۵ اسفند ۱۳۹۷ - ۱۰:۱۵
کد خبر 83220295
۰ نفر
روش پلكاني ارزشگذاري حامل هاي انرژي- علي بابايي*

تهران- ايرنا- براي افزايش قيمت انرژي مي‌توان به جاي آزادسازي قيمت انرژي از روش‌هاي هوشمندانه‌تري چون قيمت‌گذاري پلكاني استفاده كرد؛ با اين روش علاوه بر اينكه پرمصرف‌ها جريمه خواهند شد، يارانه انرژي به اقشار كم‌درآمد نيز از محل جريمه پرمصرف‌ها پرداخت خواهد شد.

يكي از بحث‌برانگيزترين مسائل موجود در حوزه انرژي مسئله قيمت انرژي است. كارشناسان بسياري بر اين باورند كه قيمت انرژي در ايران نسبت به اكثر نقاط جهان پايين‌تر بوده و اين امر يكي از دلايل اصلي وضعيت نامناسب مصرف انرژي در كشور است.
اين گروه از كارشناسان معتقدند يكي از مشكلات اقتصاد در ايران يارانه هنگفتي است كه هر سال به مصرف انرژي اختصاص مي‌يابد. اما در طرف ديگر عده‌اي از كارشناسان و عمده مردم معتقدند با سطح فعلي درآمدها و وضعيت كنوني اقتصاد آزادسازي قيمت انرژي امري غيرممكن و غيرعقلاني است و باعث ايجاد فشار زيادي بر مردم خواهد شد. در نگاه اول استدلال هر دو گروه قانع‌كننده‌ به نظر مي‌رسد.
براي بررسي اين مساله ابتدا بايد با تعريف يارانه انرژي آشنا شد. يارانه انرژي در ادبيات كارشناسي انرژي عبارت است از تفاوت قيمت صادراتي انرژي و قيمت فروش انرژي در داخل كشور. به عبارت ديگر يارانه انرژي به معناي عدم النفعي است كه كشور از فروش داخلي انرژي به جاي صادرات آن متحمل خواهد شد.
همانطور كه مشخص است ميزان يارانه انرژي تا حد بسيار زيادي به قيمت ارز وابسته است. اين مساله براي كشوري مثل ايران كه در سال‌هاي گذشته نوسانات زياد و شديدي را در نرخ ارز تجربه كرده، يك نكته منفي به شمار مي‌رود. بنابراين انتقادات مطرح شده به آزادسازي قيمت انرژي كاملا قابل تامل است و كساني كه پيشنهاد آزادسازي قيمت را مطرح مي‌كنند بايد براي اجرايي شدن آن نيز ساز و كار مناسبي پيشنهاد دهند.
از سوي ديگر، يكي از اصلي‌ترين دلايلي كه براي آزادسازي قيمت انرژي بيان مي‌شود جلوگيري از هدر رفت انرژي و بهره‌وري مصرف انرژي در داخل كشور است. كارشناسان معتقدند تا زماني كه قيمت‌هاي انرژي براي مصرف‌كننده ملموس نباشد، نمي‌توان انتظار مصرف بهينه و كاهش تلفات انرژي داشت.
به نظر مي‌رسد براي حل اين مشكل حداقل در بخش خانگي راهكار ديگري به جز آزادسازي قيمت وجود داشته باشد. اين شاخص عبارت است از سهم هزينه انرژي از مجموع هزينه‌هاي خانوار (قيمت نسبي). به عنوان مثال براي بررسي تعرفه انرژي بخش خانگي مي‌توان ميانگين سهم هزينه انرژي خانوار از كل هزينه‌هاي موجود براي آن خانوار را محاسبه كرد و با كشورهاي پيشرو در زمينه بهره‌وري انرژي مقايسه كرد.
با اين مقايسه مي‌توان فهميد كه هزينه انرژي براي يك خانواده در ايران در مقايسه با ساير كشورها چقدر ملموس است. به عبارت ديگر يك خانواده در ايران براي كاهش مصرف انرژي خود چه ميزان انگيزه دارد.
گزارش ها نشان مي دهد سهم هزينه انرژي خانه از هزينه‌هاي خانوار در آمريكا برابر سه درصد (منبع: اداره اطلاعات انرژي آمريكا)، در آلمان برابر 6 درصد (منبع: دفتر آمار فدرال آلمان) و در انگليس برابر چهار درصد (منبع: دفتر بازار برق و گاز انگليس) است.
به دليل ضعف آماري موجود در كشور اين عدد در ايران به صورت رسمي و دقيق وجود نداشت (يا نگارنده در يافتن آن موفق نبود)؛ اما به گفته هوشنگ فلاحتيان، معاون كنوني وزير نفت و معاون سابق وزير نيرو در امور برق و انرژي اين عدد برابر 1.3 درصد از هزينه‌هاي خانوار را شامل مي‌شود. در نتيجه مشخص است كه سهم هزينه‌هاي انرژي خانه در ايران نسبت به ساير كشورهاي پيشرو در بهره‌وري انرژي پايين‌تر است.
اما بايد ديد با آزادسازي قيمت انرژي در ايران اين عدد به چند خواهد رسيد. اگر قيمت صادراتي گاز برابر 20 سنت بر مترمكعب و قيمت صادراتي برق 10 سنت بر كيلووات ساعت در نظر گرفته شوند، با در نظر گرفتن نرخ ارز به ميزان 10 هزار تومان، قيمت گاز برابر 2 هزار تومان بر متر مكعب و قيمت برق نيز برابر يك هزار تومان بر كيلووات ساعت مي شود. يعني قيمت گاز تقريبا 14 برابر و قيمت برق تقريبا 11 برابر خواهد شد.
بدين ترتيب، به طور ميانگين هزينه‌هاي انرژي خانه 12 تا 13 برابر خواهد شد. اگر سهم هزينه انرژي از هزينه‌هاي خانوار در حالت فعلي 1.5 درصد در نظر گرفته شود، با آزاد سازي هزينه‌هاي انرژي سهم هزينه‌هاي انرژي از هزينه‌هاي خانوار نزديك به 20 درصد خواهد شد. در خانوارهاي كم‌درآمد اين عدد به مراتب بيشتر خواهد شد. اين در حالي است كه اين عدد براي كشور آلمان كه گران‌ترين انرژي را در اختيار دارد 6 درصد است.
بنابراين براي تجويز راهكار بايد همه جوانب را در نظر گرفت. حتي اگر قرار است قيمت‌هاي انرژي آزاد شوند، بايد به گونه‌اي باشد كه مردم بويژه اقشار كم‌درآمدتر، فشار زياد و ناگهاني را تحمل نكنند.
به نظر مي‌رسد براي مديريت مصرف انرژي از طريق قيمت، اولين و در دسترس‌ترين قدم، ملموس كردن هزينه انرژي براي خانوار است. با بررسي قيمت انرژي كشورهاي مطرح در زمينه بهره‌وري انرژي كه در اين گزارش انجام شد، مشخص مي‌شود كه انرژي با سهمي بين سه تا هفت درصد از درآمدهاي خانوار نيز مي‌تواند قابل لمس باشد.
همچنين براي افزايش قيمت انرژي مي‌توان به جاي آزادسازي قيمت انرژي از روش‌هاي هوشمندانه‌تري چون قيمت‌گذاري پلكاني (IBT) استفاده كرد. با اين روش علاوه بر اينكه پرمصرف‌ها جريمه خواهند شد، يارانه انرژي پرداختي به اقشار كم‌درآمد كه عموما كم‌مصرف نيز هستند نيز از محل جريمه پرمصرف‌ها پرداخت خواهد شد.
.........................
*كارشناس انرژي