۴ اردیبهشت ۱۳۹۸،‏ ۱۳:۰۱
کد خبر: 83290260
۰ نفر
احیای آب بندان ها؛ راه مقابله با سیل در شمال ایران

ساری - ایرنا - سیل گسترده اخیر در استان های مختلف از جمله مازندران فروكش كرده و حالا این پرسش كه با توجه به افزایش بارش ها بهترین راه برای پیشگیری از سیل چیست در ذهن آحاد جامعه پررنگ تر شده است.

به گزارش خبرنگار ایرنا ، بارش های بهاری تقریبا همه مخازن طبیعی و انسان ساز آب در مازندران اعم از سدها، آب بندان ها و تالاب ها را پر كرده تا كشاورزان دغدغه ای برای تأمین آب كشاورزی امسال خود نداشته باشند ، اما آن سوی این روی خوش و خبر خوشحال كننده برای همه، بیمی از احتمال تكرار حادثه سیل نیز وجود دارد ، رخدادی طبیعی كه سال هاست در مازندران در اندازه های مختلف و با مقدار خسارات متفاوت تكرار می شود و هر بار هم اعلام می شود كه باید برای پیشگیری از خسارات آن اقداماتی انجام داد.
** خسارت های پنهان
سیل در بسیاری از كشورهای پرباران نیز رخ می دهد. در برخی كشورها بحران ایجاد می كند و در برخی مناطق نیز به پشتوانه سال ها برنامه ریزی و پژوهش، بدون این كه خسارتی ایجاد كند به یك فرصت هم تبدیل می شود.
حوادث پس از سیل و میزان خسارت ها نشان می دهند كه ایران هنوز نتوانسته سیل را مهار كند و به همین دلیل هر سال خسارات جبران ناپذیری به كشور وارد می شود. طبق اعلام وزیر كشور سیل اخیر در ایران 35 هزار میلیارد تومان خسارت وارد كرد.
البته گستردگی خسارات سیل اخیر آنقدر زیاد است كه تا مدت‌ها باید به بررسی جنبه‌های گوناگون آن در مناطق سیل‌زده پرداخت ، زیرا حجم خسارات سیل در اصل بیشتر از اعداد و ارقامی است كه مسئولان اعلام كرده‌ اند.
در این نگرش ، خسارت سیل تنها محاسبه اعداد و ارقام مربوط به تخریب بناها و زیرساخت‌ ها و از بین رفتن جاده ‌ها و پل ‌ها یا زمین ‌های كشاورزی و واحدهای دامداری نیست ، بلكه هزینه ‌ای كه بر جامعه به خاطر امدادرسانی تحمیل می‌ شود، توانی كه نیروهای امدادی و مردمی برای خدمت ‌رسانی صرف می كنند، چالش‌هایی كه پس از فروكش كردن سیل برای مردم مناطق آسیب ‌دیده ایجاد می ‌شود، درآمدی كه به واسطه تخریب بخشی از منابع درآمدی تا مدت ‌ها به دست نمی ‌آید و بسیاری از موارد اینچنینی كه در اعداد و ارقام اعلام شده محاسبه نشده‌ اند نیز در دسته خسارات قرار می‌ گیرند.
با این نگرش میزان خسارتی كه از سیل به یك جامعه وارد می شود بسیار بیشتر اعداد و ارقامی است كه اعلام می شود. بنابراین برنامه ریزی برای پیشگیری از خسارات و كنترل سیلاب به مراتب كم هزینه تر از اجرای طرح های پیشگیرانه است.
** بازگشت به راهكارهای سنتی بومی
یك استاد دانشگاه و دكترای علوم مهندسی آب معتقد است كه در استانی مانند مازندران با زیرساخت های بومی مدیریت منابع آب مانند زهكش ها و آب بندان ها، راه های پیشگیری از خسارت سیل كاملا در دسترس است و فقط كافی است كه مسئولان اراده ای برای استفاده از این فرصت ها داشته باشند تا خطر وقوع سیلاب و همچنین میزان خسارات پس از بارش های شدید و طغیان رودخانه ها كاهش یابد.
دكتر بابك مؤمنی به خبرنگار ایرنا گفت: میزان بارشی كه در روزهای نخست فروردین در مناطقی از ایران از جمله مازندران ثبت شد در هر جای دنیا اگر باشد سیل به راه می اندازد. اثرگذاری این بارش ها در وقوع سیل قابل چشم پوشی نیست ، اما آن چه كه باید جدی گرفته شود، مدیریت و كنترل سیل است.
وی اظهار داشت : مسأله اینجاست كه ما معمولا در زمان وقوع بحران به این فكر می افتیم كه باید بحران را مدیریت كنیم ، در حالی كه اقداماتی را باید از پیش انجام داد كه از وقوع بحران و وارد شدن خسارت جلوگیری كرد. همان طور كه ژاپنی ها سال هاست با زلزله های پیاپی زندگی می كنند، ما نیز باید شیوه مدیریت سیل و كنترل سیلاب در مناطق سیل خیز را در دستور كار قرار دهیم تا با كمترین خسارت سیل ها را پشت سر بگذاریم.
استادیار دانشگاه پیام نور مازندران گفت : در برخی شهرهای آلمان مانند هامبورگ كه رودخانه هایی با حجم آب دهها برابر رودخانه های مازندران دارند، مردم با سیل و حتی جزر و مد همیشگی آب بدون مشكل زندگی می كنند و تاكنون نشنیدیم كه هامبورگ با سیل یا مد آب دچار بحران شود. این ناشی از تفاوت مدیریت است. امروز ما باید با استفاده از الگوهایی كه كشورهای موفق در برابر سیلاب به كار گرفتند و همچنین استفاده از داشته های زیرساختی موجود ، برای مدیریت سیلاب برنامه ریزی كنیم ، نه این كه پس از وقوع سیل به فكر خارج كردن آن و كاهش خسارت ها بیفتیم. این یعنی باید قبل از این كه بحران ایجاد شود، مطالعات و پژوهش را جدی بگیریم.
مؤمنی ضمن تأكید بر انجام پژوهش ها، سه اصل اساسی برای كنترل سیل در مازندران عنوان كرد و گفت كه در صورت درست اجرا شدن این راهكارها، مدیریت سیلاب در مازندران به شكل مناسبی انجام می شود.
این پژوهشگر منابع آب گفت : به طور خاص در مورد استان مازندران یكی از راه های اساسی برای كنترل سیل، احیای آب بندان هاست. افزایش تراكم شبكه زهكشی راه اساسی دیگری است كه باید در مازندران جدی گرفته شود. سومین راهكار نیز تثبیت و ساماندهی رودخانه هاست كه باید جدی گرفته شود. در صورتی كه این سه اصل در مازندران به درستی اجرا شود، بی تردید زیرساخت ها و مال و جان مردم از سیل در امان خواهد ماند.
** نقش آب بندان ها
دكترای علوم و مهندسی آب در گرایش سازه های آبی با اظهار این كه اگر آب بندان های مازندران به درستی مدیریت می شد امروز شاهد این حجم از خسارت در برخی مناطق نبودیم ، توضیح داد : مثلا در شهرستان میاندورود از قدیم دو آب بندان وجود داشت كه متأسفانه به مرور عرصه آب بندان به نام اجاره به تصرف در آمد و بعدها فروخته شد. اگر مساحت تقریبی این دو آب بندان را در مجموع 10 هكتار و میانگین عمق آن ها را چهار متر در نظر بگیریم، این آب بندان ها می توانستند 400 هزار متر مكعب آب را در خود جای دهند كه بخش مهمی از آب رها شده در همین منطقه را شامل می شد.
وی با بیان این كه آب بندان ها یك سیستم سازمان یافته و مناسب برای مدیریت سیلاب در مازندران هستند، گفت : آب بندان در واقع مخزنی است كه یك شبكه متراكم زهكشی از زمین های اطرافش به این مخزن متصل می شود. نمونه آكادمیك آن آب بندان ' لَـله مرز ' در ساری است. زهكش اصلی تمام آب منطقه را به سمت آب بندان هدایت می كند و همین هرزآب جمع آوری شده را تحویل كشاورزی می دهد.
این استاد دانشگاه با اشاره به این كه مساحت آب بندان های مازندران زمانی 20 هزار هكتار بود ، گفت : اكنون حدود 13 هزار هكتار از آب بندان های مازندران برقرار است كه با توجه به قدیمی بودن این آمار، معتقدم به مساحت آب بندان های ما به سختی به 10 تا 11 هزار هكتار می رسد.
وی تاكید كرد : اگر آب بندان های مازندران با شبكه های زهكش پیرامونشان احیا شوند ، می توان به مدیریت سیلاب در استان رسید. به طور خاص در مورد استان مازندران معتقدم كه اگر ساماندهی رودخانه ها و تثبیت بستر به درستی اجرا شود و تراكم شبكه زهكشی به حد استاندارد برسد و آب بندان ها احیا شوند سیل با این حجم و خسارت رخ نمی دهد.
** ساماندهی رودخانه ها
مؤمنی كه مدتی مشاور ناظر بر مطالعات مرحله اول طرح جامع زهكشی اراضی كشاورزی استان مازندران بود، با تأكید بر ضرورت ساماندهی رودخانه و احترام به حقوق رودهای استان ، گفت : حالا كه سیل رخ داده باید مطالعات گسترده برای هر كدام از رودها و حوضه های آبریز ما انجام شود. به جای این كه بعدها همایش هایی برای بررسی سیل اخیر برگزار شود، امروز باید اساتید فن هیدرولوژی و منابع آب با پشتیبانی نهادهای مربوطه پای كار بیایند و بررسی ها را آغاز كنند.
این پژوهشگر منابع آب بر لزوم تثبیت و ساماندهی رودخانه ها بر اساس شرایط هر رودخانه نیز تأكید كرد و افزود : پژوهش های میدانی كه پس از سیل از سه جبهه سیاهرود، تلار و تجن داشتم نشان می دهد كه برای هر كدام از این حوضه ها باید نسخه ای جداگانه در نظر گرفت.
وی توضیح داد : در رودخانه تجن سازه های بین راهی نیز بر افزایش شدت آبگرفتگی و سیل اثرگذار بود. یكی از عوامل آبگرفتی در اطراف تجن بسته شدن دهانه پل ها بر اثر جمع شدن تنه ها و شاخه های درختان بود.
مؤمنی گفت : در مسیر رودخانه های ما سازه های مزاحم متعددی ایجاد شده كه می توانند در وقوع سیل اثرگذار باشند. این اتفاق در سیل اخیر نیز افتاد. طراحی نامناسب برخی پل ها سبب بسته شدن مسیر رود و جمع شدن آب شد و پل به خاطر بسته شدن دهانه به سد تبدیل شد. این موضوع به طور مشهود در كیاكلا ( مركز شهرستان سیمرغ ) اتفاق افتاد.
وی توضیح داد : بسته شدن دهانه پل روستای برج خیل روی رودخانه تلار باعث شد كه راه خروجی آب بسته شود و آب به داخل شهر و خانه های مردم شهرستان سیمرغ راهی شود. پیش بینی همین اتفاق در بارندگی های 12 و 13 فروردین باعث شد كه پیش از افزایش آب رودخانه، با مستقر شدن بیل مكانیكی در همین نقطه، جلوی بسته شدن دهانه پل گرفته شود و با وجود این كه میزان بارش ها بیشتر از بارندگی اواخر اسفند بود، كیاكلا دچار آبگرفتگی نشد.
این استاد دانشگاه گفت : بستر رودخانه های ما در برخی مناطق به طور كامل تصرف شده است. برای مثال می توان به رودخانه سیاهرود قائمشهر اشاره كرد. این معضل در سایر رودهای استان نیز دیده می شود. حتی در برخی فرآیندهای قانونی نادرست، حریم رودخانه برای كشت علوفه از سوی بخش دولتی اجاره داده می شود. ساخت و ساز در حریم رودخانه ها باید بر اساس مطالعات بلندمدت انجام شود تا شاهد چالش های اخیر نباشیم.
** اهمیت شبكه زهكشی
مومنی افزایش تراكم شبكه زهكشی را نیز عامل مهم دیگر در كنترل سیلاب مازندران عنوان كرد و گفت : با از بین رفتن بخش مهمی از شبكه زهكشی ، مسیر روان آب ها از بین رفته است. برای نمونه زهكش های طبیعی منطقه حوضه تجن حذف شده و مشكلاتی را ایجاد كرده است. آبراهه ها در این منطقه به دلیل تصرفات حاشیه ای از مقاطع واقعی شان كمتر شدند. معضلی كه در سایر حوضه ها نیز دیده می شود. برای نمونه شبكه زهكشی منطقه تلار معایب زیادی دارد و باید بازسازی شود.
وی افزود : سال 1391 در مطالعات طرح زهكشی اعلام كردیم كه از بین رفتن نهر جنگلبانی میاندورود مشكل ساز می شود. این نهر به رودخانه دارابكلا می ریخت ، اما حریم و بسترش را تصرف كردند و امروز مستقیم به زمین مردم می رود. با از بین رفتن زهكش ها، آبی كه وارد منطقه می شود مسیر خروج نخواهد داشت. روان آب نه مسیری برای هدایت شدن به سمت آب بندان دارد، نه آب بندان های ما ظرفیت گذشته را دارند و نه حریم و بستر رودخانه حفظ شده است. با این وضعیت اگر بارندگی منجر به سیل نشود عجیب است.
پژوهشگر حوزه منابع آب با بیان این كه وقوع این میزان بارندگی در نقاط دیگر استان هم می تواند خسارات زیادی ایجاد كند، گفت: حوضه آبریز هراز چالش های متعددی در زمینه تجاوز به حریم و بستر و از بین رفتن زهكش ها دارد. چنین حجمی از بارش در این منطقه می تواند سبب آبگرفتگی مناطق با كد ارتفاعی پایین شود و خسارات زیادی بر جا بگذارد. با توجه به شرایط خاصی كه مازندران دارد، باید هر چه زودتر نسبت به اجرای طرح های پیشگیرانه و كنترل سیلاب اقدام كرد.
سیل فروردین امسال در مازندران نه اولین بود و نه آخرین ، ولی می توان با درس گرفتن از خرابی ها و خساراتی كه بر جای گذاشت ، آن را تبدیل به نقطه عزیمت برای رفع همیشگی مشكل سیل و آبگرفتگی در استان كرد.
تنها سیل فروردین ماه بر اساس گزارش های رسمی مسئولان دستكم 17 هزار میلیارد ریال به بخش های مختلف در مازندران خسارت زد این در حالی است كه مهر ماه سال 97 نیز غرب مازندران شاهد جاری شدن سیل و سیلاب بود كه هنوز هم به حالت اولیه برنگشته است . سال های پیشتر هم به طور میانگین دو تا پنج مرحله سیل و سیلاب نقطه ای در مازندران رخ می داد كه باز هم با خسارات سنگین همراه بود.
با توجه به تكرار شدن سیلاب و آبگرفتگی در مازندران ، این پرسش برای همگان آزار دهنده شده است كه چرا رفع این مشكل به صورت اساسی همواره با سدی به نام ' كمبود یا نبود اعتبار ' مواجه می شود ولی در تامین خسارت های چند صد هزار میلیاردی سیل و سیلاب همه دستگاهها دست به دست هم می دهند تا اعتبارات و بودجه را بموقع و تمام و كمال تامین كنند ؟
9927/1654