نابودي نهر 22 كيلومتري تبريز به بهانه توسعه شهري

تبريز-ايرنا- توسعه نامتوازن شهري و گسترش ساخت و سازهاي بدقواره طي سه دهه اخير در كلانشهر تبريز موجب از بين رفتن بسياري از تاسيسات و زيربناهاي حياتي سنتي در اين شهر شده كه نابودي 'شاه ارخي' (شاه نهر) با 100 سال قدمت از جمله آنهاست.

به گزارش ايرنا، افزايش سرسام آور جمعيت شهري و مهاجرت خيل انبوه اهالي روستاهاي اطراف تبريز به اين شهر كه از دهه 1350 و 1360 شدت گرفت، توسعه فضاهاي فيزيكي شهر را سبب شد كه اين گستردگي در قسمت هاي غربي و شرقي اين كلان شهر بيش از ساير مناطق به وقوع پيوست.
بخش شرقي تبريز به دليل آب و هواي معتدل و نيز مرغوبيت ارزش منطقه اي، طي سال هاي اخير بيش از ساير مناطق مورد طمع دلالان مسكن و حتي شركت هاي تعاوني مسكن سازمان ها، ادارات و ارگان هاي مختلف قرار گرفته است.
تشديد تراكم فروشي شهرداري، آپارتمان سازي و بلندمرتبه سازي و نبود نظارت هاي كامل و كافي از سوي نهادهاي مسئول از دلايل مهم و اصلي نابودي برخي تاسيسات شهري است كه از بين بردن رودخانه ها، نهرها و مجاري آبرساني به شهر براي مصارف گوناگون مي باشد.
' شاه چايي يا شاه ارخي' يكي از نهرهاي بزرگ و مهم بخش شرقي تبريز با 22 كيلومتر طول بود كه به دلايل ياد شده هم اكنون از جريان افتاده و ساخت و سازهاي صورت گرفته موجب تغيير مسير و در پاره اي از مسيرها سبب مسدود شدن جريان آب اين نهر شده است.
در حاليكه آب اين نهر بزرگ تا دهه 1360 منبع اصلي و مهم تامين آب كشاورزي قسمت هاي شرقي تبريز و از جمله شهر باسمنج و نيز تامين كننده آب مورد نياز استخر پارك ائل گلي بود، امروز ديگر خبري از آن نيست و متاسفانه اكنون حجم قابل توجهي از منابع آب زيرزميني شهر براي مصارف مزبور از جمله پر كردن آب استخر ائل گلي صرف مي شود.
شوراي اسلامي شهر و شهرداري تبريز به دليل اهميت موضوع و توجه ويژه به منابع آبي در 2 سال اخير موضوع احياي 'شاه چايي' را جزو برنامه هاي اولويت دار خود قرار داده است كه در صورت مطالعه دقيق طرح و تخصيص اعتبارات لازم، مي تواند يكي از ماندگارترين اقدامات شوراي اسلامي پنجم و شهرداري تبريز باشد.
اهميت نهرها و چاه ها در تامين آب تبريز در زمان هاي نه چندان دور به قدري بود كه مرحوم 'حميد وارسته'، شهردار دو دوره اين شهر در سال هاي 1347 تا 1350 و 1354 تا 1356، در خاطرات خود از وجود نهر شاه چايي و تعداد 15 حلقه چاه عميق در مناطق مختلف شهر از جمله آبرساني، ائل گلي و پينه شالوار خبر داده است.
وي توضيح داده است: سه حلقه چاه‌ عميق در قريه شاهگلي و پينه‌شلوار براي مشروب كردن پارك شاه گلي هر كدام با ۴۰ متر مكعب آب‌دهي در ساعت، چاه عميق در محوطه استخر شاه ضلع شرقي استخر، چاه عميق در پل آبرساني با ۵۰ متر مكعب آب‌دهي در ساعت، چاه عميق جنب پل خيابان منصور با ۱۴۰ متر مكعب آب‌دهي در ساعت، چاه عميق در خيابان جمهوري اسلامي واقع در تقاطع شريعتي با جمهوري اسلامي با ۱۱۰ متر مكعب آب‌دهي در ساعت، چاه عميق در خيابان طالقاني جنب ارك با ۱۴۰ متر مكعب آب‌دهي در ساعت، چاه عميق در خيابان ارتش جنوبي با ۳۰ متر مكعب آب‌دهي در ساعت، چاه عميق در ديزل ‌آباد با ۱۴۰ متر مكعب آب‌دهي در ساعت، چاه عميق در بلوار جاده فرودگاه با ۱۲۰ متر مكعب آب ‌دهي، چاه عميق در تقاطع راسته كوچه و چايكنار با ۷۰ متر مكعب آب‌دهي، چاه عميق در محوطه آتش‌ نشاني و خيابان خاقاني با ۷۰ متر مكعب آب‌دهي در ساعت و چاه عميق در ميدان كلكته‌چي بخش اعظمي از آب موردنياز شهر را تامين مي كرد.
وارسته درباره نهرها و قنوات تبريز نيز مي گويد: ' اين شهر تاريخي زماني ۲۵۰ رشته قنات داشته است و حتي پدران ما مي ‌گفتند مظهر چند صد قنات در تبريز بوده است كه از سلسله جبال سهند به زيرزمين نفوذ مي‌ كرده و در تبريز به سطح زمين مي‌ رسيده ‌اند'؛ بدون شك 'شاه چايي' (نهر شاهي) نيز از جمله همين نهرها بوده كه از دامنه هاي سهند سرچشمه مي گرفت.
قنات ميرزا هاشم در محله باغميشه، قنات مجتهد در منطقه بارنج، قنات كلانتر، شازدا و علي آباد كه كوي باغميشه و محله ششگلان را آبياري مي‌ كرد، قنات سيدلر، ملكي، شورگل و تاجرباشي در محله مارالان، قنات پينه شلوار در جاده ائل گلي، قنات وزير در محله بيلانكوه، قنات بالاچشمه در جاده ائل گلي، قنات اسحق‌آباد در محله ششگلان، قنات شمس آباد در آبرساني و نهر شاه چايي كه جاده ائل گلي را آبياري مي كرد.
شهردار فقيد تبريز تصريح مي كند: قنواتي كه در يك قسمتي از شهر وجود داشته و در نقاط ديگر شهر نيز از اين قبيل قنوات زياد بوده ‌اند، را مي‌توان احيا كرد.
به گزارش ايرنا، بررسي وضعيت شاه چايي از جمله موضوعات مهم در اولين جلسه كميسيون محيط زيست و خدمات شهري شوراي اسلامي شهر تبريز بود كه طي آن آخرين وضعيت اين نهر قديمي به عنوان اصلي ترين تامين كننده آب پارك و استخر ائل گلي مورد بررسي قرار گرفت.
رييس كميسيون محيط زيست و خدمات شهري شوراي شهر تبريز با بيان ويژگي هاي اين نهر، گفت: در سال هاي قبل از محل پارك ائل گلي تا اتوبان لايروبي نهر انجام شد، اما بعد از آن اتفاقي رخ نداد.
عبدالله تقي پور با تاكيد بر اينكه توسعه ائل گلي بدون در نظر گرفتن وضعيت نهرشاهي غيرممكن است، اظهار داشت: در تدوين بودجه سالجاري سعي شد در قسمت احياي قنوات و نهرها، احياي 'شاه چايي' در اولويت قرار بگيرد و امورات لازم جهت تصرفات و تمليك اراضي منطقه در دستور كار باشد.
وي ادامه داد: نهر شاهي به طول ۲2 كيلومتر مدت‌ها پيش تامين كننده آب ائل گلي بود كه به دليل بي مهري‌هاي صورت گرفته، اين نهر در كنار پارك ائل گلي ثبت نشد و اين كار موجب از بين رفتن اين نهر شده است.
تقي پور با بيان اين كه شركت‌هاي تعاوني مسكن در ساخت و سازهاي خود موجب از بين رفتن اين نهر شده‌اند، يادآور شد: موقع ساخت اتوبان پيامبر اعظم، اين نهر تخريب شد و آب ائل گلي از آن به بعد از طريق آب‌هاي زيرزميني تامين مي‌ شود كه براي صرفه جويي در مصرف آب اقدامي خطرناك به شمار مي رود.
وي با اشاره به اينكه ۳ سال است كه در نهر 'شاه چايي' آب جاري نمي ‌شود، گفت: تعدادي از تعاوني هاي مسكن حدود ۲ كيلومتر از اين نهر را تخريب و از بين برده اند و علاوه بر آن، امروز حدود ۴۰۰ متر از مسير نهر نيز نياز به اصلاح دارد.
تقي پور با بيان اينكه شهرداري در اين نهر حق آبه دارد، افزود: اگر كليات اين طرح تصويب شود، شهرداري مي‌ تواند با اعتبارات خود و هم با خسارات مأخوذه از بنياد مسكن، اين نهر را احيا كند.
به گفته برخي از كارشناسان شهري و محيط زيست، نهر ' شاه چايي' در نقاط مختلف به ويژه در منطقه شهرك خاوران دچار آسيب و تخريب شده است و براي احياي آن در بخش هايي از مسير نهر در فتح آباد نياز به لايروبي وجود دارد.
در همين زمينه معاون فني و عمراني شهردار تبريز با تاكيد بر اهتمام جدي اين مجموعه براي احياي قنوات و نهرهاي قديمي شهر، گفت: براي احياي نهر شاهي نياز به عزم عمومي فراتر از شهرداري داريم.
محمدحسين اسحقي اظهار داشت: در كميته انرژي يك زير مجموعه براي آب تشكيل داده ايم كه موظف است اين موارد را بررسي كند.
وي با اشاره به اقدامات مورد نياز براي احياي 'شاه چايي'، يادآور شد: بايد اقدامات لازم براي خارج كردن آب از دسترسي ديگران در مسير انجام بشود كه براي اجراي چنين كارهايي نيازمند توجه و هماهنگي ساير نهادها هستيم.
مديرعامل سازمان سيما، منظر و فضاي سبز شهرداري تبريز نيز در گفت وگو با خبرنگار ايرنا، ضمن تاكيد بر ضرورت حل مشكلات احياي نهر 'شاه چايي' تبريز، گفت: حفظ هويت تاريخي نهر شاهي نيازمند همراهي برخي از ادارات استان است.
علي مدبر با اشاره به ضرورت حفظ هويت تاريخي 'نهر شاهي' يا شاه چايي' اظهار داشت: با هماهنگي‌هاي صورت گرفته از طريق شهرداري منطقه 9 تبريز و سازمان سيما، منظر و فضاي سبز شهرداري تبريز، تصميمات لازم جهت احياي نهرشاهي اتخاذ شده است.
وي اين اقدام را از اقدامات مهم شوراي اسلامي شهر و شهرداري عنوان كرد و افزود: مشكلات مربوط به اين قسمت از طريق سازمان سيما، منظر و فضاي سبز شهرداري تبريز پيگيري مي‌ شود.
مدبر با بيان اينكه از زمان‌هاي قديم تامين آب استخر ائل گلي توسط نهر شاهي صورت مي‌ گرفت، اضافه كرد: در ايجاد و ساخت بزرگراه پيامبر اعظم (ص) كوره‌ها و قنات‌هاي موجود تخريب و تقريباً از 10سال گذشته تامين آب، با فشار به چاه‌هاي ائل گلي تامين شد كه همين موضوع علاوه بر هزينه هاي فراوان، ظلم بزرگي در حق منابع آبي زيرسطحي اين منطقه بود و روش صحيحي به شمار نمي رود.
وي ادامه داد: متاسفانه اين مسير آبرساني از چند سال قبل نيز توسط برخي از تعاوني هاي مسكن جهت احداث پروژه هاي مسكوني تخريب شده و اقدامي براي بهبود وضعيت آن صورت نگرفته است.
به گفته مدبر از شاه ارخي در 100 سال گذشته براي تامين آب فضاي سبز تفرجگاه ائل باغي و استخر ائل گلي استفاده مي شد.
وي با بيان اينكه به منظور اصلاح و استفاده بهينه از منابع آبي موجود، برنامه ريزي براي احياي اين مسير به منظور انتقال آب نهر شاهي براي تامين آب فضاي سبز اين تفرجگاه انجام شده است، گفت: انتقال آب اين نهر از طريق عمليات عمراني و در قالب احداث ايستگاه هاي پمپاژ و خط انتقال تحت فشار انجام مي شود.
مدبر تشريح كرد: مطالعات كارشناسي و طراحي‌ هاي اين طرح از سوي مشاور در مورد ساماندهي و تغيير مجاز مسير نهر از اراضي خاوران به حد جنوبي حريم آزاد راه پيامبر اعظم (ص) با لوله گذاري تا ابتداي تاسيسات آبگيري ائل‌ باغي تبريز انجام شده است.
وي با بيان اينكه اين طرح با صرف بيش از 13ميليارد ريال اجرا مي شود، ادامه داد: هزينه احداث اين خط انتقال با توجه به نتايج آخرين بررسي‌ها و محاسبات فني مبني بر تعيين حدود سهم ادارات، سازمان‌ها و شركت‌هاي تعاوني برآورد شده است.
مدبر گفت: در جريان احداث بزرگراه نبي اكرم(ص) كوره‌ها و قنات‌هاي موجود تخريب شده بود كه در اجراي اين طرح دوباره احيا مي شود تا آب استخر ائل گلي كه حدود پنج هكتار وسعت دارد و عمق آن در ضلع جنوب شرقي 3 متر و در ضلع شمالي 9 متر است، تامين شود.
گزارش: سيديحيي مرتضائي
3038/518