سیل خوزستان؛ از پیوند رودها تا امنیت روانی سیل زدگان و ایمن بودن سدها

اهواز - ایرنا -میزگرد علمی درباره بزرگ ترین سیلاب خوزستان طی دهه های اخیر و جنبه های مختلف آن با حضور تعدادی از اساتید دانشگاه شهید چمران اهواز برگزار شد.

حدود 20 روز از سیل خوزستان در سال جدید می گذرد. كارون، كرخه و دز طغیان كرده و با غرقاب كردن دشت های خوزستان، حالا در اطراف اهواز به هم پیوسته اند.
آنطور كه كارشناسان می گویند در این مدت 10 میلیارد مترمكعب سیلاب وارد خوزستان شده، این در حالیست كه كل آورد پارسال این استان 13 میلیارد مترمكعب بوده است.
ستاد بحران خوزستان از زیر آب رفتن 105 روستا و هشدار تخلیه به 250 روستا و هفت شهر تا كنون خبر داده است. غرب اهواز نیز در معرض سیلاب است.
ایرنا درباره بزرگ ترین سیلاب خوزستان طی دهه های اخیر، و پرسش های مختلف پیرامون آن میزگرد علمی با حضور تعدادی از اساتید دانشگاه شهید چمران اهواز در سالن جلسات این دانشگاه، برگزار كرده است كه مشروح آن در پی می آید:

*سیل و دستكاری بشری
عضو هیات علمی دانشكده علوم آب دانشگاه شهید چمران اهواز، علت وقوع سیلاب اخیر در خوزستان را دستكاری های انسانی وسیع در مسیر رودخانه ها دانست و گفت: بارش های امسال بی سابقه نبوده، اما سیلاب امسال استثنایی و از نوع مصنوعی است.
علی محمد آخوندعلی با اشاره به نظریاتی كه درباره رخداد بارندگی و سیلاب مطرح شده است توضیح داد: دیدگاه های مختلفی وجود دارد درباره اینكه این اتفاقات برای نخستین بار رخ داده و بسیار نادر است، آنچه مسلم است بارش هایی كه رخ داده تكرار پذیر بوده، اما طغیان رودخانه ها است كه استثنایی و نتیجه دستكاری است، به این معنی كه سیلاب ها از نوع مصنوعی است.
وی افزود: قرائنی داریم كه در 100 سال گذشته این رویدادها اتفاق افتاده، به طور مثال شواهدی داریم كه نشان می دهد تراز رودخانه دز از شرایط فعلی (سه هزار و 200 مترمكعب برثانیه) بالاتر رفته و این مساله در عكسی قدیمی از پل باستانی دزفول كه 100 سال پیش توسط یك عكاس دزفولی گرفته شده مشخص است، در ایستگاه تله زنگ نیز تا 6 هزار مترمكعب برثانیه ثبت شده است.
به گفته وی بر اساس آمار 60 تا 70 ساله ای كه وجود دارد، دوره بازگشت یك هزار ساله قابل اعتماد نیست زیرا به دلیل تطویل شدن آمار، دوره های برگشت معنی دار نیستند.
آخوندعلی اظهار داشت: در سال های گذشته با تغییر شرایط حوضه ها، از طبیعی به حوضه های شهری مواجه بودیم، كه به دلیل دستكاری های شدیدی است كه در حوضه ها صورت گرفته، شهرهای كوچكی كه اكنون زیر آب می روند در اصل در دره ها، مسیرها و مسیل های سیلاب ساخت و ساز كرده اند یا تحت تاثیر جریانی هستند كه از بالادست سرازیر می شود.
وی افزود: در گذشته بدون اینكه سدی ساخته شده باشد، روان آب ها وارد دشت می شد، مثلا در كرخه به هورالعظیم كه 130 هزار هكتار وسعت داشت می ریخت، اما اكنون هور به وسیله دایك مرزی جداسازی شده و یك سوم آن برای ایران است، این در حالیست كه این دایك نباید ساخته می شد و برای داشتن جاده در مرز باید پل می ساختند.
عضو گروه هیدرولوژی و منابع آب دانشكده علوم آب، اضافه كرد: هورالعظیم یك ظرفیت و مخزن طبیعی بود كه قبل از ساختن سد بر روی رودخانه كرخه، رواناب ها و جریان های سیلابی را می توانست كنترل كند، در حالی كه اكنون ده ها شهر كوچك و بزرگ در پایین دست كرخه ساخته شده كه هر كدام برای حفاظت از خود سیل بند ساخته و در نتیجه باعث تغییر مسیر سیلاب شده اند.
وی پارك 'جزیره شادی' در اهواز را نمونه ای از دستكاری انسانی در رودخانه های استان دانست و گفت: كارشناسان آب از 35 سال پیش با وجود این جزیره مخالف بوده و اصرار بر لایروبی و برداشتن آن داشتند، اما مساله این است كه امثال این دستكاری ها در رودخانه ها، سواحل و سیلاب دشت های استان را بسیار مشاهده می كنیم.
آخوندعلی افزود: رودخانه كارون در اهواز در سال 1347 سیلاب 6 هزار و 700 مترمكعب برثانیه را عبور داد، اگر چه شهر دچار آبگرفتگی شد.

*پیوند بی سابقه رودها
آخوندعلی همچنین اتصال رودخانه های استان به یكدیگر را اتفاقی بی سابقه دانست و اظهار داشت: كرخه در حال سرریز كردن به رودخانه های كارون و دز است كه در40 سال اخیر تا كنون چنین اتفاقی رخ نداده كه سیلاب كرخه جاده شوش به اهواز را در سه چهار نقطه قطع كند.
وی با اشاره به وقوع سیلاب در محله عین 2 اهواز به دلیل سرریز كانال سلمان اظهار داشت: كانال های موسوم به چمران و سلمان كه در زمان جنگ برای رهاسازی آب زیر پای دشمن ساخته شده بودند، باید بعد از جنگ برچیده می شدند.
این استاد دانشگاه با بیان اینكه پخش سیلاب به دلیل دستكاری های انسانی در مسیر رودخانه ها تغییر كرده، تاكید كرد: بعد از سرریز رودخانه كرخه در كارون، همه بندها، سیل بندها و شبكه های آبیاری و زهكشی باید مدیریت بیشتری شود.
به گفته وی در پایین دست كرخه دستكاری های زیادی صورت گرفته است كه آثار آن قابل مطالعه است، یك راه برای كنترل سیلاب ایجاد حوضچه های تاخیری است برای نگهداشت آب است كه می تواند مصارف متعدد داشته باشد، نمونه های آن را در هایدپارك سیدنی، دریاچه هامون و الگوی چاه نیمه ها در زابل نام برد.

**سیل و فاضلاب
آخوندعلی با اشاره به مكاتبه اساتید دانشگاه شهید چمران با رئیس سازمان بحران كشور و مدیركل بحران خوزستان در هفته گذشته، گفت: در این نامه اعلام كردیم كه در صورت تداوم دبی سه هزار و 200 مترمكعب برثانیه كارون در مقطع شهری، مهمترین مشكل نه سیلاب، بلكه عدم تخلیه فاضلاب است كه علاوه بر آلودگی عوارض جبران ناپذیری ایجاد می كند.
وی با اشاره به پیشنهاد تخلیه شهر اهواز در صورت ادامه بارندگی ها و تداوم افزایش دبی كارون، افزود: از بابت طغیان كارون در اهواز نگرانی نداریم اما طغیان فاضلاب نگران كننده است، بنابراین اگر جمعیت كمتری در شهر باشد و مصرف آب و برق و در نهایت تولید فاضلاب كمتر شود، مشكلات كاهش می یابد، البته این پیشنهاد مربوط به پیش بینی هفته گذشته مبنی بر بارندگی شدید در روزهای آتی است و در شرایط فعلی كه پیش بینی بارش های ضعیف شده، نگرانی نخواهیم داشت.
این عضو هیات علمی دانشكده شهید چمران اهواز، افزود: شهر اهواز مهاجرپذیر است و ساكنان آن می توانند برای مدتی شهر را ترك كنند تا جمعیت كمتر شود، همچنین پیشنهاد كردیم كه دانشگاه یك هفته تعطیل شود تا ضمن كاهش جمعیت 50 هزار نفری دانشجو، بتوانیم آشپزخانه دانشگاه را به پخت غذا برای سیل زدگان اختصاص دهیم.
آخوندعلی همچنین با انتقاد از بی توجهی به نظرات علمی و دانشگاهی تصریح كرد: من آدم سیاسی نیستم اما معتقدم نمایندگان خوزستان در مجلس و جریان های سیاسی باید عقب نشینی كنند و اجازه دهند چند متخصص به مجلس راه یابند و مسائل آب خوزستان را حل كنند، تا رئیس مجلس نگوید كه هیچكدام از نمایندگان خوزستان تاكنون طرح ساماندهی و لایروبی رودخانه ها را مطرح نكرده اند.

**ماهیگیری طرفداران انتقال آب از سیل خوزستان
رئیس دانشكده علوم آب دانشگاه شهید چمران اهواز همچنین درباره طرح دوباره پروژه های انتقال آب كارون به فلات مركزی در پی سیلاب های اخیر خوزستان، گفت: هیچ كشور و هیچ نقطه ای از جهان بر اساس یك سال ترسالی مفرط و یا خشكسالی شدید برنامه ریزی منابع آب را انجام نمی دهد.
مهدی قمشی افزود: برنامه ریزی منابع آب هر كشور بر اساس متوسط 30 تا 50 ساله منابع آب است و 60 درصد متوسط آورد را مبنای برنامه ریزی و امور توسعه ای (شرب و بهداشت صنعت و كشاورزی) قرار می گیرد و بقیه آن باید در بستر خود جریان داشته باشد.
وی تاكید كرد: بنابراین نه سال آبی 97-96 كه خشكسالی مفرط بوده و نه سال 98-97 كه ترسالی شدید است برای برنامه ریزی منابع آب مناسب نیست.
قمشی اظهار داشت: این سیل بعد از 13 سال تنفسی به دریا و رودخانه داده زیرا در یك دهه گذشته، آبی از رودخانه به دریا نمی رفت و حتی آبزیان راه خود را پیدا نمی كردند اما اكنون شرایط بازیابی شده و آب شیرین وارد دریا می شود و محیط زیست طبیعی رودخانه بازگشته است كه این دوره سیلابی را هر چند سال یك بار باید داشته باشیم تا محیط زیست رودخانه را حفظ كنیم.

**احیای سیلاب برهای طبیعی
قمشی درباره تاثیر لایروبی كارون را در عبور سیلاب توضیح داد: در روزهای اخیر برخی ها تاثیر لایروبی كارون را بسیار پررنگ جلوه می دهند، در حالی كه تاثیر لایروبی در كارون برخلاف انتظارات، بسیار كم است و باید به دنبال راهكارهای دیگری برای زمان سیلاب باشیم.
این عضو هیات علمی دانشگاه شهید چمران اهواز افزود: بازگشایی معابر طبیعی (سیلاب بر طبیعی) كارون همانند نهرهای «بحره» و «مالح» كه در سال های گذشته از بین رفته، بسیار اهمیت دارد.
قمشی اضافه كرد: در سال های گذشته در مسیر بحره كه از آبراهه های مهم كارون به تالاب شادگان است، ساخت و سازهای زیادی صورت گرفته از جمله ساخت كوی طلاب در مسیر آن، به طوری كه سازمان آب و برق چون نتوانسته از نظر قضایی مشكلات بحره قدیم (سیلاب بر طبیعی) را مرتفع كند، به ناچار بحره جدید را ساخته است، اما در سیلاب اخیر هم معبر قدیم و هم جدید بحره پر از آب شده زیرا سیل راه خود را پیدا كرده است.
وی با بیان اینكه لایروبی نخستین اولویت برای كارون نیست، گفت: لایروبی به صورتی كه اكنون در اهواز انجام می شود، نه تنها اثر مثبت در سیلاب ندارد، بلكه اثر منفی دارد یعنی سطح آب بالاتر می آید.
این استاد دانشگاه ادامه داد: لایروبی اصول و اهدافی دارد كه اگر به منظور دفع سیلاب باشد با شیوه ای كه در اهواز انجام می شود متفاوت است.

**بحران فاضلاب در اهواز
قمشی همچنین با انتقاد از وضعیت فاضلاب شهر اهواز گفت: شبكه فاضلاب اهواز در روزهای عادی كه بارندگی نیست، هم مشكل و پس زدگی دارد، یك باران معمولی نیز سبب آبگرفتگی در شهر می شود، این در حالیست كه اولین مساله در توسعه شهری، فاضلاب است.
وی تصریح كرد: دفع فاضلاب نه مساله سیل، بلكه مساله روزهای عادی اهواز است و در تمام محله ها این مشكل وجود دارد كه نمی دانیم چرا بعد از سال ها تا كنون حل نشده است.
قمشی با اشاره به طرح مساله فاضلاب اهواز در شورای عالی آب، افزود: مقرر شده بود كه 80 هزار میلیارد ریال اعتبار برای فاضلاب اختصاص یابد تا در مدت چهار سال این مشكل حل شود، اكنون باید مدیران آبفا پاسخ دهند كه تكلیف این اعتبار و طرح چه شده است.

**اطمینان از استحكام سدهای خوزستان
عضو دیگر هیات علمی دانشكده علوم آب دانشگاه شهید چمران اهواز شایعات شكستگی در سدهای خوزستان را رد كرد و گفت: سدها معمولا با ضریب اطمینان بالا ساخته می شوند و ضریب اطمینان بالایی دارند و از بابت سدهای خوزستان نیز در سیلاب اخیر نگرانی وجود ندارد.
سید محمود كاشفی پور افزود: سد دز به صورت بتنی دوقوسه و سد كرخه خاكی با هسته رسی است كه ضریب اطمینان بسیاری بالایی دارد، علاوه بر این دیوار آب بند سد كه معمولا با مخلوطی از خاك رس و سیمان است كه اجازه عبور آب را نمی دهد و نشتی را كم می كند، بنابراین نگرانی از بابت پرده آب بند هم وجود ندارد و افكار عمومی نگرانی دراین باره نداشته باشند.
وی با بیان اینكه در شهرهای مسیر رودخانه كارون (در اهواز آبادان و خرمشهر) نگرانی از طغیان رودخانه وجود ندارد، خاطرنشان كرد: معتقدم تا یكی دو هفته آینده، اگر اتفاق خاصی نیفتد رودخانه كارون در اهواز به شرایط پایدار می رسد، اگر چه آبگرفتگی و سرریز فاضلاب در برخی مناطق مشكل ساز شده است.
این عضو گروه سازه های آبی دانشكده علوم آب، با اشاره به بارندگی های بهاره اضافه كرد: این بارندگی از نظر واقعه هیدرولوژی اگر بی نظیر نباشد اما كم نظیر است به طور نمونه در 24 ساعت شاهد 135 میلیمتر بودیم، بنابراین این رخداد از نظر سیلاب كم نظیر است.
وی مدیریت سدها را در سیلاب اخیر «خوب» ارزیابی كرد و گفت: در مدیریت سدها سهل انگاری اتفاق نیفتاده است.
كاشفی پور با اشاره به بارش های هفته آینده، نسبت به احتمال وقوع مجدد سیلاب هشدار داد و افزود: بزرگ ترین مشكل ما در حوضه كرخه است نه در دز و كارون، اكنون حجم ذخیره به 6 میلیارد مترمكعب رسیده، و همه آوردها باید به پایین دست تخلیه شود زیرا نگهداشت این حجم آب اطمینان را پایین می آورد، كه امیدواریم ظرفیت خالی در حوضه سیمره بتواند كمك كند.
وی درباره علت عدم تخلیه سد كرخه از 6 ماه قبل، توضیح داد: یك مساله در مدیریت سدها و سیلاب، مسائل هیدرولوژیكی و تبدیل باران به رواناب، عدم قعطیت در پیش بینی هاست، برخی معتقد هستند كه چرا سد كرخه از 6 ماه قبل تخلیه نشد، در حالی كه سه چهار سال پیش كه سدها تخلیه شده بودند در تابستان با چالش آب روبه رو شده بودیم.
كاشفی پور درباره انتقادات كارشناسان و فعالان محیط زیست نسبت به سدسازی در كشور اظهار داشت: سدها در كنترل سیلاب ها نقش مهمی داشتند، چنانكه بیشترین مشكل سیلاب های اخیر در حوضه كرخه و دز بوده و در كارون كه سدهای زنجیره ای زیادی ساخته شده مشكلی تا كنون نداشتیم.
وی با بیان اینكه در حوضه رودخانه دز، سد بختیاری هنوز ساخته نشده، اضافه كرد: عملیات اجرایی این سد باید آغاز شود.
كاشفی پور همچنین با بیان اینكه در كشور به آبخیزداری توجهی نمی شود، گفت: پوشش گیاهی حركت سیلاب و تولید رواناب را كاهش می دهد، از سوی دیگر آب همراه با گل و لای، دبی بالاتر و مخرب تر دارد كه نمونه آن در لرستان اتفاق افتاد.
عضو هیات علمی دانشكده مهندسی دانشگاه شهید چمران اهواز نیز گفت: جو روانی حاكم به گونه ای است كه توضیحات و اطمینان بخشی های مسئولان نتوانسته التیام بخش نگرانی ها باشد و بنابر این لازم است ازدیگاه كارشناسی این مساله برای مردم تشریح شود.
دكتر حمید رضا غفوری افزود: مهندسی علوم آب علمی است مبتنی بر آمار و احتمالات و در این علم هیچ چیز را با قطعیت نمی توانیم بیان كنیم كه البته تقریبا در تمام حوزها به این گونه است بنابراین هیچ كس نمی تواند به یقین بگوید این نگرانی هایی كه وجود دارد رخ می دهد.
وی ادامه داد: با توجه به اینكه از نظر علمی اگر احتمال رخداد یك واقعه آن چنان ضعیف یعنی نزدیك به صفر باشد هیچ كس خود را نگران آن نمی كند گفت: در حال حاضر دغدغه های جامعه به 2 شاخه تقسیم می شود كه یكی ناشی از افزایش خروجی سدها است كه مردم دغدغه دارند كه آیا آب بالاخره در اهواز و یا نقاط دیگر به حدی می رسد كه زندگی مردم را به شدت تحت تاثیر قرار دهد.
غفوری بیان كرد: به نظر می رسد با توجه به وضعیت موجود و آنچه در سطح جامعه وجود دارد، در حال حاضر پذیرش نسبی وجود دارد كه احتمال آن چنان زیاد نیست و اگر هم دبی تغییری كند تاثیر ویرانگری نخواهد داشت و شهرها را دگرگون نمی كند.
معاون طرح و توسعه دانشگاه شهید چمران اهواز اضافه كرد: دغدغه دوم كه بیشتر این روزها در فضای مجازی و بین مردم هم مطرح می شود مساله شكستن سدها است كه آیا احتمال شكسته شدن سد وجود دارد و در صورت بروز این حادثه تبعات آن برای خوزستان چیست؟
وی اظهار داشت: با توجه به توضیحات یاد شده هیچ كس به یقین نمی تواند بگوید كه هیچ اتفاقی برای سدها نخواهد افتاد اما این احتمال آن چنان ضعیف و دور از ذهن است كه به نظر نمی رسد كه لازم باشد مردم و یا خود را نگران كنیم و برای این كار برنامه ریزی كنیم.
غفوری ادامه داد: چون اگر این اتفاق رخ دهد شبیه سازی نشان می دهد آن چنان حادثه مهیب است كه از عامل انسانی كاری بر نمی آید ولی این به معنای نگران كردن مردم نیست چون احتمال بسیار ضعیف است و مردم نباید دغدغه ای به خود راه دهند.
عضو هیات علمی دانشكده مهندسی دانشگاه شهید چمران اهواز در مورد امكان تداوم سیلاب های عادی در روزهای اخیر و احتمال بروز مشكلات جدی تر گفت: قرائن و شواهد نشان می دهد كه اوضاع رو به آرامش است البته مردم باید آمادگی های لازم را برای مقابله داشته باشند و بدون هراس و با حفظ آرامش و اقدامات اولیه را در نظر بگیرند.

**بارندگی های شدید در خوزستان جدید نیست؛ هر 10 تا 15 سال اتفاق می افتد
رییس دانشكده مهندسی علوم زمین دانشگاه شهید چمران اهواز نیز گفت: اگر به تاریخ بارندگی های خوزستان توجه كنید هر 10 تا 15 سال بارندگی های شدید در خوزستان رخ داده بنابراین اتفاق تازه ای نیست.
دكتر نصرالله كلانتری افزود: از آنجایی كه یخ ها در قطب شمال در حال ذوب شدن است 2 جریان مدیرانه ای و اقیانوس اطلس اتفاق می افتد؛ جریان اطلس وقتی از مناطق آبی عبور میكند رطوبت را جذب و بارندگی پرباری ایجاد می كند اما جریان اطلس اگر با مدیترانه تلاقی پیدا كند بارندگی بسیار شدید ایجاد می شود.
وی بر مطالبه گری در خوزستان تاكید كرد و گفت: حق ما نیست مشكلات گرد و خاك، آلودگی هوا و سیلاب را داشته باشیم.

**اعزام تیم های روانشناسی به مناطق سیل زده
عضو هیات علمی دانشكده علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه شهید چمران اهواز نیز اظهار داشت: یكی از آثار مهم رخدادهای طبیعی مانند سیل و جنگ آثار فرهنگی و روانی است كه گاهی ماندگارهستند كه دانشگاهها می توانند در كاهش این آثار خدمات خوبی را ارائه كنند.
دكتر مسعود صفایی مقدم افزود: مدیریت بخش مشاوره دانشكده علوم تربیتی و روان شناسی دانشگاه تیم های روانشناسی و مشاوره برای ارائه خدمات به سیل زدگان به مناطق سیل زده اعزام شدند.
وی بیان كرد: دانشگاه ستاد كمك رسانی به سیل زدگان را نیز تشكیل داده و شبكه ملی جامعه و دانشگاه نیز نشست هایی را برگزار كرده است.
صفایی مقدم با اشاره به نقش دانشگاهیان دركمك و مدیریت این حادثه گفت: از آنجایی كه دانشگاهیان تجربه زیادی دارند و در امور اجرایی استان نقش هایی را ایفا كرده اند، حضور آنها در ستادها و كنار مسئولان ستاد بحران استان تا حدی موثراست و باید تقویت شود.
عضو هیات علمی دانشكده علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه شهید چمران اهواز ادامه داد: همچنین ستادهای مردمی كه به طور خود انگیخته فعال شده بسیار موثر عمل كرده اند.
وی در خصوص وضعیت سیلاب گفت: در مجموع در استان آمادگی موثری برای این واقعه نداشته و ما باید از این مسائل درس بگیریم و چون یك در استان بحران خیززندگی می كنیم در این راستا لازم است طرح جامع علمی برای مدیریت بحران در خوزستان زیر نظر دانشگاه تدوین شود.
صفایی مقدم اضافه كرد: البته با این عنوان اقداماتی صورت گرفته اما باید كتابچه اصول راهنمای كار در مدیریت بحران بر اساس وضعیت خوزستان تدوین شود كه در صورت بروز بحران با مشكلات كمتری روبرو شویم.
یكی دیگر از اعضای هیات علمی دانشگاه شهید چمران اهواز نیز اظهار داشت: از مولفه های مورد توجه روانشناسی در زمان بحران، احساس امنیت روانشناختی انسان ها است و مبنایی ترین منبع احساس امنیت در انسان ها مادر و خانه است.
دكترعباس امان الهی بیان كرد: دل كندن از منبع امنیت حتی در مواقع خطر و بروز حوادث مانند سیل به راحتی امكان پذیر نیست و از جمله درس های اساسی روانشناسی این است كه خانه نماد عشق و امنیت و سایر پایه های اساسی روانشناختی انسان ها است و فاصله گرفتن از خانواده حتی در شرایط عادی نیز سخت است.
وی ادامه داد: از ابتدای وقوع سیل تا كنون كارگروه روانشناختی دانشگاه شهید چمران اهواز با همكاری انجمن مشاوره ایران تشكیل شد تا حداقل كمك های اولیه روانشناختی را به سیل زدگان ارائه كند و نشست هایی با كودكان و زنان نیز به صورت ویژه برگزار می شود و ستاد كمك دانشگاه به سیل زدگان نیز برقرار شده است كه در حال حاضر در 10 اردوگاه تیم های روانشناسی مستقر شده است.
امان الهی افزود: برای ارائه خدمات بهتر به سیل زدگان باید مدیریت یكپارچه برقرار شود.
3004/9754