۲۹ اسفند ۱۳۹۷،‏ ۱۰:۰۳
کد خبر: 83249579
T T
۰ نفر
سنت هاي كهن نوروزي در آئينه استان مركزي

اراك - ايرنا - نوروزگان جشن ملي و ديرين است كه از جذابيت ها و غناي فرهنگي برخوردار بوده و هرسال با آمدن بهار سنت هاي آن در جاي جاي كشور و خرده فرهنگ هاي متنوع ايران زمين با شمايل و جلوه هاي خاص برگزار مي شود.

به گزارش ايرنا، استان مركزي در قلب ايران لايه هايي از ميراث فرهنگي نوروز را با ادبيات و رسوم خاص در خود دارد و در هنگامه بهار مردم اين ديار هنگام با سايرا اقوام ايراني به استقبال از نوروز رفته و آيين هاي زيبا و دلنشين فرهنگي را اجرا مي كنند.
استان مركزي گنجينه ارزشمندي از داشته هاي تاريخي، فرهنگي و گردشگري در دل خود دارد و اگرچه برخي از سنت هاي نوروزي در اين خطه اشتراكاتي با ساير اقوام ايراني دارد اما برخي آيين ها رنگ و لعاب محلي و بومي داشته و با شيوه خاص در اين ايام برگزار مي شود.
خانه تكاني و شست و شوي وسايل به عنوان يكي از سنن نيكو و مشترك مردم اين استان با ساير مناطق ايران است كه در آستانه نوروز به مناسبت نو شدن سال براي نظم دهي، نظافت و زينت محل زندگي و كوي و برزن انجام مي شود.
مردم استان مركزي بر اين باورند كه با خانه تكاني غبار و آلودگي ها را از خود و محل زندگيشان مي زدايند و به استقبال پاكيزگي و نوشدن مي روند.
مردم استان مركزي از نيمه هاي دوم اسفندماه و در كنار تكاپوي كارهاي نوروزي سبزه عيد مي ريزند و براي تزئين سفره هفت سين تخم مرغ مي آرايند كه اين رفتار نمادي از رويش و تحول و بركت است.
برگزاري جشن چهارشنبه پايان سال همزمان با ساير مناطق ايران از ديگر سنن نوروزي رايج استان مركزي است كه به طور معمول به صورت جمعي برگزار شده و مردم مناطق شهري و روستايي با افروختن آتش در شامگاه سه شنبه و پريدن از آتش آرزوي شادكامي و سلامت را در ايام سال نو براي همديگر دارند.
قاشق زني رسم ويژه چهارشنبه سوري در استان مركزي است كه در اين روز فردي چادر به سر مي كند و بدون نشان دادن هويت واقعي به در خانه ها مي رود و از صاحب خانه پولي به عنوان هديه و بركت مي گيرد.
درآمد حاصل از قاشق زني كه به عنوان جارچي آمدن بهار نيز شهرت دارد بين خانواده هاي ضعيف محله تقسيم مي شود اما در سال هاي اخير كارويژه هاي اين رسم نسبت به سال هاي دور كمرنگ شده است.
در شب چهارشنبه سوري هنگام غروب آفتاب طيف هاي مختلف مردم با افروختن آتش از روي آن مي پرند و اشعاري نظير محنت برو روزي بيا، سياه برو قرمز بيا و زردي من از تو سرخي تو از من را مي خوانند و معتقدند با اين كار سنگيني سال قبل را به جا گذاشته و با شادي وارد سال نو مي شوند.
چهارشنبه آخر سال در كميجان نيز با 2 بار آتش روشن كردن همراه بوده است كه يك بار آن در غروب سه شنبه با نام «كوله چارشمه» و ديگري در شب قبل از تحويل سال بربام ها بوده است.
در اين رسم مقداري هيزم، چوب و بوته را به پشت بام مي بردند و در ساعتي كه هوا غروب مي كرد، آن ها را روشن كرده و هلهله سر مي دادند.
رفتن بر سر مزار درگذشتگان در روز پنجشنبه آخر سال از ديگر رسومي است كه مردم استان مركزي در نقاط مختلف انجام مي دهند و بازماندگان ضمن قرائت فاتحه و قرآن، بر سر مزار اموات خود سبزه قرار مي دهند.
خريد لباس نو، شيريني، شكلات، آجيل، ماهي قرمز و پهن كردن سفره هفت سين از ديگر رسوم مردم اين خطه است.
اقشار مختلف مردم استان مركزي ساعاتي قبل از تحويل سال جديد لباس هاي نو بر تن مي كنند و در كنار سفره هفت سين مي نشينند و در زمان تحويل سال جديد دست به دعا بر مي دارند و از پروردگار خويش بهترين ها را در سال نو طلب مي كنند.
برخي از مردم نيز در زمان تحويل سال در مساجد، مزار شهدا، اماكن مذهبي و متبركه و يا مزار عزيزان خود حضور پيدا مي كنند.
گذاشتن چراغ روشن بر سر سفره هفت سين به عنوان نمادي از نور، پايداري و گرما در سال نو، فتير و يا نان به عنوان بركت، آب و سيب به عنوان نماد زندگي و فراواني، سبزه نماد طراوات و شادابي و آينه به عنوان نمادي از شفافيت و صفا، سنجد به عنوان نماد دلدادگي و زايش و باروري، ماهي به عنوان نماد ماه سپري شده اسفند، كلام الله مجيد به عنوان بركت و راهبر زندگي در سال جديد و اسفند براي دور كردن چشم زخم از زندگي از اركاني است بيشتر خانواده هاي استان مركزي به آن باور دارند و عمل مي كنند.
مردم استان مركزي پس از تحويل سال نو شروع به ديد و بازديد مي كنند و كوچكترهاي فاميل به عيدي بزرگترها مي روند.
در بسياري از روستاهاي اطراف اراك، 50 روز مانده به بهار با برگزاري رسم كوسه ناقالدي آوازه هاي سپري شدن زمستان سرداده مي شود و با نمايشي خياباني و سمبليك آوازه اي سرداده مي شود كه بايد كم كم به سمت نو شدن فصل، زايش و استقبال از بهار رفت.
در اين رسم 2 نفر يكي با عنوان كوسه با لباس هاي تزئين شده و ديگري به عنوان بز (تگه) با كلاه پوستي، لباس نمادين و زنگوله و تعدادي از جوانان و چوپانان در پي آنان در ديد عموم ظاهر مي شوند و با شعرخواني و سرود و رفتارهاي شاد، مردم را مي خندانند و انعامي كه جمع مي كنند براي فقرا و مستمندان خرج مي شود.
حضور حاجي فيروز با لباس نيم ‌تنه و كلاه قرمز، صورت سياه شده با دايره زنگي از سنن قديمي و رايج آستانه نوروز در برخي شهرهاي استان مركزي از جمله اراك است كه با خواندن اشعار فولكوريك و شاد، نويد بهار مي دهند و رهگذران نيز به شكرانه يك سال سلامت، به او انعام مي پردازند.
برگزاري رسم علفه نيز از آيين هاي برخي مناطق روستايي خمين به ويژه روستاي خوگان است و در اين رسم شب هنگام مقداري از علف هاي صحرايي از كنار جويبارها چيده مي شود و در حالي كه چراغ اتاق هاي منزل افروخته است اين سبزي ها به عنوان بركت در اتاق قرار مي گيرد و بر بام منزل نيز آتشي افروخته مي شود و اهالي منزل براي سلامت و بركت دعا مي كنند.
در روستاي قورچي باشي خمين نيز در شب سال نو همه كوچكترها به منزل بزرگترها مي روند و شام آن شب رشته پلو (تخ تخي) است و در اعتقاد مردم اين روستا رشته شادي و بركت را برايشان در سال نو به همراه دارد.
در اين شب شماري از كودكان با حضور بر بام هاي منازل ظرف و يا پارچه اي را به وسيله طناب به پايين مي اندازند و صاحب خانه تنقلات و هديه در آن قرار داده و اين رسم نمادي از بخشش، بركت و مهرورزي است.
در بسياري از روستاهاي استان مركزي نيز رسم كهن شال اندازي وجود داشته كه در جريان اين رسم و در آستانه نوروز جواناني كه نامزد دارند از روي بام خانه دختر نشان شده خود، شالي به پايين انداخته و نامزدشان در گوشه شال شيريني و تنقلات مي گذارد و به همسر آينده خود هديه مي دهد.
از رسوم ديرين و پرطرفدار در مناطق مختلف استان مركزي در آستانه نوروز سمنو پزان است كه با هدف برآورده شدن حاجات و طلب شفاي عاجل بيماران و بركت براي سفره هفت سين انجام مي شود و در اين رسم ريشه گندم نذر حضرت صديقه كبري(س) مي شود كه با آيين خاصي تهيه شده و به عنوان تبرك هديه مي شود.
رسم فتير پزان كه نوعي شيريني محلي است نيز در اغلب روستاهاي استان مركزي به خصوص اراك انجام مي شود و در بسياري از اين مناطق از فتير با نام «نان ننه پير» ياد مي شود كه انواع مختلفي دارد و فتير، كسمه و شيرمال از جمله آن ها است.
اگر چه در شهر اراك در دهه هاي اخير به خاطر نبودن تنور خانگي فتير در منازل پخت نمي شود اما خانواده ها در آستانه نوروز مقداري از اين شيريني محلي را به عنوان بركت و پذيرايي از ميهمانان از كارگاه هاي فتير پزي خريداري مي كنند اما در روستاها هنوز اين رسم پابرجاست و به طور معمول وقتي فتير پخته مي شود مقداري از آن بين اقوام و همسايگان توزيع مي شود.
مردم شهرستان دليجان نيز نوروز را با شور و هيجان خاصي جشن مي‌گيرند و يكي از رسوم گذشته در اين منطقه «هله هله» است كه پنجاه روز مانده به نوروز انجام مي شد.
در اين رسم عده اي از جوانان در حالي كه كوله هايي روي دوش خود داشتند دور هم جمع مي شدند و يكي از آنان لباس زنانه مي پوشيد با شادي اشعاري را مي خواندند و از ساكنان منازل و رهگذران عيدي مي گرفتند.
در محلات نيز چند روز قبل از عيد نوروز مردم شروع به تميز كردن خانه‌ها و شستن قالي‌ها مي‌كنند، پنبه لحاف كهنه را دوباره حلاجي كرده و تمام خانه را با آب و جارو مي روبند.
حضور در امامزاده حكيمه خاتون محلات قبل از تحويل سال نو از رسوم اين خطه است كه به نام زيارت 2 ساله در بين بوميان منطقه شهرت دارد.
در محلات همچنين رسم بر اين است كه در آستانه سال نو كاسه ماستي را در سفره مي‌گذارند و براين باور بودند كه ننه پيرزن مي‌آيد و انگشت به ماست مي‌زند و بدين ترتيب بركت به خانه آنان مي آيد.
در بسياري از مناطق روستايي خمين، دليجان و محلات سفره هفت سين در سيني هاي بزرگي به نام مجمع چيده مي شود كه علاوه بر قرآن مجيد، چراغ، آب، ماه ، تخم مرغ و آينه طيفي از تنقلات نظير بادام، فندق، پسته، شيريني هاي محلي كه با شيره پخته مي شود قرار مي دهند.
در روستاي دره شور خمين مقداري علف از بيابان مي‌چنيند و هنگام سال تحويل كنارش آينه، قرآن و چراغ روشن قرار مي دهند.
ظهر روز عيد نوروز كه اغلب فاميل در محلي جمع هستند در اين روستا آش جو پخته مي شود و همگان از آن مي خورند.
در روستاي بزيجان از توابع شهرستان محلات در آستانه نوروز در سيني بزرگي گندم بو داده و تخم مرغ مي‌گذارند و معتقدند كه اين غذاها متعلق به قره يا پيرزن است كه در موقع عيد مي‌‌آيد و سهم خود را برمي‌دارد، علاوه بر آن نان‌هاي سوراخ‌دار مي‌پزند و داخل سيني مي‌گذارند تا سالي پربركت را تجربه كنند.
در روستاي قيدو از توابع شهرستان خمين نيز در نخستين روز بهار اهالي روستا با خود ميوه و شيريني به مسجد محل مي آورند و آيين ديد و بازديد عمومي آغاز مي‌ شود كه پس از اين آيين تا سه روز رفتن به خانه بزرگ‌تر‌ها به صورت دسته جمعي ادامه دارد و بعد از آن كوچكترها ميزباني مي كنند.
بر اساس اعتقادات كهن گذشته در شب سال نو، آيين سنتي كوزه توسط زنان ساوجي برگزار مي شده و در اين رسم هر زن نيت كرده و اسم خود را روي كاغدي مي ‌نوشته و آن را همراه با سكه، تزئينات به داخل بستو( كوزه سفالي) مي‌انداخته و صبح روز بعد يكي از زنان مورد اعتماد در حالي كه دعا مي‌خواند هر يك از نشانه‌ها را بيرون آورده و بدين صورت هركس به نيتش مي‌رسد.
در روستاي آقچه ‌قلعه نيز در شب سال نو آيين شال سان ماخ اجرا مي‌شود كه به طور معمول هديه صاحب خانه ها براي افراد شال انداز در اين شب تخم ‌مرغ، جوراب و يا پول است.
عده اي از مردم متدين ساوه رسم دارند كه پس از تحويل سال نو به زيارت امامزادگان حضرت سيد اسحاق(ع) و سيد علي اصغر(ع) و اهل قبور مي‌روند و پس از آن ديد و بازديد عيد نوروز و سال نو آغاز مي‌شود.
در ايام تعطيلات نوروزي در اغلب مناطق شهري و روستايي استان مركزي مردم بيشتر به صحرا و فضاهاي باز مي روند و بازي‌ها و ورزش‌هاي سنتي چاشني تفريحاتشان در اين ايام است.
در روز سيزدهم فروردين يا سيزده بدر مردم استان مركزي از خانه ها بيرون مي روند و در دشت هاي اطراف و فضاهاي رو باز به بازي و شادي مي پردازند، به داخل آب هاي روان سنگ اندازي مي كنند و آرزوهايشان را به آب روان مي سپارند.
مديركل ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري استان مركزي در خصوص آيين هاي نوروزي استان مركزي گفت: 30 اثر ناملموس استان مركزي در فهرست آثار ملي كشور به ثبت رسيده و برنامه معرفي و رونمايي از لوح ثبتي آثار مذكور در دستور كار است.
«عليرضا ايزدي» افزود: آيين كوسه ناقالدي در اراك و تفرش، پخت فتير در ايام شب عيد در اراك، پخت آش اسفندي در دليجان از جمله رسوم ويژه مردم استان مركزي در ايام سال جديد است.
وي بيان كرد: رونمايي از لوح ثبتي آيين آش اسفندي دليجان در 10 اسفندماه و رونمايي از آيين سمنو پزان آشتيان نيز اواخر اسفندماه پارسال برگزار شد و رونمايي از برخي آثار نيز در ماه هاي اول سال جديد برگزار مي شود.
استان مركزي با 12 شهرستان و يك ميليون و 414 هزار نفر جمعيت در قلب ايران واقع شده است.
بيش از 2 هزار جاذبه گردشگري در استان مركزي شناسايي شده كه 850 اثر تاكنون در فهرست آثار ملي كشور به ثبت رسيده است.
3005/6013/3075

سرخط اخبار استان‌ها