پارادوكس در جريان آزاد اطلاعات – محمدرضا عرفانيان*

تهران - ايرنا- 'مارشال مك لوهان' در سال 1962 با انتشار كتاب 'كهكشان گوتنبرگ' نظريات بديع و متعددي پيرامون رسانه ها ارائه كرد كه محور همه آنها اين بود: 'جريان آزاد اطلاعات' پديده اي اجتناب ناپذير در جوامع انساني خواهد بود.

'مك لوهان' هنگامي نظريات رسانه اي خود را ارائه كرد كه هنوز هيچيك از وسايل ارتباط جمعي كنوني مانند اينترنت، شبكه هاي مجازي و رسانه هاي ديجيتال بوجود نيامده بود.
اين انديشمند در ترسيم فضاي رسانه اي جهان و گسترش اجتناب ناپذير وسايل ارتباط جمعي تا آنجا پيش رفت كه از اصطلاح 'دهكده جهاني' براي به تصوير كشيدن آينده سخن به ميان آورد.
مك لوهان معتقد بود با گسترش ابزارهاي رسانه اي و تنوع وسايل ارتباط جمعي، جهان به منزله يك دهكده خواهد بود كه نه تنها ملت ها بلكه تك تك انسانها مي توانند و بايد در لحظه به انواع اطلاعات در ارتباطات اجتماعي و بين فردي دست يابند.
نظريات مك لوهان در اندك زماني نه تنها از سوي انديشمندان و افكار عمومي جهان مورد تاييد قرار گرفت، بلكه روند گسترش رسانه هاي اجتماعي و تنوع اين رسانه ها ، بسياري از ديدگاههاي مك لوهان را كاملا به اثبات رساند.
اينك افكار عمومي جهان با در اختيار داشتن تجارب دهه هاي گذشته و با فراگير شدن رسانه هاي جمعي و بويژه پس از ابداع اينترنت و بوجود آمدن فضاي مجازي، نه تنها بيش از پيش به اهميت و لزوم 'جريان آزاد اطلاعات ' پي برده، بلكه اين پديده را يك اصل اساسي در زندگي اجتماعي مي داند.
نكته حايز اهميت اينكه در دهه هاي گذشته به موازات گسترش وسايل ارتباط جمعي و تحقق نظريات مك لوهان، جريان ديگري بوقوع پيوست كه به گونه اي دستاوردها و پيامدهاي پديده 'دهكده جهاني' را مخدوش ساخت.
در اين مدت قدرت هاي بزرگ با آگاهي از توان و قدرت رسانه در مديريت افكار عمومي تلاش كرده اند با استيلا و بهره گيري از اين ابزار آن را در جهت منافع خود بكار بندند. قدرتهاي بزرگ با اين تلاش در واقع اصل جريان آزاد اطلاعات را به چالش كشيده و اين پديده اجتماعي را با تنافض و پارادوكس جدي مواجه كرده اند.
غولهاي رسانه هاي جهان در حالي از لزوم 'جريان آزاد اطلاعات' سخن مي گويند كه در همان حال با امكاناتي كه در اختيار دارند از فعاليت رسانه هاي ديگر ممانعت بعمل مي آورند. اين قدرتها تلاش مي كنند 'جريان آزاد اطلاعات' را به پديده اي انحصاري تبديل كنند.
اخيرا گوگل دسترسي پرس تي وي و هيسپان تي وي به حساب هاي رسمي اين شبكه هاي خبري در برخي از سرويس هاي خود از جمله يوتيوب و جي ميل را بدون اطلاع قبلي مسدود كرد و هيچ توضيحي نيز در اين خصوص ارائه نكرد.
اقدام گوگل براي محدود كردن دامنه فعاليت رسانه هاي ديگر با هيچيك از اصول رسانه اي قابل توضيح نيست. بويژه اينكه هنوز افكار عمومي جهان فراموش نكرده است كه گروههاي تروريستي نظير داعش در زمان اوج فعاليت خود با استفاده از امكانات شبكه هاي اجتماعي نظير گوگل، يوتيوپ، فيس بوك و... از اقدامات تروريستي و غير انساني خود خبر ، گزارش و فيلم تهيه مي كردند و با هدف ايجاد رعب و وحشت در معرض ديد افكار عمومي جهان قرار مي دادند؛ و نكته تناقض آميز اينكه غول هاي رسانه اي به جاي مقابله با اين پديده شوم و مسدود كردن حسابهاي كاربري اين گروههاي تروريستي، اطلاعيه ها، تهديدها و فيلم هاي غيرانساني آنان را بازنشر مي دادند !
اينك در آستانه انقلاب چهارم صنعتي و ظهور و گسترش سامانه هاي هوشمند و ابر هوشمند، تلاش قدرتهاي بزرگ براي محدود كردن جريان آزاد اطلاعات چقدر واقعي است؟ آيا انحصاري كردن اطلاع رساني عملي است؟
با ظهور پديده 'ريز رسانه'، غول هاي رسانه اي در پس اين پارادوكس زمين گير خواهند شد.

*تحليلگر مسايل بين الملل
1- Marshal McLuhan
2- The Gutenberg Galaxy