دولت آبادی سمبل آزادی خواهیِ زنان در سخت ترین شرایط اجتماعی

تهران-ایرنا- صدیقه دولت‌آبادی یكی از مشهورترین زنان فعال مدنی در زمینه حقوق اجتماعی زنان در وضعیت اسفناك دوران قاجار است كه در سخت ترین شرایط اجتماعی عمر خود را در راه گسترش علم و دانش، حقوق بشر و آزادی خواهی وقف كرد.

به گزارش خبرنگار فرهنگی ایرنا آیین رونمایی از كتاب «حیات صدیقه» پیرامون زندگی و فعالیت صدیقه دولت آبادی از عناصر تجددطلب و از فعالان سیاسی دوره مشروطه، شنبه شب در خانه وارطان برگزار شد كه پژوهشگران و فعالان حوزه زنان به ایراد پرداختند.

** بد تفسیر كردن آزادی در حقوق زنان به آن آسیب می‌زند
منصوره اتحادیه، پژوهشگر حوزه زنان و تاریخ‌نگار در این آیین گفت: دولت‌آبادی زنانی كه تجمل‌پرست بودند را توصیف و توبیخ می‌كند و نتیجه می‌گیرد كه بدتفسیر كردن آزادی در حقوق زنان به آن آسیب می‌زند.
وی افزود: دولت‌آبادی از آن‌چه آزادی زنان نامیده می‌شد ناراضی و معتقد بود زنان هم از این موقعیت، بد استفاده كرده‌اند و ارزش آن را به خوبی متوجه نشدند.
وی با اشاره به فعالیت‌های نهادهای مدنی زنان در دوره قاجار و پهلوی افزود: صدیقه دولت‌آبادی فعالیت‌های زیادی برای حقوق زنان انجام داده كه در عین حفظ شخصیت زن سنتی به فعالیت‌های اجتماعی او نیز پایبند بوده است.
او از فعال حقوق زنان دیگری به نام مریم فیروز نام برد و بیان كرد: درگیری‌هایی میان مریم فیروز و صدیقه دولت‌آبادی وجود داشت، دولت‌آبادی مثل روزنامه‌نگاران آن دوره، در پاسخ به مریم فیروز، حمله‌های گنگی می‌كند، نامه‌های او در دفاع از كانون بانوان آن زمان موجود است.
این پژوهشگر حوزه زنان ادامه داد: دوره‌ای كه دولت‌آبادی در آن فعالیت اجتماعی می‌كند، دوره رضاخان است كه می‌خواست ایران سراپا غربی باشد اما ابعاد مدرنیزمی كه دولت خواهان آن بود، مشخص نبود. به طور ویژه مشخص نبود كه زنان چگونه باید مدرن غربی شوند. روزنامه‌های آن دوره پر از آگهی‌هایی است كه شب‌نشینی‌ها، بالماسكه‌ها و جشن‌های شبانه را تبلیغ می‌كند، دولت‌آبادی در این زمینه كتابی در مورد طریقه رفتار زنان دارد كه می‌خواهد رفتار زنان در چنین جمع‌هایی را ارتقا دهد.
اتحادیه افزود: او از شرایط پیش آمده در دوره قاجار راضی نیست و می‌گوید كه كشف حجاب و غربی كردن زنان بدون توجه به فضای اجتماعی اتفاق افتاده است و این آزادی به جامعه آسیب زده است اما با این حال او نتوانست زندگی خودش را كه تركیب زن سنتی همراه با فعالیت‌های اجتماعی بود جا بیاندازد.

** دولت آبادی نمونه اقتداركامل زن بود
شیوا دولت‌آبادی پژوهشگر و استاد دانشگاه و نوه برادر صدیقه دولت‌آبادی نیز گفت: من به این فكر كردم كه سهم آدم‌هایی كه می‌توانند مدرن باشند چقدر است؟! اما دولت‌آبادی در زمان خودش بسیار قدم بزرگی برداشته، او تنها نبود زنان دیگری هم در این زمینه فعالیت كرده‌اند اما حضور او بسیار پررنگ است.
وی افزود: نگاه من به عنوان یك روانشناس به موضوع صدیقه دولت‌آبادی این است كه یك آدم چگونه می‌تواند این كارها را انجام دهد؟ او چه اندیشه‌ای داشته كه منجر به چنین رفتارهایی شده است؟ هیجان و انگیزشی كه به چنین افرادی جهت می‌دهد مثل پرچمی در دست آن‌هاست كه نباید آن را زمین بگذارند. وقتی او اكابر را در كانون بانوان راه می‌اندازد ما می‌بینیم كه انگیزه‌های شخصی چگونه می‌توانند جامعه را تحت تاثیر قرار دهند. او معتقد بود كه زن باید از گوشه در بیاید و این كار جز با علم و دانش و استقلال فكری ممكن نمی‌شود.
دولت‌آبادی با بیان خاطراتی از كودكی‌اش با صدیقه دولت آبادی گفت: او برای من اقتدار كامل زن بود و فكر می‌كردم همه زنان باید همین اندازه مقتدر باشند و اثر بگذارند. این كه یك زن می‌تواند تا این اندازه درخشان باشد روی من به عنوان یك دختربچه بسیار اثر گذاشت و آن‌چه در ذهن من ماندگار است وطن‌دوستی است كه وطن را گرامی می‌داشت و همیشه فكر می‌كرد چگونه می‌توان موقعیت زنان این جامعه را بهتر كرد.

** برای بررسی وضعیت اجتماعی زنان باید از دوره قحطی شروع كنیم
مینو مرتاضی فعال حقوق زنان نیز با اشاره به تاریخ زندگی صدیقه دولت‌آبادی و نیاز جامعه بانوان به مطالعه تاریخ گفت: مطالعه تاریخ ما را مطالبه‌گر می‌كند و اگر مطالبه‌ای نباشد گفت‌و‌گو به صرف گفت‌و‌گو هیچ چیز برای گفتن ندارد.
وی با اشاره به آرای میشل فوكو و ادوارد سعید بیان كرد: گفتمان به معنی تجلی زبان در گفتار و رفتار است، رفتاری كه نشان‌دهنده آن گفتار باشد. در این میان باید بگوییم چه شرایطی باعث شد كه دولت‌آبادی چیزی شود كه می‌شناسیم.
مرتاضی ادامه داد: اگر بخواهیم وضعیت اجتماعی زنان را بررسی كنیم و تاریخ بیداری آن‌ها را در نظر بگیریم، باید از دوره قحطی شروع كنیم، تاریخ بیداری زنان را باید از آشوب‌هایی كه منجر به قتل گریبایدوف، سفیر روس‌ها شد، ببینیم. تبارشناسی بیداری زنان به ما می‌گوید كه زنان با حمایت روحانیان وارد عرصه سیاست شده‌اند و اغلب روحانیان پیشرو، به زنان خانواده خویش آزادی دادند، در انقلاب مشروطه نیز زنان پا به پای مردان آمدند و روحانیان هم از این حضور حمایت كردند.

** استقلال‌طلبی و میهن‌پرستی وجه تمایز دولت آبادی
مرتاضی با ارائه یك تاریخ‌نگاری از زندگی دولت‌آبادی گفت: آنچه او را متمایز می‌كند استقلال‌طلبی و میهن‌پرستی است، وی به تركیب اعضای مجلس مشروطه، اعتراض می‌كند و می‌گوید كه ملّاكان برای منافع خودشان قانون وضع می‌كنند. او با وجود ایجاد اكابر در كانون بانوان معتقد بود اگر زنان اشتغال بیرونی داشته باشند، نمی‌توانند وظایف زنانه خود را به خوبی انجام دهند. همچنین او روزنامه‌ای به نام «زبان زنان» داشت كه تمام مقالات آن را از زنان می‌گرفت و در كودتای 1920 رضاخان توقیف شد.
مرتاضی در ادامه اظهار داشت: گفتمان انقلابی صدیقه، پس از كودتای 1920 مدنی می‌شود، او پروژه رضاشاه برای مدرنیزاسیون جامعه را می‌پذیرد و تشكیل اتحادیه زنان را باعث خوشحالی خود می‌داند، چنانكه همین امروز هم فعالیت در حوزه زنان نیاز به وحدت دارد.
این فعال حقوق زنان گفت: صدیقه دولت‌آبادی در گفتمان حق‌طلبی زنان اثر دارد، زنان آن دوره با واكنش سیاسی نسبت به وضعیت خود آگاهی پیدا كرده بودند و زنانی كه آگاهی دارند، وقتی بدانند وضعیت نابرابر دارند فعالیت‌شان چند برابر می شود.
وی افزود: زندگی صدیقه دولت‌آبادی به ما نشان می‌دهد كردار انسانی تا وقتی ماهیت گفتمانی نداشته باشد اهمیتی ندارد و گفتمانی كه زنان آن را وارد فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی می‌كنند به آن‌ها امید می دهد.

** توجه دولت آبادی به فقرشدید زنان
در ادامه پژوهشگر زنان و فعال اجتماعی هم گفت: خواندن كتاب‌های صدیقه دولت‌آبادی به ما می‌گوید كه او به فقر شدید زنان توجه داشت و بدبختی و فلاكتی كه زنان را درگیر كرده بود، همواره یكی از موضوعات مهم آثار اوست. باید بدانیم كه در آن دوره وضعیت اقتصادی بسیار بد بوده است.
فیروزه مهاجرهمچنین با اشاره به نظرات یرواند آبراهامیان می‌گوید: خشكسالی‌ها و شورش‌هایی كه در آن دوره‌ها اتفاق افتاد باعث می‌شود كه ناخودآگاه جمعی زن ایرانی زن بدبخت باشد، ما هنوز هم وقتی یك زن را می‌بینیم، می‌گوییم ما زن‌ها چقدر بدبختیم! منِ جمعی و زنِ جمعی در میان ما هست كه همیشه بدبخت است.
به گفته وی، صدیقه دولت‌آبادی وقتی در فرانسه تحصیل می‌كند به خواهرانش می‌نویسد كه من باید اینجا بمانم و با همه سختی‌ها درس بخوانم كه وقتی برگشتم، كار كنم تا بدبخت نباشم. این زن جمعی وجود اوست كه بدبخت است و این بدبختی در زنان ما لانه كرده است.

** اشاره به مادر در رزومه
در ادامه این نشست تاریخ‌نگار و پژوهشگرهم درباره دولت آبادی گفت: مهم‌ترین نكته وقتی كه به زندگی صدیقه دولت‌آبادی نگاه می‌كنیم، زمانی است كه در رزومه او به نام مادرش هم اشاره می‌شود، نام خاتمه خانم، صدیقه نیز مثل بی‌بی‌خانم استرآبادی به نسب مادری می‌نازد اما ما هم‌زمان كه مادر با‌فضلی داریم، پدر خوش‌فكری را هم داریم كه ارث بردن دخترش را به مطالعه و درس خواندن مشروط می‌كند. وقتی صدیقه خانم به دلایلی، با مردی كه فاصله سنی زیادی با او دارد ازدواج می‌كند، پدر به او دفتری می‌دهد و می‌گوید این را بعد از مرگ من باز كن، در آن دفتر حق طلاق از شوهر گرفته شده بود و با استناد به همان زندگی مشترك سخت و نا‌به سامان صدیقه و دكتر اعتضادالملك به پایان می‌رسد.
الهام ملك‌زاده ادامه داد: صدیقه بعد از طلاق با تمام دلتنگی‌هایش برای فوت پدر، در بستری كه كاملا فرهیخته است به خارج از كشور می‌رود كه تحصیل كنند. او پیش از رفتن نیز در جایگاه انتخاب بین انتشار روزنامه و قطع رابطه با برادر، دومی را انتخاب می‌كند و معتقد است برای بهتر شدن وضع زنان برای ادامه تحصیل خارج از كشور می‌رود. دولت‌آبادی یك سال پیش از مرگش می‌گوید همه كارهای لازم را برای زنان انجام داده‌ام و حتی سال دوازدهم اكابر را هم به راه انداختم، دیگر در این دنیا چیزی نمی‌خواهم.

** باید كتاب بخوانیم
یحیی شریعت نیا پژوهشگر و حقوق‌دان نیز درباره دولت آبادی گفت: ما اگر برای فرهنگ، شخصیت و رشدمان ارزش قائل هستیم، باید كتاب بخوانیم. صدیقه خودش، كارش و رفتارش، همه سند هویت انسانی است كه دغدغه رشد و تعالی داشته است. اگر ما بپذیریم كه رشد دردناك است، باید این را در نظر بگیریم كه صدیقه دولت‌آبادی و رنج‌هایی كه برای از بین بردن آن تلاش كرد، هنوز وجود دارند.
وی افزود: اگر مردان ما به تاسی از پیشینیان از مذهب و از موقعیت سواستفاده نمی‌كردند، صدیقه دولت‌آبادی این همه رنج نمی‌برد. من باید درباره این كتاب بگویم كه این كتاب به سختی و مكافات چاپ شده و ما باید از نان شب خود مایه بگذاریم كه بدانیم صدیقه چه كرد، باید برای دانش و خردورزی، هزینه كنیم.
در پایان این نشست از كتاب «حیات صدیقه» نوشته مهدخت صنعتی، افسانه نجم آبادی و غلامرضا سلامی، كه كاری از انتشارات شیرازه است رونمایی شد.

** صدیقه دولت‌آبادی در یك نگاه
صدیقه دولت آبادی ازعناصر تجدد طلب و از فعالان سیاسی دوره مشروطه است كه در سال 1261 در اصفهان متولد شد، فعالیت‌های اجتماعی صدیقه با عضویتش در «انجمن آزادی زنان» یا «انجمن حریت نسوان» در دوره مشروطه و در سال 1286 هجری شمسی آغاز شد. از اعضای سرشناس این انجمن، علاوه بر صدیقه دولت‌آبادی می‌توان به تاج‌السلطنه و افتخارالسلطنه؛ دختران ناصرالدین‌شاه، شمس‌الملوك جواهر الكلام و چند تن دیگر اشاره كرد.
او را به دلیل تأسیس مدرسه برای تربیت مدرن دختران، پایه‌گذار مهدكودك و مبتكر آموزش بزرگسالان در ایران می‌دانند.
پس از تاسیس كانون بانوان ایران، صدیقه دولت‌آبادی پس از هاجر تربیت، ریاست آن را بر عهده گرفت.
صدیقه دولت‌آبادی در سال 1340 و در سن 80 سالگی به خاطر سرطان درگذشت.
فراهنگ**9211**3009