۲۹ اسفند ۱۳۹۷،‏ ۱۰:۱۹
کد خبر: 83249591
T T
۰ نفر
سنت های كهن نوروزی در آئینه استان مركزی

اراك - ایرنا - نوروزگان جشن ملی و دیرین است كه از جذابیت ها و غنای فرهنگی برخوردار بوده و هرسال با آمدن بهار سنت های آن در جای جای كشور و خرده فرهنگ های متنوع ایران زمین با شمایل و جلوه های خاص برگزار می شود.

به گزارش ایرنا، استان مركزی در قلب ایران لایه هایی از میراث فرهنگی نوروز را با ادبیات و رسوم خاص در خود دارد و در هنگامه بهار مردم این دیار هنگام با سایرا اقوام ایرانی به استقبال از نوروز رفته و آیین های زیبا و دلنشین فرهنگی را اجرا می كنند.
استان مركزی گنجینه ارزشمندی از داشته های تاریخی، فرهنگی و گردشگری در دل خود دارد و اگرچه برخی از سنت های نوروزی در این خطه اشتراكاتی با سایر اقوام ایرانی دارد اما برخی آیین ها رنگ و لعاب محلی و بومی داشته و با شیوه خاص در این ایام برگزار می شود.
خانه تكانی و شست و شوی وسایل به عنوان یكی از سنن نیكو و مشترك مردم این استان با سایر مناطق ایران است كه در آستانه نوروز به مناسبت نو شدن سال برای نظم دهی، نظافت و زینت محل زندگی و كوی و برزن انجام می شود.
مردم استان مركزی بر این باورند كه با خانه تكانی غبار و آلودگی ها را از خود و محل زندگیشان می زدایند و به استقبال پاكیزگی و نوشدن می روند.
مردم استان مركزی از نیمه های دوم اسفندماه و در كنار تكاپوی كارهای نوروزی سبزه عید می ریزند و برای تزئین سفره هفت سین تخم مرغ می آرایند كه این رفتار نمادی از رویش و تحول و بركت است.
برگزاری جشن چهارشنبه پایان سال همزمان با سایر مناطق ایران از دیگر سنن نوروزی رایج استان مركزی است كه به طور معمول به صورت جمعی برگزار شده و مردم مناطق شهری و روستایی با افروختن آتش در شامگاه سه شنبه و پریدن از آتش آرزوی شادكامی و سلامت را در ایام سال نو برای همدیگر دارند.
قاشق زنی رسم ویژه چهارشنبه سوری در استان مركزی است كه در این روز فردی چادر به سر می كند و بدون نشان دادن هویت واقعی به در خانه ها می رود و از صاحب خانه پولی به عنوان هدیه و بركت می گیرد.
درآمد حاصل از قاشق زنی كه به عنوان جارچی آمدن بهار نیز شهرت دارد بین خانواده های ضعیف محله تقسیم می شود اما در سال های اخیر كارویژه های این رسم نسبت به سال های دور كمرنگ شده است.
در شب چهارشنبه سوری هنگام غروب آفتاب طیف های مختلف مردم با افروختن آتش از روی آن می پرند و اشعاری نظیر محنت برو روزی بیا، سیاه برو قرمز بیا و زردی من از تو سرخی تو از من را می خوانند و معتقدند با این كار سنگینی سال قبل را به جا گذاشته و با شادی وارد سال نو می شوند.
چهارشنبه آخر سال در كمیجان نیز با 2 بار آتش روشن كردن همراه بوده است كه یك بار آن در غروب سه شنبه با نام «كوله چارشمه» و دیگری در شب قبل از تحویل سال بربام ها بوده است.
در این رسم مقداری هیزم، چوب و بوته را به پشت بام می بردند و در ساعتی كه هوا غروب می كرد، آن ها را روشن كرده و هلهله سر می دادند.
رفتن بر سر مزار درگذشتگان در روز پنجشنبه آخر سال از دیگر رسومی است كه مردم استان مركزی در نقاط مختلف انجام می دهند و بازماندگان ضمن قرائت فاتحه و قرآن، بر سر مزار اموات خود سبزه قرار می دهند.
خرید لباس نو، شیرینی، شكلات، آجیل، ماهی قرمز و پهن كردن سفره هفت سین از دیگر رسوم مردم این خطه است.
اقشار مختلف مردم استان مركزی ساعاتی قبل از تحویل سال جدید لباس های نو بر تن می كنند و در كنار سفره هفت سین می نشینند و در زمان تحویل سال جدید دست به دعا بر می دارند و از پروردگار خویش بهترین ها را در سال نو طلب می كنند.
برخی از مردم نیز در زمان تحویل سال در مساجد، مزار شهدا، اماكن مذهبی و متبركه و یا مزار عزیزان خود حضور پیدا می كنند.
گذاشتن چراغ روشن بر سر سفره هفت سین به عنوان نمادی از نور، پایداری و گرما در سال نو، فتیر و یا نان به عنوان بركت، آب و سیب به عنوان نماد زندگی و فراوانی، سبزه نماد طراوات و شادابی و آینه به عنوان نمادی از شفافیت و صفا، سنجد به عنوان نماد دلدادگی و زایش و باروری، ماهی به عنوان نماد ماه سپری شده اسفند، كلام الله مجید به عنوان بركت و راهبر زندگی در سال جدید و اسفند برای دور كردن چشم زخم از زندگی از اركانی است بیشتر خانواده های استان مركزی به آن باور دارند و عمل می كنند.
مردم استان مركزی پس از تحویل سال نو شروع به دید و بازدید می كنند و كوچكترهای فامیل به عیدی بزرگترها می روند.
در بسیاری از روستاهای اطراف اراك، 50 روز مانده به بهار با برگزاری رسم كوسه ناقالدی آوازه های سپری شدن زمستان سرداده می شود و با نمایشی خیابانی و سمبلیك آوازه ای سرداده می شود كه باید كم كم به سمت نو شدن فصل، زایش و استقبال از بهار رفت.
در این رسم 2 نفر یكی با عنوان كوسه با لباس های تزئین شده و دیگری به عنوان بز (تگه) با كلاه پوستی، لباس نمادین و زنگوله و تعدادی از جوانان و چوپانان در پی آنان در دید عموم ظاهر می شوند و با شعرخوانی و سرود و رفتارهای شاد، مردم را می خندانند و انعامی كه جمع می كنند برای فقرا و مستمندان خرج می شود.
حضور حاجی فیروز با لباس نیم ‌تنه و كلاه قرمز، صورت سیاه شده با دایره زنگی از سنن قدیمی و رایج آستانه نوروز در برخی شهرهای استان مركزی از جمله اراك است كه با خواندن اشعار فولكوریك و شاد، نوید بهار می دهند و رهگذران نیز به شكرانه یك سال سلامت، به او انعام می پردازند.
برگزاری رسم علفه نیز از آیین های برخی مناطق روستایی خمین به ویژه روستای خوگان است و در این رسم شب هنگام مقداری از علف های صحرایی از كنار جویبارها چیده می شود و در حالی كه چراغ اتاق های منزل افروخته است این سبزی ها به عنوان بركت در اتاق قرار می گیرد و بر بام منزل نیز آتشی افروخته می شود و اهالی منزل برای سلامت و بركت دعا می كنند.
در روستای قورچی باشی خمین نیز در شب سال نو همه كوچكترها به منزل بزرگترها می روند و شام آن شب رشته پلو (تخ تخی) است و در اعتقاد مردم این روستا رشته شادی و بركت را برایشان در سال نو به همراه دارد.
در این شب شماری از كودكان با حضور بر بام های منازل ظرف و یا پارچه ای را به وسیله طناب به پایین می اندازند و صاحب خانه تنقلات و هدیه در آن قرار داده و این رسم نمادی از بخشش، بركت و مهرورزی است.
در بسیاری از روستاهای استان مركزی نیز رسم كهن شال اندازی وجود داشته كه در جریان این رسم و در آستانه نوروز جوانانی كه نامزد دارند از روی بام خانه دختر نشان شده خود، شالی به پایین انداخته و نامزدشان در گوشه شال شیرینی و تنقلات می گذارد و به همسر آینده خود هدیه می دهد.
از رسوم دیرین و پرطرفدار در مناطق مختلف استان مركزی در آستانه نوروز سمنو پزان است كه با هدف برآورده شدن حاجات و طلب شفای عاجل بیماران و بركت برای سفره هفت سین انجام می شود و در این رسم ریشه گندم نذر حضرت صدیقه كبری(س) می شود كه با آیین خاصی تهیه شده و به عنوان تبرك هدیه می شود.
رسم فتیر پزان كه نوعی شیرینی محلی است نیز در اغلب روستاهای استان مركزی به خصوص اراك انجام می شود و در بسیاری از این مناطق از فتیر با نام «نان ننه پیر» یاد می شود كه انواع مختلفی دارد و فتیر، كسمه و شیرمال از جمله آن ها است.
اگر چه در شهر اراك در دهه های اخیر به خاطر نبودن تنور خانگی فتیر در منازل پخت نمی شود اما خانواده ها در آستانه نوروز مقداری از این شیرینی محلی را به عنوان بركت و پذیرایی از میهمانان از كارگاه های فتیر پزی خریداری می كنند اما در روستاها هنوز این رسم پابرجاست و به طور معمول وقتی فتیر پخته می شود مقداری از آن بین اقوام و همسایگان توزیع می شود.
مردم شهرستان دلیجان نیز نوروز را با شور و هیجان خاصی جشن می‌گیرند و یكی از رسوم گذشته در این منطقه «هله هله» است كه پنجاه روز مانده به نوروز انجام می شد.
در این رسم عده ای از جوانان در حالی كه كوله هایی روی دوش خود داشتند دور هم جمع می شدند و یكی از آنان لباس زنانه می پوشید با شادی اشعاری را می خواندند و از ساكنان منازل و رهگذران عیدی می گرفتند.
در محلات نیز چند روز قبل از عید نوروز مردم شروع به تمیز كردن خانه‌ها و شستن قالی‌ها می‌كنند، پنبه لحاف كهنه را دوباره حلاجی كرده و تمام خانه را با آب و جارو می روبند.
حضور در امامزاده حكیمه خاتون محلات قبل از تحویل سال نو از رسوم این خطه است كه به نام زیارت 2 ساله در بین بومیان منطقه شهرت دارد.
در محلات همچنین رسم بر این است كه در آستانه سال نو كاسه ماستی را در سفره می‌گذارند و براین باور بودند كه ننه پیرزن می‌آید و انگشت به ماست می‌زند و بدین ترتیب بركت به خانه آنان می آید.
در بسیاری از مناطق روستایی خمین، دلیجان و محلات سفره هفت سین در سینی های بزرگی به نام مجمع چیده می شود كه علاوه بر قرآن مجید، چراغ، آب، ماه ، تخم مرغ و آینه طیفی از تنقلات نظیر بادام، فندق، پسته، شیرینی های محلی كه با شیره پخته می شود قرار می دهند.
در روستای دره شور خمین مقداری علف از بیابان می‌چنیند و هنگام سال تحویل كنارش آینه، قرآن و چراغ روشن قرار می دهند.
ظهر روز عید نوروز كه اغلب فامیل در محلی جمع هستند در این روستا آش جو پخته می شود و همگان از آن می خورند.
در روستای بزیجان از توابع شهرستان محلات در آستانه نوروز در سینی بزرگی گندم بو داده و تخم مرغ می‌گذارند و معتقدند كه این غذاها متعلق به قره یا پیرزن است كه در موقع عید می‌‌آید و سهم خود را برمی‌دارد، علاوه بر آن نان‌های سوراخ‌دار می‌پزند و داخل سینی می‌گذارند تا سالی پربركت را تجربه كنند.
در روستای قیدو از توابع شهرستان خمین نیز در نخستین روز بهار اهالی روستا با خود میوه و شیرینی به مسجد محل می آورند و آیین دید و بازدید عمومی آغاز می‌ شود كه پس از این آیین تا سه روز رفتن به خانه بزرگ‌تر‌ها به صورت دسته جمعی ادامه دارد و بعد از آن كوچكترها میزبانی می كنند.
بر اساس اعتقادات كهن گذشته در شب سال نو، آیین سنتی كوزه توسط زنان ساوجی برگزار می شده و در این رسم هر زن نیت كرده و اسم خود را روی كاغدی می ‌نوشته و آن را همراه با سكه، تزئینات به داخل بستو( كوزه سفالی) می‌انداخته و صبح روز بعد یكی از زنان مورد اعتماد در حالی كه دعا می‌خواند هر یك از نشانه‌ها را بیرون آورده و بدین صورت هركس به نیتش می‌رسد.
در روستای آقچه ‌قلعه نیز در شب سال نو آیین شال سان ماخ اجرا می‌شود كه به طور معمول هدیه صاحب خانه ها برای افراد شال انداز در این شب تخم ‌مرغ، جوراب و یا پول است.
عده ای از مردم متدین ساوه رسم دارند كه پس از تحویل سال نو به زیارت امامزادگان حضرت سید اسحاق(ع) و سید علی اصغر(ع) و اهل قبور می‌روند و پس از آن دید و بازدید عید نوروز و سال نو آغاز می‌شود.
در ایام تعطیلات نوروزی در اغلب مناطق شهری و روستایی استان مركزی مردم بیشتر به صحرا و فضاهای باز می روند و بازی‌ها و ورزش‌های سنتی چاشنی تفریحاتشان در این ایام است.
در روز سیزدهم فروردین یا سیزده بدر مردم استان مركزی از خانه ها بیرون می روند و در دشت های اطراف و فضاهای رو باز به بازی و شادی می پردازند، به داخل آب های روان سنگ اندازی می كنند و آرزوهایشان را به آب روان می سپارند.
مدیركل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان مركزی در خصوص آیین های نوروزی استان مركزی گفت: 30 اثر ناملموس استان مركزی در فهرست آثار ملی كشور به ثبت رسیده و برنامه معرفی و رونمایی از لوح ثبتی آثار مذكور در دستور كار است.
«علیرضا ایزدی» افزود: آیین كوسه ناقالدی در اراك و تفرش، پخت فتیر در ایام شب عید در اراك، پخت آش اسفندی در دلیجان از جمله رسوم ویژه مردم استان مركزی در ایام سال جدید است.
وی بیان كرد: رونمایی از لوح ثبتی آیین آش اسفندی دلیجان در 10 اسفندماه و رونمایی از آیین سمنو پزان آشتیان نیز اواخر اسفندماه پارسال برگزار شد و رونمایی از برخی آثار نیز در ماه های اول سال جدید برگزار می شود.
استان مركزی با 12 شهرستان و یك میلیون و 414 هزار نفر جمعیت در قلب ایران واقع شده است.
بیش از 2 هزار جاذبه گردشگری در استان مركزی شناسایی شده كه 850 اثر تاكنون در فهرست آثار ملی كشور به ثبت رسیده است.
3005/6013/3075