۱۳ اسفند ۱۳۹۷ - ۱۰:۴۴
کد خبر 83230415
۰ نفر
خشكسالی را جدی بگیریم

تهران- ایرنا- زنگ خطر بحران خشكسالی در ایران چند سالی است كه به صدا در آمده است. با وجود هشدارهای فراوان در این باره تا امروز اقدام فراگیر و موثری جهت مقابله با این پدیده اقلیمی صورت نگرفته است. آیا وقت آن نرسیده كه خشكسالی را جدی بگیریم؟

به گزارش گروه تحلیل، تفسیر و پژوهش های خبری ایرنا، خشكسالی بلایی طبیعی است كه از دیرباز در پهنه وسیعی از كشورهای مختلف، به ‌دفعات به وقوع پیوسته و همواره خسارات گوناگونی از خود بر جای گذاشته است. در حال حاضر نیمی از جمعیت جهان در دسترسی به آب سالم با مشكل مواجهند و خطر بیماری‌ های مرگبار ناشی از آب ناسالم جان 2.5 میلیارد نفر را تهدید می ‌كند.
در سال های اخیر ایران نیز با این پدیده زیست محیطی نامیمون مواجه شده است. در همین زمینه، «صادق ضیائیان» رییس مركز ملی خشكسالی و مدیریت بحران سازمان هواشناسی، در اواخر مردادماه امسال در اظهاراتی با تاكید بر خشكسالی شدید تهران و 20 استان دیگر گفت: در بازه 120 ماه منتهی به تیرماه سال جاری، 97 درصد مساحت ایران به خشكسالی انباشته و بلندمدت دچار شده است كه از این میان 5.5 درصد خشكسالی خفیف،28.5 درصد دچار خشكسالی متوسط ،50 درصد خشكسالی شدید و 13 درصد خشكسالی بسیار شدید را تجربه می‌ كنند و تنها 0.3 درصد از مساحت كشور دارای ترسالی ضعیف و 0.1 درصد ترسالی متوسط و مابقی نواحی از شرایط نرمال برخوردارند.
اگرچه برخی كارشناسان مانند «حسین اردكانی» از بنیانگذاران هواشناسی در ایران سخنان رییس مركز ملی خشكسالی و مدیریت بحران سازمان هواشناسی را تا اندازه ای بدبینانه می دانند و با توجه به افزایش بارش ها در پاییز و زمستان سال 97 هشدارها در خصوص وقوع خشكسالی شدید را نادرست توصیف می كنند اما وضعیت آب، كشاورزی و اقلیم در شهرها و استان های مختلف ایران بویژه استان هایی چون، سیستان و بلوچستان، خوزستان، بوشهر، كرمان، یزد، اصفهان، قم و خراسان شمالی و جنوبی در ماه های اخیر، اهمیت توجه بیشتر به مقوله خشكسالی درایران را گوشزد می كند.

** آب گوهری كه كمیابتر می شود
خشكسالی پدیده ای است كه نه تنها كشاورزی و بهداشت بلكه حیات كلی جامعه در حوزه های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و روانی را تهدید می كند و وقوع آن نتیجه مستقیم كمبود آب بر اثر مواردی چون، كاهش بارش ها، افزایش جمعیت، تغییر اقلیم، آلوده شدن آب های قابل شرب، استفاده نادرست از آب و هدررفت منابع آبی به ویژه در بخش كشاورزی است.
70 درصد از زمین را آب پوشانده و از این میزان تنها 3 درصد برای مصارف كشاورزی، صنعتی، شرب و استحمام مناسب است. گفتنی است، دو سوم از همین 3 درصد نیز در یخچال‌ های قطب شمال و جنوب بایگانی شده و فقط یك درصد از آب كره زمین برای انسان قابل دسترس است. حال فكر كنید كه اگر همین یك درصد قابل استفاده برای انسان نیز با مصرف بی رویه جوامع و بی تدبیری و سوء مدیریت مسوولان هدر رود چه بر سر بشر و زیست بوم او می آید.
این در حالی است كه چرخه آب به گونه ای است كه حتی یك قطره از آن كم یا زیاد نمی شود و آب به شكلی در طبیعت قرار داده شده كه از زمین به آسمان می رود و از آسمان به زمین بازمی گردد. آب هرگز نابود نمی شود اما هدر می رود و غیرقابل استفاده می شود آن هم به دلیل بی ملاحظه گی انسان ها.
حال باید پرسید، بشر امروز چه بر سر آب؛ این نعمت الهی آورده كه خود را با تهدید كم‌ آبی روبرو ساخته؟ انسان چگونه چرخه طبیعی آب را تحت تاثیر قرار داده كه این مایع حیات هر روز بیشتر از قبل از او می گریزد تا جایی كه طبق آمار سازمان توسعه و همكاری اقتصادی وابسته به سازمان ملل تا سال 2030 میلادی 47درصد از مردم جهان در مناطقی زندگی خواهند كرد كه با مشكل جدی كم ‌آبی روبرو هستند.

** ایران و خشكسالی
همان گونه كه اشاره شد، ایران جزو كشورهایی است كه در معرض خطر كمبود آب و خشكسالی قرار دارد. علاوه بر معضلات پیچیده ای كه به مصرف بی رویه و سوء مدیریت آب در ایران بر می گردد زیست ‌بوم منطقه را نیز باید یكی از ریشه‌ های كم آبی ایران دانست. خاورمیانه طی چند دهه گذشته بیش از سایر نقاط جهان با مشكل كم‌ آبی رو به رو بوده است. طبق برآورد سازمان ملل تا سال 2025 میلادی 30 كشور با مشكل جدی كم‌ آبی روبرو خواهند بود كه 18 مورد آن در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا جای گرفته و ایران نیز یكی از این كشورها است. این تحقیقات حتی از احتمال بروز «جنگ پنهان» در آینده ای نه چندان دور و با شروع بحران شدید آب در این منطقه و كشورها خبر داده است و اعلام كرده جنگ های بعدی در خاورمیانه نه بر سر نفت كه بر سر آب خواهد بود.
كم آبی قریب الوقوع در ایران اما موضوعی نیست كه تنها سازمان های بین المللی بر آن تاكید داشته باشند. طی سال های گذشته كارشناسان و مسوولان بارها در این باره هشدار داده اند اما گویی عزمی جدی برای مقابله با این بحران زیست محیطی وجود ندارد. «عیسی كلانتری» معاون رییس‌ جمهور و رییس سازمان حفاظت محیط زیست سال ها است كه در خصوص بحرانی شدن وضعیت آب در ایران به ویژه در شهرهای غربی و جنوبی كشور هشدار می دهد. او چندی پیش در سخنانی با تاكید بر وضعیت وخیم ایران در حوزه آب، گفته بود: «اگر تخریب سریع و شگفت‌ آور منابع آب زیرزمینی با روند كنونی ادامه یابد، ایران با تاریخ هفت‌هزارساله‌ اش تا 20 سال دیگر غیرقابل سكونت خواهد بود.»
«شاهرخ فاتح» رییس مركز ملی خشكسالی و مدیریت بحرانِ سازمان هواشناسی كشور، سه سال پیش در مهرماه 94 درباره وضعیت خشكسالی بلندمدت در استان های مختلف كشور هشدار داد و گفت: بخش بسیار گسترده‌ای از كشور دچار خشكسالی است و حتی می ‌توان بیان كرد كه تمامی استان‌ های كشور با شدت و ضعف و با درجات مختلف از خفیف تا شدید از پدیده خشكسالی رنج می‌ برند. این امر نشان دهنده آن است كه شرایط خشكسالی بلندمدت كشور وضعیت واقعا هشداردهنده ای دارد.
با وجود این هشدارها به نظر می رسد، همچنان راهكارهای عملی و مناسب برای كنترل این وضعیت از سوی مسوولان و متولیان ارایه نشده است.

** پیامدهای انسانی، زیست محیطی، سیاسی و اقتصادی خشكسالی
مرگ و بیماری انسان ها شاید مهمترین پیامد خشكسالی و عدم دسترسی مردم به آب باشد. عدم دسترسی مردم به آب شرب سالم به دلایل گوناگون از نبود آب گرفته تا هدر رفت آن بر اثر نبود سیستم های زیربنایی و لوله كشی مناسب و آبرسانی به مردم با تانكر، می تواند بهداشت، سلامت و جان آنان را به خطر بیاندازد. طبق اظهارات هشتم اسفندماه جاری «اسماعیل نجار» رییس سازمان مدیریت بحران كشور، بیش از 80 هزار روستا در سطح ایران با تانكر آبرسانی می ‌شود.
خشكسالی و نبود آب همچنین به كاهش محصولات كشاورزی و در نتیجه كاهش ارزاق عمومی منجر می شود و همین مساله می تواند گرسنگی و قحطی را به دنبال داشته باشد. در همین ارتباط طبق آمار طی سال 1386 تا 1391 شمسی بر اثر خشك شدن چاه‌ها، تولید غلات كاهش 10 درصدی داشته است.
تخریب محیط زیست، دومین پیامد هولناك خشكسالی است كه بیابان ‌زایی، گرد و غبار، خشك شدن زمین، جنگل‌ زدایی و خشك شدن تالاب ها و دریاچه ها از جمله نمودهای آن است. اكنون در ایران بر اثر كم آبی، دریاچه ارومیه و تالاب‌های مهمی چون «هامون» و «گاوخونی» خشك شده‌ و در معرض نابودی قرار دارند و محیط زیست مناطق اطراف خود را به شدت تحت تاثیر قرار داده اند. وقوع طوفان های نمكی در مناطق اطراف دریاچه ارومیه یكی از تاثیرات منفی خشكی این دریاچه بر زیست بوم مردم آن نواحی است. تالاب هامون نیز در سیستان و بلوچستان كه زمانی با دو سه رودخانه پرآب اطرافش، گرمی و خشكی هوای سیستان و بلوچستان را تعدیل می‌ كرد، سال ها است خشك شده و منبع پراكندگی گرد و غبار در منطقه شده است. اگرچه دولت در سال های اخیر همواره وعده بهبود این اوضاع را داده و كمیته های مختلفی را برای حل این بحران ها ترتیب داده است، اما واقعیت حال حاضر این مناطق، نشانی از بهبود شرایط ندارد.
مرگ گونه های جانوری از دیگر پیامدهای شوم خشكسالی است كه طرفداران محیط زیست همواره راجع به آن هشدار داده اند.
«مجید خرازیان مقدم» مدیر كل دفتر حیات وحش و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیط زیست، هفتم فروردین ماه امسال در گفت‌ وگو با رسانه ها با اشاره به اینكه از میان 1170 گونه جانوری مهره ‌دار در ایران حدود 87 گونه در معرض انقراض و در فهرست سرخ IUCN در سال 2017 قرار گرفته ‌اند، بیان داشت: خشكسالی‌های متوالی و تنش آبی ایجاد شده در كشور، ورود و معرفی غیراصولی مهارنشده گونه‌های غیربومی به كشور، بهره‌برداری بی‌رویه از منابع آبی و تهدید تالاب‌ها، عدم رعایت حقابه ضروری برای حفظ تعادل محیط زیست در رودخانه‌های كشور، ورود فاضلاب‌های شهری و صنعتی به اكوسیستم‌های آبی و خشكی از جمله چالش‌هایی است كه در حیات وحش با آن روبرو هستیم·
بیكاری و معضلات اجتماعی اما دیگر پیامد سهمگین خشكسالی است كه نهاد خانواده و زندگی اجتماعی مردم را با چالش مواجه می سازد. بسیاری از كشاروزان بر اثر كم‌ آبی مجبور به ترك كشاورزی شده اند؛ اتفاقی كه این روزها در مورد آن بسیار می خوانیم و می شنویم.
درگیری های منطقه ای و قومی بر اثر كم آبی دیگر پیامدی است كه می تواند اتحاد ملی را خدشه دار سازد و اینگونه حتی بر سیاست نیز اثرگذار شود.
خشكسالی پدیده ای ناخوشایند است كه تهدیدی جدی برای تمام عرصه های زندگی بشر به شمار می رود. خشكسالی اتفاقی نامیمون است كه از اقتصاد و جامعه گرفته تا سیاست و فرهنگ را از خود متاثر می سازد و اینگونه در طول تاریخ تمدن های بسیاری را نابود كرده است. شاید از این جهت است كه كوروش پادشاه هخامنشی در مورد ایران دعا كرده «خداوندا این سرزمین را از دشمن، خشكسالی و دروغ محفوظ بدار». حالا شاید زمان آن فرا رسیده كه مسوولان هشدارهای كارشناسان را جدی بگیرند و برای حل بحران كم آبی چاره ای بیاندیشند.
پژوهشم**9282**9279