معماری؛ گمشدۀ شهرسازی های امروز

ساری - ایرنا - ساختار و نمای ناهمگون بناهای شهری و روستایی در مازندران كه پیشینه و هویتی در معماری بومی دارد ، سبب شده كه امروز با وضعیتی نابسامان در معماری شهرها و روستاهای استان مواجه باشیم و رد پایی از عناصر دانش معماری منطقه در ساخت و سازها دیده نشود.

به گزارش خبرنگار ایرنا ، معماری به عنوان یكی از فراگیرترین دانش ها با بسیاری از مفاهیم اجتماعی و فرهنگی در ارتباط است. كارشناسان و صاحب نظران معتقدند كه معماری به دلیل چند بعدی بودن و گستردگی خاصی كه در فراگیری ابعاد زندگی بشر دارد، فراتر از یك دانش فنی و فرمول های محاسباتی است. این امر نكته ای نیست كه بتازگی به آن رسیده باشند ، بلكه از گذشته نیز در جامعه ای مانند ایران، معماری به عنوان یك دانش خاص با تكیه بر بسیاری از مؤلفه های فرهنگی، اقلیمی، اجتماعی و اعتقادی مطرح بود. با همین نگرش معماری در دسته هنرهای هفت گانه جهان قرار دارد و دانشی متفاوت از مهندسی محسوب می شود.
** روزی برای معمار
معماران برجسته و مطرح زیادی در تاریخ ایران بودند كه با جهان بینی خودشان بناهایی زیبا و منحصربه فرد را برپا كردند. ' بهاء الدین محمد بن حسین عاملی ' معروف به ' شیخ بهایی ' یكی از این معماران در تاریخ ایران است كه در دوران صفویه آثار خاص و بی نظیری را طراحی و اجرا كرد ؛ آثاری كه هنوز در اصفهان خودنمایی می كنند و اصالت و هویت معماری ایرانی را به رخ می كشند.
سوم اردیبهشت روز بزرگداشت شیخ بهایی و روز ملی معماری است. سال 1383 انجمن مفاخر معماری ایران مراسمی را در این روز برگزار كرد و پیشنهاد داد تا این روز به نام روز معماری ثبت شود. پس از این كه در سال 2009 یونسكو به بهانه سال نجوم ، نام شیخ بهایی را در فهرست مفاخر ایران ثبت كرد، در ایران نیز به طور رسمی سوم اردیبهشت به نام روز معمار ثبت شد.
معماران و كارشناسان معماری معتقدند كه توجه به هنر معماری در ایران به دلیل آشنا نبودن جامعه با ضروریات و اهمیت آن كاهش یافته و به همین دلیل جامعه طی چند دهه اخیر از مفاهیم مربوط به معماری دور شده است.
یك كارشناس ارشد مرمت و معماری در این باره به خبرنگار ایرنا گفت: پیش از بیان هر نكته ای درباره جایگاه دانش و هنر معماری در جامعه باید نگاهی به دلیل انتخاب روز بزرگداشت شیخ بهایی به عنوان روز معمار داشته باشیم تا به بخشی از پاسخ برسیم. انتخاب روز بزرگداشت شیخ بهایی به عنوان روز معماری نكته مهم و قابل توجهی است.
** هنرِ چندبُعدی
ابوالفضل نیكوبیان توضیح داد : ما معماران برجسته و بزرگی را در تاریخ ایران داریم كه كارهای بزرگ و ماندگاری هم انجام دادند و عموماً هم شیخ بهایی را به عنوان مشاور دربار صفوی در دوره شاه عباس اول و یك فیلسوف می ‌شناسیم. درست است كه او كارهای معماری بزرگی انجام داد، اما این كه سالروز بزرگداشت شیخ بهایی را به عنوان روز معمار نامگذاری كردند به خاطر این است كه ارتباط عمیقی بین فلسفه و دانش جهانبینی و معماری در بناهای ساخته شده توسط او وجود دارد.
وی افزود : این یعنی معماری صرفاً یك پروسه ساخت نیست ؛ بلكه حس و حال متفاوتی دارد كه فلسفه می ‌تواند وارد آن شده و با زندگی مردم درگیر شود. به خاطر همین خاص بودن معماری و فراگیری آن است كه سالروز بزرگداشت معمارِ فیلسوفی مانند شیخ بهایی را روز معمار نامگذاری كردند.
این كارشناس ارشد معماری با تأكید بر این كه معماری به جای این كه یك فن مهندسی صرف دیده شود، هنری كاملاً اجتماعی و جامعه‌ شناسانه باید به شمار بیاید، گفت : ما از تكنولوژی و مهندسی برای رسیدن به فضای معماری كه درگیر با زندگی مردم است استفاده می‌كنیم. در حقیقت معماری ظرف زندگی است و این ظرف زندگی در یك كالبد و فضای مشخص برای درست اجرا شدن به شاخصه های زیادی وابسته است.
این مدرس دانشگاه تصریح كرد : هر نقطه ‌ای معماری خاص خودش را دارد. در كشورمان كلیتی به نام معماری ایرانی داریم كه در طول تاریخ كشورمان گستردگی خاصی داشت. یك سری ویژگی ‌های مشخص و پایه‌ های اصلی را داشت و بعد متناسب با خرده اقلیم‌ ها و خرده ‌فرهنگ ‌ها معماری شكل و شمایل متفاوتی را پیدا كرد. آن كلیت در تمام ایران ثابت است. در مازندران هم به خاطر این كه اقلیمِ متفاوتی از سایر نقاط ایران دارد، طبیعتاً راه تعامل و ارتباط برقرار كردن با طبیعت و ویژگی‌ های خاص استان باعث شكل گیری معماری متفاوتی شد.
** بی توجهی به معماری بومی
نیكوبیان یادآور شد : باید این نكته را هم در نظر بگیریم كه معماری نیز روی فرهنگ تاثیر می ‌گذارد ؛ یعنی معماری ابتدا از اقلیم تاثیر می‌ پذیرد و بعد روی فرهنگ تأثیر می‌گذارد. در طول بیش از 6 هزار سال تاریخ معماری ایران این فرآیند مشاهده می شود. در مازندران هم وضعیت به همین شكل است. یعنی كلیتی از معماری متشكل از خرده اقلیم‌ های متفاوت در استان مازندران داریم كه از دشت تا كوهستان باعث شده اشكال متنوعی از معماری را در این استان داشته باشیم.
وی با بیان این كه مهم‌ ترین ویژگی معماری ایرانی بوم آورد بودن آن است، اظهار داشت : بوم آورد بودن یعنی در هر منطقه از مصالح موجود و در دسترس برای ساخت بنا استفاده می شد. در مازندران چوب عنصر اصلی معماری بومی بود و به خاطر همین معماری چوبی ما نسبت به تمام نقاط ایران كمی متفاوت تر است.
كارشناس بافت های تاریخی اداره كل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری مازندران با اشاره به غیرقابل توجیه بودن استفاده از مصالح بومی در معماری امروز ، گفت : درست است كه معماری بومی از نظر مصالح ویژگی هایی داشت، اما به هر حال در دورانی زندگی می‌كنیم كه تكنولوژی نقش بسیار مهمی در زندگی دارد و تكنولوژی باید در خدمت فضای معماری باشد. امروز دیگر انتظار نمی رود در معماری از چوب یا خشت یا كاهگل استفاده شود؛ چون اصلا قابل توجیه نیست ، كما این كه اگر در دوران گذشته هم تكنولوژی امروز در خدمت بشر بود حتما شكل معماری متفاوت می شد.
نیكوبیان افزود : نكته ای كه وجود دارد این است كه ما امروز فضای معماری را می توانیم به هویت معماری بومی نزدیك كنیم. در معماری ارتباط با طبیعت و اقلیم بسیار مهم است ، ولی ما در شهرسازی خودمان اصلا به شرایط اقلیمی توجه نمی‌كنیم.
كارشناس ارشد معماری با اشاره به ویژگی های اقلیمی معماری بومی در مازندران ، توضیح داد : كوران هوا در مازندران از شمال به جنوب است و به همین دلیل جهت ‌گیری خانه ‌ها در طول تاریخ مازندران كشیدگی شرقی و غربی داشت و بازشوها یا همان در و پنجره ها در ضلع جنوب و شمال قرار می گرفت. این شكل قرارگیری ساختمان ها باعث می شد كه در زمان گرما، هوای داخل خانه خنك بماند و ساكنان گرما را زیاد احساس نكنند. توجه به این داشته های بومی در معماری امروز در حقیقت شكلی از معماری پسامدرن است.
** معماری پسامدرن
وی افزود : ما در جهان شكل معماری مدرن را پشت سر گذاشتیم و به معماری پسامدرن رسیدیم، اما در معماری ایران همچنان این مدرنیته نقش پررنگی دارد. برای نمونه در مازندران یك تیپ ساختمان می‌بینیم كه همان تیپ ساختمان در بندرعباس یا شهرهای دیگر كشور هم قابل مشاهده است ، چون معماری ما هنوز در عصرِ مصالح قرار دارد.
این مدرس معماری اظهار داشت : برای یك ساختمان تجاری در نما از كامپوزیت استفاده می‌شود، ساختمان مسكونی هم همین نما را به كار می برد و بنای اداری هم به همین شكل ساخته می شود. وضعیتی كه نه فقط در مازندران، بلكه در سراسر كشور مشاهده می شود. همه این ها باعث شده كه شكل معماری ما یكپارچه شود. یعنی همان چیزی كه تا حدود 60 سال پیش در جهان دیده می شد ، ولی اكنون در دنیا دوره پسامدرن است و توجه به خرده اقلیم‌ ها و خرده‌ فرهنگ ‌ها در اولویت قرار گرفته است ، آن ها به این نتیجه رسیدند كه در معماری باید به زندگی و هویت‌ بومی احترام بگذارند.
نیكوبیان گفت : ما حدود هفت هزار سال بدون هیچ مشكلی در طبیعت زندگی كردیم، اما الان مصرف انرژی در معماری ما بسیار بالاست و آرامش در شهرها و معماری ما بسیار كم شده و در واقع بزرگترین آسیبی كه در معماری ایرانی امروز می‌ توانیم به آن اشاره كنیم بی توجهی به پژوهش و مطالعات كاربردی در معماری است ؛ یعنی معماران ما مطالعات در مورد تاریخ معماری ندارند و تاریخ معماری را صرفا یك سرگرمی می‌بینند و مطالعه می‌كنند ، در حالی كه اگر كاربردش را بدانند، خیلی راحت می‌توانند در بستر معماری امروز از آن استفاده كنند.
وی با بیان این كه خوشبختانه در دو سه سال اخیر مردم رجوع دوباره ای به مصالح سنتی داشتند، افزود : مردم به دلیل حس خوبی كه معماری بومی می‌گیرند، مایل هستند كه در معماری ساختمان چوب و آجر را به كار بگیرند. سازمان میراث فرهنگی هم با اهمیت دادن به مرمت برخی بناها باعث شد مردم حس و انرژی خوب موجود در معماری بومی را دریافت كنند. این روند صرفاً با تكیه معماران به پژوهش درست و كاربردی كمك می كند معماری نوین اما با اصالتی را در جامعه داشته باشیم و به مرور آرامش را به فضاهای شهری و روستایی برگردانیم.
9927/1654