری، اجتماعی كردن مساله آب، اصلاح هدفگذاری ها و حذف دیدگاه اشتباه مقابله با طبیعت را از جمله راهكارهای موجود برای استفاده از روان آبها در شهرهای كشور دانستند.

** می توان 20 درصد فضای سبز شهر را با روان آبها آبیاری كرد
دكترای منابع آب و عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اصفهان در میزگرد ایرنا گفت: مساله استفاده از روان آبها موضوع بسیار مهمی است زیرا استحصال آب های سطحی اكنون كار سختی نیست و چند مشكل اساسی مدیریت شهری ما را حل خواهد كرد.
ناصر حاجیان افزود: متوسط بارندگی اصفهان 130 میلی متر است كه حدود 30 میلی متر آن در لحظه بارش از راه تبخیر تلف می شود.
وی با اشاره به نفوذناپذیر بودن بام ساختمان ها و امكان استفاده و ذخیره آب باران در این نقاط اضافه كرد: با نصب مخازن و تانكرهای آب ویژه می توان این آبها را ذخیره و به مصارف فضای سبز رساند.
عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اصفهان بیان كرد: با مدیریت بر استحصال آب بام یك منزل می توان 10 تا 20 درصد از مساحت آن ساختمان را به فضای سبز تبدیل و با استفاده از آب باران آبیاری كرد كه اگر این امر را به شهر بسط دهیم می توان 50 میلیون مترمكعب یعنی آب مورد نیاز فضای سبز شهری را از این راه تامین كرد.
وی تصریح كرد: در شهر اصفهان 500 كیلومتر مادی وجود دارد كه می توان روان آبها را به آن ها هدایت و برای مصارف فضای سبز استفاده كرد و به این شكل مشكل آب گرفتگی معابر شهری را حل كرد.
این استاد دانشگاه در پاسخ به اینكه آیا آب باران در اصفهان اسیدی است یا خیر خاطرنشان كرد: در حالت های ایده آل آب باران اصفهان اسیدی نیست و امكان استفاده دارد ولی بر بهداشت آن می توان مدیریت كرد.
وی اظهار داشت: متاسفانه شهرداری اصفهان بیشتر وقت خود را به طرح های پژوهشی اختصاص داده است اما باید توصیه كرد كه از قالب نوشتار خارج شده و اقدامات عملی صورت پذیرد.
حاجیان یادآور شد: از این پس شهرداری بر روش ها و نصب تجهیزات استحصال آب در ساختمان های نوساز نظارت و درصورت داشتن آن، پروانه ساخت صادر كند.
وی گفت: در اصفهان كم آبی و نشست زمین داریم و برای جلوگیری از این مصائب باید اقدامات شهری و مدیریتی را از یك نقطه آغاز كنیم.
این كارشناس منابع آب تاكید كرد: اگر هرماهه نوسانات سطح آب چاه های فضای سبز شهری را بررسی كنیم می توان به خوبی دریافت كه هر ماه این سطح در حال افت و پایین رفتن است، بنابراین باید به روش های خاصی سفره های آب زیرزمینی را تغذیه و از هدررفت روان آبها پیشگیری كرد.

** شهرهای امروزی نفوذپذیری خود را از دست دادند
پژوهشگر سیاستگذاری و حكمرانی آب در میزگرد ایرنا گفت: به نظر من در شرایط حدی كنونی كه با خشكسالی و یا با سیلاب مواجه هستیم شرایطی به شكل روان آب اتفاق نمی افتد.
مهدی فصیحی هرندی با اشاره به بحث سازگاری با روان آب افزود: سازگاری یعنی نمی توان با طبیعت مقابله كرد و باید شرایط را برای سازگار بودن با آن فراهم كرد.
وی ادامه داد: در گذشته معابر شهری اصفهان قیر و آسفالت نبود و به صورت خاكی بود كه همین امر موجب نفوذ روان آبها به سطح زیرین زمین، جلوگیری از سیلاب و بالا بوذن سطح آبهای زیرزمینی می شد.
این پژوهشگر آب با انتقاد از طرح محور شدن مدیریت آب در كشور اضافه كرد: متاسفانه امروزه شهرها نفوذپذیری خود را از دست داده اند بنابراین به جای سازگاری با روان آبها و سیلاب ها برای آن ها طرح تعریف می كنیم.
وی تاكید كرد: باید در معابر كناری شهر نفوذپذیری خاك را افزایش دهیم تا روان آبهای شهری به عمق زمین نفوذ و در قشر خاك نگهداری شود.
فصیحی تصریح كرد: در كشوری مانند هلند آسفالت های دانه درشت با نفوذپذیری در سطح شهر استفاده می شود كه باعث پیشگیری از جاری شدن روان آب در شهر می شود ولی در ایران درصد قیر در آسفالت ها زیاد است و نفوذپذیری خاك كاهش یافته است.
پژوهشگر سیاستگذاری و حكمرانی آب با تاكید بر اینكه باید روش شهرسازی در ایران تغییر كند ، گفت: اكنون سطح شهرها در حال بالا آمدن است و شهرها در بلندی ها ساخته می شود كه این امر خوبی نیست.
وی خاطرنشان كرد: اگر می خواهیم میراث های آبی مانند قنات ها و مادی ها باقی بمانند باید نقشی در شهرسازی نوین برای آن ها تعریف كنیم.
فصیحی اضافه كرد : در زمان حاضر كاربری برخی مادی ها در شهر در حال از بین رفتن است كه باید آن ها را در موضوع سازگاری با روان آبها وارد كنیم.
وی با اشاره به نقش انسان در مخاطرات طبیعی بیان كرد: هرگونه دستكاری در طبیعت و زمین كه در نفوذپذیری حوزه آبریز انجام بدهیم تاثیر خود را بر ایجاد روان آب و سیلاب در شهرها می گذارد.
این پژوهشگر اظهارداشت: پیش از این منازل دارای باغچه و فضای سبز و نفودپذیر بودند اما امروز به دلیل افزایش تعداد خودروهای سواری و نیازمندی ساختمان ها به پاركینگ، منازل شهری به قشری نفوذناپذیر تبدیل شده اند.
وی ادامه داد: اكنون روان آب منازل به فاضلاب ها منتقل می شود كه در نتیجه آب پاك بارش ها با مخلوط شدن با فاضلاب های شهری آلوده و غیرقابل استفاده می شوند و همچنین فاضلاب های شهری در معابر دچار پس زدگی می شوند.

** دانشگاه ها مساله محور نباشند
فصیحی با اشاره به تئوری بودن تدریس در دانشگاه ها گفت: متاسفانه اكنون بسیاری از دانشگاه های ما مساله محور شدند و به صورت كاربردی موضوعات و مباحث درسی را تحلیل و بررسی نمی كنند.
وی معتقد است كه راه حل های فعلی برای روان آبها مناسب نیست و باید دیدگاه ها اصلاح شود و از زاویه مقابله با طبیعت به روان آبها نگاه نشود.
پژوهشگر سیاستگذاری آب تصریح كرد: نباید مقابل طبیعت مانع گذاشت و باید با روان آبها روش های همزیستی را در پیش گرفت.
وی با تاكید بر به حداقل رساندن دخل و تصرف ها در طبیعت افزود: در سیاستگذاری شهری باید این موضوع نهادینه شود كه ساماندهی مادی ها و نهرها، بلوك گذاری نیست و مادی های قدیمی خود ساماندهی شده با طبیعت هستند زیرا شیب جریان آن ها با شیب زمین سازگار است.
فصیحی بر لزوم افزایش نفوذپذیری معابر شهری تاكید كرد و ادامه داد: سیاست، اجتماع و تكنیك سه حلقه مدیریت آب و روان آبهاست و رویكرد مدیریت روان آبها باید از استحصال به استهلاك تبدیل شود.
وی عنوان كرد: برخلاف این كه سیلاب ها در مقیاس های بزرگ هستند اما مسائل مربوط به آن باید به صورت مسائل خرد و جزئی دیده و بررسی شود برای مثال بافت جدید و قدیم شهرها باید به صورت مجزا در مسائل آبی بررسی شوند.
این كارشناس معتقد است مسائل مرتبط با آب را باید اجتماعی كرد و از راهكارهای سازه ای فاصله گرفته و به عنوان آخرین راه حل به آن نگاه كرد.
وی با انتقاد از هدفگذاری غلط شهری برای آمدن سیلاب و دفع آن در شهر اضافه كرد: هدفگذاری های شهری باید اصلاح شوند و استفاده از سیلاب و روان آب در هدفگذاری ها به جای دفع آن قرار بگیرد.
فصیحی ادامه داد : به جز پیاده روها باید تمامی معابر شهری را به معابری نفوذپذیر تبدیل كرد.
وی با اشاره به كمربند سبز اطراف اصفهان تاكید كرد: این كمربند به دلیل نیاز به آبیاری، خود موجب خشكی زاینده رود را فراهم كرد و یكی از خطاهای دیگر در شهرسازی و فضای سبز شهر اصفهان ایجاد فضای سبز برای كوه صفه و در شیب های این كوه است.

** برای دفع و استحصال آب های سطحی برنامه ای وجود ندارد
مدیر یك شركت دانش بنیان و كارشناس عمران و GIS در میزگرد ایرنا گفت: حریم شهر اصفهان 57 هزار هكتار و محدوده شهر اصفهان 25 هزار هكتار با احتساب مناطق ناژوان و خوراسگان است كه یك چهارم آن را پوسته معابر تشكیل می دهند.
امیرحسین شربافیون افزود: بنابراین یك چهارم مساحت شهر اصفهان را خیابان ها، پیاده روها و باغچه ها و یك چهارم آن یعنی 6 هزار هكتار را هم اعیانی (ساختمان ها) تشكیل می دهند كه دارای سقف و لایه نفوذناپذیر هستند.
وی كه 17 سال به روزرسانی نقشه های اصفهان را برعهده دارد ، می گوید: سایر بخش های شهر اصفهان را زمین های بایر، رودخانه ، فضای سبز و مناطق باز مانند قبرستان ها، ورزشگاه ها و فرودگاه در بر می گیرد و ما باید برنامه ای ویژه برای استحصال روان آبها در 12 هزار هكتار معبر و اعیانی اجرا كنیم.
این كارشناس با بیان اینكه ما برنامه ای برای دفع آب های سطحی نداریم ، تصریح كرد: اگر برای دفع آب های سطحی برنامه ریزی مناسبی صورت گیرد به صورت خودكار برای استحصال آب های سطحی كار شده است.
وی ادامه داد: در شهر اصفهان تنها در چند مكان مانند چهارباغ بالا و هزار جریب برای دفع آب های سطحی مجرایی در نظر گرفته شده است.
این مدیر شركت دانش بنیان بیان كرد: ساخت 35 هزار و 400 رسوبگیر، 5 هزار و 900 چاه جذبی و 100 عدد سیتیك از جمله اقدامات شهرداری اصفهان برای روان آبهای شهری است.
وی بیان كرد: در چند سال اخیر و به دلیل كم فشار بودن آب آشامیدنی شهری شهروندان به نصب پمپ و موتور در منزل خود و با هزینه های گراف اقدام كردند كه در صورت استحصال آب و استفاده از روان آبها می توان این فشار آب آشامیدنی را افزایش داد.
شربافیون اضافه كرد: آب قطره قطره از آسمان می بارد و ما موظف به برنامه ریزی روی تك تك این قطرات هستیم.
وی برگزاری چنین میزگردهایی را در راستای فرهنگ سازی و هشداری برای مردم و مسوولان موثر دانست و افزود: این میزگردها تاثیر فرهنگی دارد و می تواند بر رفتار مردم در مصرف آب روزانه و تصمیم گیری مسوولان شهری موثر باشد.
كارشناس عمران و GISبا اشاره به نصب ناودان در منازل قدیمی و هدایت آب های ناشی از بارش از پشت بام ها به باغچه ها و تغذیه سفره های آب زیرزمینی گفت: در شهرسازی كنونی آب ناودان ها به فاضلاب ها و یا معابر شهری و به بیرون از منازل هدایت شده و هدر می رود.

** تك واحدسازی در شهرها حذف شود
وی با انتقاد از اینكه شهرداری ها به دلیل درآمدزایی به سمت تفكیك رفته و به سمت تجمیع نمی روند، خاطرنشان كرد: تك واحد سازی در شهرها باید حذف شود و شهرسازی ما باید به سمت مجموعه سازی رود تا بام های با مساحت زیاد به دست آید تا امكان جمع آوری آب، ایجاد مخازن و صفحه های خورشیدی فراهم شود.
شربافیون با اشاره به وجود تنها یك دستگاه لیزر اسكنر در كشور و نیاز آن به 25 مجوز برای پروازهای نقشه برداری ، بیان كرد : سال 95 ما با استفاده از این دستگاه در اصفهان، نقشه ای توپوگرافی ( ناهمواری ها و پستی و بلندی) از سطح شهر و معابر تهیه كردیم كه هنوز در هیچ طرح و اقدامی از این نقشه ها بهره برداری و استفاده نشده است.
این كارشناس ادامه داد : كمتر شهری در كشور از این دستگاه لیزر اسكنر استفاده كرده است ولی این امكان در اصفهان بوجود آمد و باید از نقشه ها و اطلاعات به دست آمده نهایت استفاده را داشت.

** روان آبها به سفره های زیرزمینی و چاه ها منتقل شود
وی خاطرنشان كرد: در شهرسازی امروزی كوچه ها به آبراه تبدیل شده اند و برای روان آبها در معابر محل عبور مجزایی در نظر گرفته نشده اما در گذشته آبراه هایی در معابر شهر تعبیه شده بود كه آب باران را به جوی ها منتقل می كرد.
شربافیون گفت: وسعت شهرها باید محدود شده و به صورت ارتفاعی گسترش یابند زیرا هرچه وسعت بیشتر شود تلفات آبی نیز افزایش می یابد.
وی همچنین تاكید كرد: روان آبها باید به زیر زمین و نه پشت سدها منتقل شود و هدایت آب های حاصل از باران به سفره های زیرزمینی آن را سالم تر نگه داشته و مانع از تبخیر آن ها نیز می شود.
این كارشناس ادامه داد: در بسیاری از منازل قدیمی چاه های آب خشك با عمق 20 تا 30 متر وجود دارد كه اگر آبهای باران به این چاه ها هدایت شود كمك زیادی به تغذیه سفره آب زیرزمینی می كند.
وی اضافه كرد: اما در عین حال به دلیل افت سطح آب های زیرزمینی و نشستی كه زمین در بسیاری از شهرهای ایران داشته است انتقال روان آبها به زیر زمین هم نمی تواند سفره های زیرزمینی را تغذیه كند و باید با روش های دیگری این هدایت صورت پذیرید.
شربافیون درخصوص این وضعیت در شهر اصفهان تصریح كرد: نشست زمینی كه در اصفهان رخ داده است در زمان حاضر امكان هدایت آب های سطحی به لایه های زیرین زمین را از بین برده است.

** افزایش شهرها موجب هدر رفت روان آبهای سطحی می شود
دكترای مهندسی آب، آبیاری و زهكشی در این میزگرد ایرنا گفت: افزایش نفوذپذیری قشر خاك و سطح زمین و كاهش سرعت آب در كنترل روان آبهای سطحی موثرند.
حسن فروغی افزود: متاسفانه ما هر ساله در حال افزایش شعاع شهرهای كشور هستیم و باغ ها و فضاهای سبز كه قشری نفوذپذیر هستند را به محدوده های شهری، ساختمان و سطوح نفوذناپذیر تبدیل می كنیم.
وی با اشاره به اینكه این اقدامات موجب افزایش روان آبهای سطحی می شود ادامه داد: اكنون بخش هایی از روان آبها وارد سیستم فاضلاب شهری شده و باری مضاعف را به مدیریت شهری تحمیل می كند.
این پژوهشگر تصریح كرد: بخش دیگری از روان آبها داخل مادی ها، زمین ها و رودخانه ها رفته و به روش های مختلف جذب خاك شده و به آبهای زیرزمینی می پیوندد.
وی خاطرنشان كرد: در حوزه های شهری باید نهرها را از طریق گابیون بندی با سنگ و توری ساماندهی كرد ولی این به معنای بتن ریزی در مادی ها نیست.
فروغی اضافه كرد: بتن كردن كف مادی ها موجب نفوذناپذیری آن و جلوگیری از افزایش سطح آب های زیرزمینی می شود.
دكترای مهندسی آب، آبیاری و زهكشی اظهارداشت: استفاده از نهرهای موجود در شهرها برای نفوذ آبهای سطحی در قشر خاك موجب بالا رفتن بازدهی انتقال آبهای سطحی برای مواقع كم آبی می شود.
وی برای استفاده از روان آبهای مناطق ساختمانی شهر نیز گفت: ذخیره آب باران از طریق سقف ساختمان ها در پنل های ذخیره آب به شكل مخزن، راه مناسبی برای آبیاری فضای سبز ساختمان هاست اما این روش نیازمند زیرساخت هایی است كه هنوز در ایران عملیاتی نشده است.
7135/6026/