ماشین محبّت‌سازی - شیرین عبادی*

تهران-ایرناپلاس- یك ماشین محبّت‌سازی؛ تصویری كه تا همین چندسال پیش در ذهن اكثر رفتارشناسان و پژوهشگران حوزه رسانه از شبكه‌های اجتماعی نقش بسته بود، اما آنچه در اینترنت اتفاق می‌افتد، چیزی ورای تولیدِ ساده محبت است.

پیشرفت تكنولوژی كه از اصلی‌ترین دلایل گسترش شبكه‌های اجتماعی است، این امكان را به افراد می‌دهد كه به‌راحتی و به‌سرعت اطلاعاتشان را به اشتراك گذاشته و در معرض انبوهی از اطلاعات به اشتراك گذاشته شده دیگران باشند.

در سال 2014 «نیكلاس كار» در مقاله‌ای تحت عنوان «در اینترنت هرچه به هم نزدیك‌تر می‌شویم، بیشتر از هم دور می‌شویم» منتشر شده در Boston Globe این‌گونه می‌گوید: «جریان آزاد اطلاعات، تفاوت‌های فردی و فرهنگی را برجسته‌تر می‌سازد و به‌جای نزدیك كردن مردم به یكدیگر، آن‌ها را علیه هم تحریك می‌كند.»

وی همچنین در قسمت دیگری از این مقاله به مجموعه گزارش‌هایی كه در Journal of Personality and Social Psychology منتشر شده، اشاره می‌كند. طبق این گزارش‌ها، برخلاف تصورات ما، هرچه بیشتر كسی را بشناسیم، تمایلمان به تحقیر او بیشتر می‌شود. محققان می‌گویند: «اگرچه مردم معتقدند دانستن به دوست‌داشتن منجر می‌شود، بیشتر دانستن به معنای كمتر دوست‌داشتن است.» بدتر اینكه آن‌ها شواهدی یافتند كه نشان‌دهنده غلبه‌ تفاوت‌ها بود. همزمان كه درباره دیگران اطلاعات بیشتری دستگیرمان می‌شود، به تفاوت‌هایی كه با ما دارند اهمیت بیشتری می‌دهیم تا شباهت‌هایشان، و زمانی كه حجم اطلاعات روی هم انباشته شود، این گرایش به تأكید بر تفاوت‌ها (در مقایسه با شباهت‌ها) شدت می‌یابد. به‌طور معمول، وقتی درباره غریبه‌ها كمتر بدانیم آن‌ها را بیشتر دوست خواهیم داشت.

درواقع، بیگانه‌هراسی در فرآیند شبكه‌های اجتماعی به پدیده آشناهراسی تبدیل می‌شود. روی دیگر سكه شبكه‌های اجتماعی تأثیر آن‌ها بر روابط بینافردی در دنیای واقعی است. مطالعات گسترده روی شبكه‌های اجتماعی ترشح دوپامین به هنگام استفاده از شبكه‌های اجتماعی را نشان داده است. دوپامین ماده اشتیاق‌آوری‌ است كه به هنگام مصرف سیگار، الكل و قمار كردن حس خوبی به افراد می‌دهد. به عبارت دیگر، این ماده به‌شدت اعتیادزاست. شاید اكنون پاسخ به این پرسش كه چرا دوباره و دوباره و دوباره تعداد لایك‌ها، كامنت‌ها، پاسخ‌ها و پیام‌های دریافتیمان را چك می‌كنیم، آسان باشد!

شان پاركر، اولین رئیس فیسبوك می‌گوید: «فیسبوك از نقصان‌های روانشناسی انسان استفاده كرده تا كاربران را بیشتر درگیر كند و این اصلی‌ترین دلیل رشد فیسبوك است.» سایمون سینك، نویسنده بریتانیایی، طی مصاحبه‌ای كه با inside quest داشته است می‌گوید: «ما برای سیگار كشیدن، قمار و الكل محدودیت سنی داریم، ولی هیچ محدودیتی برای اینترنت و شبكه‌های اجتماعی وجود ندارد كه دقیقاً مانند این است كه شیشه مشروب را بدهیم دست كودكمان و بگوییم هر وقت ناراحت بودی می‌توانی از این‌ها بخوری!» وی در ادامه می‌گوید: «ما یك نسل كاملی داریم كه دسترسی بی‌قید و شرط به ماده اعتیادآور و بی‌حس‌كننده‌ای به نام دوپامین از طریق شبكه‌های اجتماعی دارد؛ و این درست زمانی اتفاق می‌افتد كه دوران پراسترس بلوغ را سپری می‌كنند.»

او در تشریح این پدیده این‌طور ادامه می‌دهد: «بعضی افراد به‌طور اتفاقی الكل و اثر بی‌حس‌كننده دوپامین را كشف می‌كنند و این در ذهن آن‌ها حك می‌شود كه زمانی كه دچار فشار و استرس هستند، به‌جای تكیه كردن به یك فرد، به الكل پناه می‌برند؛ و دقیقاً پدیده‌ مشابهی كه اتفاق می‌افتد این است كه چون ما دسترسی بدون محدودیت به دستگاه‌های عامل ایجاد دوپامین داریم، در ذهن ما، درست همانند مشروبات الكلی، حك می‌شود كه به هنگام استرس كجا باید برویم.»

وی در ادامه به تأثیر بلندمدت این پدیده اشاره می‌كند و می‌گوید: «به هنگام بزرگسالی، افرادی هستند كه نمی‌دانند چگونه باید یك رابطه عمیق و معنی‌دار ایجاد كنند و این چیزی است كه خودشان به آن اقرار می‌كنند. آن‌ها معتقدند اغلب دوستی‌هایشان سطحی‌ است و نمی‌توانند روی دوستی‌هایشان حساب كرده و به آن‌ها تكیه كنند و این اتفاق عجیبی نیست. چرا كه دوستی‌های عمیق به هنگام بروز مشكلات و همدردی شكل می‌گیرند و حالا افراد به‌جای همدردی با دوستان خود، به دستگاه‌های خود پناه می‌برند!»

به‌مثابه اشتباه‌های فاحشی كه پیشینیان در تاریخ كرده‌اند كه پس از سال‌ها با خواندن آن‌ها از تعجب چشم‌هایمان گرد می‌شود و می‌پرسیم، با خواندن و دانستن عوارض استفاده از شبكه‌های اجتماعی و تداوم استفاده از آن به شیوه نادرست، خود را در جایگاه همان‌هایی قرار می‌دهیم كه اگر 10 سال بعد آیندگان تاریخمان را بخوانند، با دهانی باز از خود خواهند پرسید: «چطور ممكن است؟!»


--------------------------------------------------------------------------
* دانشجوی مهندسی نفت، دانشگاه صنعتی امیركبیر
نشریه صفیر، دانشگاه صنعتی امیركبیر