۱۲ فروردین ۱۳۹۸،‏ ۱۱:۵۹
کد خبر: 83261631
۰ نفر
قلعه خرگوشي ندوشن پديده اي زيبا در قلب كوير

يزد – ايرنا - قلعه يا رباط خرگوشي ندوشن از معروف ترين كاروانسراهاي دوره صفوي به شمار مي رود و از جمله 999 كاروانسرايي است كه به دستور شاه‌عباس صفوي توسط معماران اين منطقه از استان يزد ساخته شده است.

به گزارش ايرنا، زماني كه شاه عباس صفوي تصميم به ساخت اين كاروانسراها گرفت از طرف بازرگانان ندوشني كه بين شهرهاي ندوشن، ورزنه و اصفهان رفت و آمد مي كردند، وجود چشمه آب در وسط كوير و بيابان بنام چشمه خرگوشي را به اطلاع دربار شاه عباس رسيد و ساخت رباطي در اين منطقه را تقاضا كردند.
نقشه همه رباط ها از قبل تهيه شده و طرح آنها يكسان بود و معمارها و بناهاي ندوشني ساخت رباط خرگوشي را بر عهده گرفتند.
براي ساخت اين بناي تاريخي، سنگ و آجر نياز بود كه سنگ هاي آن از جنس گرانيت از كوه هاي اطراف قلعه جمع آوري و آجر آن نيز از كوره هاي آجرپزي ندوشن كه تا حدود 30 سال پيش فعال بود تامين شده است.
به منظور استحكام و جلوگيري از فرسايش بنا، قسمت پايين قلعه تا ارتفاع دو متر با سنگ و بخش فوقاني ديوارها با آجر بنا شده است.
ساربانان روستاهاي ندوشن و سورك با شترهاي خود آجرهاي پخته شده در كوره هاي آجرپزي ندوشن را به قلعه حمل و معماران و بناهاي چيره دست اين منطقه نيز اقدام به ساخت قلعه كردند.
پس از ساخت اسكلت اصلي ساختمان براي تزئينات داخلي قلعه از سنگ هاي كوه سفيده ندوشن استفاده شد و در آن زمان هنرمندان سنگ تراش با تراشيدن، يكسان و هم اندازه نمودن سنگها، مصالح را با شتر به محل قلعه حمل مي كردند.
پشت بام قلعه داراي ديوارهايي با عرض دو متر مي باشد و با آجرهاي مربع شكل و تخت فرش شده و طراحي ناودان هاي پشت بام با تراشيكاري هنرمندان سنگ تراش ندوشن زيبايي خاصي به اين بنا داده است كه هم اينك بسياري از آنها تخريب شده و برخي هنوز سالم و پا برجا است.
كاروانسراي خرگوشي شامل صفه‌ها، حجره‌ها و اصطبل است و سردر آن داراي ايوان و دو طبقه بوده كه طبقه دوم شاه نشين مي باشد و بخش شاه نشين محل اقامت بزرگان، كاروان داران و كساني كه از بنا محافظت مي كردند، بوده است.
در داخل رباط 18 صفه وجود دارد و يك صفه بزرگ تر و صفه ديگري كه در قسمت جنوبي قرار دارد، داراي محراب و نمازگاه و در هر بدنه آن، پنج ستون ساخته شده است.
در چهار زاويه رباط، چهار مدخل ورودي اصطبل هاست و مخزن آب به صورت آب انبار در وسط رباط ساخته شده است.
از تزيينات بنا مي‌توان به كاربندي آجري سر در ورودي و از نفيس ترين آثار آن مي توان به كتبيه سنگي در بخش شاه نشين ورودي اصلي قلعه به خط علي رضا عباسي خطاط معروف عصر شاه عباس ياد كرد كه از اصفهان رنج سفر تحمل كرده و به محل قلعه آمده و دست خط ماندني خود را روي سنگها نوشته و حكاكان چيره دست ندوشني آن را به صورت برجسته روي سنگها حك كردند.
كتيبه ياد شده روي 15 قطعه سنگ يشم سبز رنگ به طول هشت متر و عرض 60 سانتيمتر و در سه ضلع ورودي قلعه نصب شده و عبارت آن بدين شرح است : « امر فرمودند بانشاء اين رباط بندگان نواب كامياب كلب آستانه حضرت اميرالمومنين علي بن ابي طالب عليه السلام عباس الحسيني الموسوي الصفوي بهادر خان خلد الله ملكه و ثواب آن به روح جد بزرگوار خود پادشاه غفران پناه فردوس بارگاه شاه طهماسب انار الله برهانه هبه فرمودند . كتبه علي رضا عباسي ،1023.
متاسفانه چند سال پيش سارقان اثار تاريخي و ميراث فرهنگي سنگ هاي نوشته شده بر پيشاني قلعه را از جاي خود كندند و قبل از اينكه از كشور خارج كنند با هوشياري نيروي انتظامي دستگير و سنگ هاي تاريخي بازگردانده شد.
از ديگر آثار نفيس رباط خرگوشي مي توان به دو قطعه سنگ سياه رنگ اشاره كرد كه در ديوار ورودي رباط نصب شده بود كه يكي از آنها در سالهاي پيش ربوده شد و ديگري توسط ميراث فرهنگي استان نگهداري مي شود.
متن اين سنگ كه تاريخ ساخت بنا را نشان مي دهد بدين شرح مي باشد: هوالله سبحانه،به سعي العبد الملك المعبود الا له اسد الله بن حسن خانه خواه،سنه 1023.
اين رباط چهار ايواني بوده و در اضلاع شرق و غرب خود هفت طاق پوش دارد كه مركز ايوان و در هر سوي ايوان سه اتاق مي باشد.
در اضلاع شمالي و جنوبي هفت طاق نما دارد كه در مركز ايوان ها و در طاق نماهاي انتهايي به اصبطل هاي پشت اتاق ها راه مي يابد و ايوان ضلع جنوبي نيز داراي محراب بوده و تا ارتفاع دو متري و تا پاي طاق قوس ها و سقف ها از سنگ لاشه منطقه ساخته شده است.
وجود پنج برج نما در هر ضلع و حفره هاي تيرانداز در بالاي ديوارها از كاربري نظامي قلعه علاوه بر كاربري خدماتي حكايت دارد.
موقعيت مكاني و قرارگرفتن در طبيعت بكر كوير باعث شده كه اكنون اين كاروانسرا يكي از رصدگاه‌هاي كشور به شمار آيد.
با توجه به اينكه بيش از 400 سال از ساخت اين بنا مي گذرد؛ متاسفانه بخش هايي از اين بنا به خصوص پايه‌ها و ديواره‌هاي سنگي كاروانسرا در اثر گذشت زمان و فرسايش در حال تخريب است و اگر به همين روند پيش رود از اين بناي باشكوه صفوي جز نامي در ميان كتابها چيزي باقي نخواهد ماند.
اگر چه چند سال قبل اداره كل ميراث فرهنگي استان يزد بخش هايي از اين بنا را مرمت و بازسازي كرده است؛ اما با توجه به تخريب هاي صورت گرفته، حفظ و نگهداري كامل آن به اختصاص اعتبارات و توجه مسئولان و متوليان نيازمند است.
از نظر تقسيمات كشوري اين قلعه كه با نام قله خرگوشي ندوشن شناخه مي شود، جزو بخش ندوشن بوده؛ اما در اوايل دهه 60 از حيث تقسيمات رسمي از ندوشن منتزع و به شهرستان اردكان الحاق شده است كه مردم و مسئولان ندوشن اميدوارند شرايط بازگشت آن به خاستگاه اوليه فراهم شود .
اما آنچه مهم است اينكه كاروانسراي قلعه خرگوشي حال و روز خوبي ندارد و بايد فارغ از وابستگي به ميبد، اردكان و ندوشن براي حفاظت و نگهداري آن تلاش مجدانه اي شود.
با توجه به اينكه رباط خرگوشي در كنار تالاب بين المللي گاوخوني قرار دارد اميد است روزي همچون گذشته شكوه خود را بازيابد، گاوخوني هم بارديگر زنده شود و ميزبان حيات وحش و پرندگان مهاجر باشد.
كاروانسراي خرگوشي با مساحت شش هزار و 400 متر مربع همچون نگيني در قلب بيابان و كوير و در ميان شهرهاي ورزنه اصفهان و ندوشن يزد قرار گرفته است.
پررونق‌ترين دوره ساخت كاروانسراها را مي‌توان دوره صفويه دانست و در اين دوران شاه عباس اول تصميم به بازسازي و احياي جاده ابريشم كرد و يكي از الزامات اين كار را احياي كاروانسراها مي‌دانست.
كاروانسراي قلعه خرگوشي كه در 55 كيلومتري شمال ندوشن واقع شده در اسفند 1377 به شماره 2236 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است.
6198/ 6014/