تنازع بقاء در امن ترين پناهگاه حيات وحش ايران

ساري- ايرنا- امروز 27 دي ماه روز ' ميانكاله ' است؛ روزي كه اگر چه هنوز در تقويم كشور ثبت نشده، ولي براي خودش تمبر ويژه دارد و در موزه تمبر كشور هم ثبت شده است تا يادآور سختي هايي باشد كه اين روزها بر اين گستره از پناهنگاه حيات وحش كشور مي گذرد.

به گزارش خبرنگار ايرنا، شبه جزيره ميانكاله با حدود 70 هزار هكتار مساحت در خط ساحلي جنوب درياي خزر در شرق مازندران و در محدوده جغرافيايي شهرستان بهشهر واقع است. عمده شهرت جهاني اين منطقه به خاطر تالابي است كه 44 هزار هكتار مساحت دارد و مهم ترين زيستگاه پرندگان مهاجر در ايران به شمار مي رود.
اعلام يك روز به نام ميانكاله از سال 93 و پس از آن در دستور كار قرار گرفت كه حيات در اين زيستگاه بكر به عنوان يكي از 11 ذخيرگاه زيست كره ايران به صورت جدي به خطر افتاد. نخستين جشن روز ميانكاله هم سال 94 برگزار شد و قرار است امروز دومين جشن با حضور معاون رييس جمهوري و رييس سازمان محيط زيست برگزار شود تا شايد بتواند با جلب توجه دوستداران محيط زيست، جلوي خاطره شدن اين منطقه بي نظير در ايران را بگيرد.
رو به خشكي رفتن تالاب بر اثر كمبود بارندگي و ايجاد بي رويه آب بند و حوضچه پرورش ماهي در مسير رودخانه هاي منتهي به منطقه از يك سو و آتش سوزي هاي عمدي و شبه عمدي زنجيره اي از سوي ديگر سبب شد تا حيات جانوري و گياهي در اين منطقه به صورت جدي در معرض تهديد قرار بگيرد.
پيامدهاي تغييرات اقليمي به همراه دخالت هاي انساني در ميانكاله از يك دهه پيش ابتدا با كاهش تدريجي مهاجرت پرندگان خودنمايي كرد و سپس به صورت عميق تر با خشكيدن بيش از 10 هكتاري تالاب گسترش يافت.
** كاهش جمعيت پرندگان مهاجر به يك سوم
شايد باورش سخت باشد، ولي واقعيت اين است كه جمعيت پرندگان مهاجر در ميانكاله از يك ميليون و 200 هزار قطعه شمارش شده در سال 84 به حدود 400 هزار در سال 95 رسيد و در اين ميان بعضي از گونه ها نيز به طور كلي با اين زيستگاه مهاجرتي خداحافظي كرده اند.
بر اساس اعلام سازمان محيط زيست، از حدود 500 گونه پرنده شناسايي شده در ايران 230 گونه در تالاب ميانكاله زيست مي كردند كه شامل 100 گونه پرنده تالابي يا آبچر و كنارآبزي و 130 گونه هم پرنده خشك زي بودند.
بسياري از اين پرندگان، از گونه هاي مهاجرند كه در فصل زمستان يا بهار به اين منطقه مهاجرت مي آيند ولي در سال هاي اخير تعدادي از اين گونه ها مانند گيلان شاه خالدار، غاز پيشاني سفيدكوچك و عروس غاز ديگر ديده نمي شوند و امسال هم اعلام شد كه فلامينگوها نيز براي هميشه به آشوراده در استان گلستان رفته اند تا امنيت زيست داشته باشند.
به اعتقاد كارشناسان؛ آتش سوزي هاي زنجيره اي كه در چند سال گذشته به جان پناهگاه حيات وحش ميانكاله افتاد، محل اختفا و منابع غذايي پرندگان را از بين برد و اين موضوع بر كاهش جمعيت پرندگان بومي و خشك زي تاثير گذاشت در حالي كه خشك شدن بخشي از تالاب به خاطر تغييرات اقليمي و دخالت انساني هم سبب كاهش پرندگان آبزي شد.
علاوه بر اين، تغييرات تحميل شده بر ميانكاله سبب شد تا جانداران ديگر مانند مار و دوزيستان و حيواناتي مانند روباه، خرگوش، گوركن، شغال و جوجه تيغي وارد قلمرو گونه هاي ديگر شوند و تنازع بقاء به معناي واقعي در اين منطقه مصداق پيدا كند.
** خيزش ريزگردها
تهديد براي ميانكاله به عنوان تنها ذخيرگاه زيست كره مازندران و بويژه تالاب آن كه اولين تالاب بين‌المللي ثبت شده در فهرست كنوانسيون رامسر است، تنها در همين حد خلاصه نمي شود و هشدارها پس از گذشت يك دهه كم توجهي دستگاههاي ذيربط و نظارتي، اكنون به احتمال خيزش ريزگردها بر اثر خشكيدن بخش زيادي از تالاب رسيده است.
اين تهديد بيش از همه براي ساكنان روستاي ' زاغمرز ' در حاشيه تالاب ميانكاله و ديگر روستاهاي اطراف قابل لمس است.
مدير انجمن دوستداران محيط زيست سبز زاغمرز در گفت و گو با خبرنگار ايرنا با اشاره به دخيل بودن مردم و مسئولان در كنار تغييرات آب و هوايي در خشكيدن تالاب ميانكاله، گفت: تصميم ساختن سد گلورد به عنوان يك اشتباه كم بود كه هجوم كشاورزان به ساخت آب بندان و استخر پرورش ماهي هم بر روي مسير آبهاي منتهي به دريا در اين منطقه اضافه و بدتر از آن بي توجهي به تصفيه فاضلاب ها و پساب هاي صنعتي هم قوز بالاي قوز شد.
جمال ابوطالبي عبدالملكي با اعلام اين كه هر سال وضعيت در منطقه بدتر مي شود، توضيح داد: در حالي كه در سال هاي گذشته بخش غربي تالاب ميانكاله زيستگاه مهم فلامينگوها بود، امروزه به دليل خشكي و كمي آب در اين منطقه و تبديل شدن به باتلاق شرايط مناسب براي فلامينگو را ندارد و براي زمستان گذراني آنان مناسب نيست.
وي افزود: فلامينگوها تغيير زيستگاه دادند و به بخش شرقي و در استان گلستان رفتند تا بتوانند امنيت غذايي داشته باشند.
اين دوستدار محيط زيست و ناظر دايمي منطقه ميانكاله گفت: با ادامه وضعيت موجود و تهديد روز افزون خشكي ميانكاله، خيزش ريزگردها در آينده اي نزديك در شرق مازندران و غرب استان گلستان جدي است و در اين صورت ديگر زندگي ساكنان منطقه و ذينفعان و بوميان با خطر مواجه مي شود.
وي افزود: البته بايد به ياد داشته باشيم كه اگر چنين اتفاقي رخ بدهد- كه در صورت جدي نگرفتن هشدارها دور از انتظار نيست- در اين صورت احتمال خروج تالاب و زيستگاه ميانكاله از ليست سازمان هاي متولي بين المللي افزايش مي يابد.
ابوطالبي هشدار داد: اكنون زيستگاه غني ميانكاله، يكي از ذخيرگاههاي بيوسفر جهان است و بايد براي حفظ آن با افزايش ورودي آب شيرين به تالاب از طريق لايروبي و كاهش تعداد اب بندان ها و استخر هاي پرورش ماهي و كشاورزي اقدام كرد.
** دست مهر دولت تدبير
البته طرح احياي تالاب بين المللي ميانكاله در دولت تدبير و اميد از طريق لايروبي گذرگاه ورودي خليج گرگان تا ميانكاله در دستور كار قرار گرفت، اما تاكنون نتيجه ملموسي براي تالاب در پي نداشته است و هر ساله هم مسئولان ذيربط تنها وعده انجام كار و ادامه آن را مي دهند.
رييس اداره محيط زيست بهشهر علت اجراي كند اين طرح حياتي را تنگناهاي مالي دانست و گفت كه در سال جاري 20 ميليارد ريال براي اين كار اختصاص يافته است.
زمان رضااحمدي به خبرنگار ايرنا گفت: در سال جاري با اعتبار در نظر گرفته شده تاكنون 44 كيلومتر از كانال هاي منتهي به تالاب ميانكاله لايروبي شد و 20 كيلومتر هم در حال مشاوره است.
وي افزود: سه كيلومتر از كانال قلعه پايان هم لايروبي شده و براي استقرار يگان آبي و تردد شناورها در خليج ميانكاله و تالاب مشكلي نداريم و ماموران ما در كمترين زمان ممكن مي توانند نظارت هاي خود را در منطقه، با شناورها در منطقه داشته باشند.
رييس اداره حفاظت محيط زيست بهشهر در مورد مجوزهاي احداث آب بندان و استخرهاي پرورش ماهي هم گفت: از سال 92 تاكنون هيچ مجوزي براي احداث آب بندان و استخرهاي پرورش ماهي در منطقه و مخصوصا ضلع جنوبي تالاب به دليل كمبود شديد آب نداريم و اگر هم ايجاد شده، غيرمجاز هستند و جلوگيري و برخورد مي شود.
رضا احمدي با هشدار در اين باره كه ' امروزه خطر خشكيدن تالاب ميانكاله جدي است '، افزود: همه بايد كمك كنيم تا تالاب احياء شود چرا كه اگر روند خشكسالي به همين منوال ادامه يابد؛ شاهد ورود ريزگردها به منطقه خواهيم بود.
** غصب حق آبه، مهم ترين دليل خشكيدن تالاب
مسئول آموزش اداره حفاظت محيط زيست بهشهر هم مشكل اساسي ميانكاله را خشكي و كم آبي آن اعلام كرد و گفت: تاكنون بيش از 10 درصد از تالاب ميانكاله خشك شده است و اين تغييرات متاثر از 90 درصد بي مهري و بي توجهي عوامل انساني و 10 درصد تغييرات آب و هوايي و گرم شدن زمين است.
علي ابوطالبي عبدالملكي در گفت و گو با خبرنگار ايرنا افزود: تغيير الگوي كشت، استفاده بي رويه از آب در كشاورزي، وجود آب بندان ها و استخر پرورش ماهي و همه و همه موجب شد حق آب شيريني كه بايد به تالاب ميانكاله برسد به ميانكاله ورود نكند و در واقع حق آبه برها، آب شيرين تالاب ميانكاله را غصب كردند.
وي ادامه داد: در كنار تغييرات آب و هوايي، خشكي زمين، كمبود بارش باران و خشكسالي ها، متاسفانه جنوب ميانكاله بدون كانال و فنس كشي رها شد و همين امر موجب تجاوزات متعدد شد و در برخي از موارد بين يك تا يك و نيم كيلومتر تجاوز به حريم تالاب انجام و كشت و زرع مي شود.
در خط جنوبي ميانكاله چندروستا و زمين هاي كشاورزي مردم واقع است كه عمدتا زير كشت برنج مي رود.
** پاي لنگ نظارت بر گردشگري
عبدالملكي از گردشگري هم به عنوان خطر بالقوه براي ميانكاله ياد كرد و توضيح داد: گردشگري يك شمشير دولبه است كه با عدم رعايت حداقل ها در اين زمينه اينك لبه تيز شمشير به سمت ما و ميانكاله نشانه رفته است و موجب تهديدات مختلف شده است.
وي افزود: اينكه با پنج هزار تومان حق ورودي هر كسي بتواند به راحتي وارد ميانكاله شود؛ گردشگري خوبي نيست؛ چرا كه يك بخش، بحث مديريت است و در بخش ديگر چگونه مديريت شدن و توسط چه كسي مديريت شدن مهم است. اينكه گردشگران وارد محدوده امن بشوند يا نشوند مهم است اما فعلا نظارتي نيست و رها شده است.
اين كارشناس محيط زيست بيان داشت: اكنون در فصل سرما تعداد مسافر و ورودي به ميانكاله كم است و به دليل سردي هوا رغبتي براي گردشگري وجود ندارد، اما در فصل بهار و تابستان روزانه هفت تا هشت هزار مسافر وارد منطقه مي شود و هيچ مديريتي هم بر آنها وجود ندارد.
وي افزود: در بحث گردشگري آشوراده هم با توجه به اينكه اعلام شد گردشگري با نظارت انجام مي شود، اما از نظر بنده مشكلاتي وجود دارد و در مجموع در ايران، پاي نظارت و مديريت لنگ است و نمي توان نظارت و مديريت كامل در اين بخش انجام داد.
او ادامه داد: ما نگران همه جاي ميانكاله هستيم؛ خشكسالي، بلعيدن حق آبه، گردشگري، تجاوزات به اراضي تالاب در ضلع جنوبي و همه و همه براي ما نگراني و تهديدي براي ميانكاله است.
ابوطالبي با اعلام اينكه اكنون ديگر دام و دامدار براي منطقه تهديد نيستند، گفت: شايد در دوره اي از زمان دامداران تهديد بودند، اما اكنون به دليل به صرفه نبودن دام و اينكه دامداري همچون گذشته در منطقه وجود ندارد و تعداد دام به يك هشتم قبل رسيده است؛ تهديدي از نظر دام و دامداري وجود ندارد.
وي افزود: امروزه گردشگري و حق آبه برها تهديد جديد ميانكاله هستند. اكنون كشاورزي رشد پيدا كرده و در حال تجاوز است، شكار بي رويه و صيد در منطقه به وفور يافت مي شود، كم آبي و گرم شدن زمين، توسعه ناپايدار و افزايش جمعيت گردشگر در ميانكاله تهديد شده است.
اين كارشناس محيط زيست گفت: اين كه امروز حيات وحش در امن ترين جاي مازندران هم آسيب مي بيند، واويلاست. تعداد پرندگان از يك ميليون و 200 هزار بال پرنده در سال 80 به يك سوم در حال حاضر تقليل يافته و به 380 هزار بال پرنده رسيده است.
** آتش سوزي هاي زنجيره اي و بي تفاوتي همگاني
در كنار همه اين عوامل و تهديدات زيست محيطي، آتش سوزي هاي زنجيره اي طي دو سال اخير در ميانكاله رو به فزوني گذاشته و بيش از 30 مورد آتش سوزي تنها در همين مدت گزارش شده كه بيشترشان حالت عمدي داشته است كه محيط زيست هم برخي از اين موارد را تاييد كرده است.
مسئول آموزش اداره حفاظت محيط زيست بهشهر در اين باره به خبرنگار ايرنا گفت: آتش سوزي هاي متعدد در چند سال اخير موجب از بين رفتن بخش وسيعي از مراتع و نيزارهاي ميانكاله شده و عملا كاري صورت نگرفته و به هر كجاي ميانكاله كه برويم به مناطق سوخته شده مي رسيم و برخورد جدي با متخلفان كه عمدتا هم عمدي بوده ، نشده است.
ابوطالبي افزود: در كنار همه عوامل طبيعي كه به عنوان تهديدي براي ميانكاله برشمرده شد، كمبود محيط بان در ميانكاله از ديگر معضلات و مشكلات اين زيست كره است. منطقه اي كه به طور طبيعي بايد داراي 140 محيط بان باشد، اكنون تنها 19 محيط بان در دو شيفت دارد.
وي گفت: منطقه ميانكاله با همه تهديدهاي برشمرده شده، كاملا آسيب پذير شده است و امكانات نظارتي، ترابري، لجستيك، دوربين مداربسته و گشت هاي هوايي كم است و يا اصلا وجود ندارد و همه اين موارد در كنار نبود طعمه و غذا به عنوان يكي از اصلي ترين نياز پرندگان، خشكسالي و كمبود آب موجب شده است كه شرايط براي زيست زيستمندان و حيات وحش و پرندگان در ميانكاله همچون گذشته فراهم نباشد.
** راهكار چيست؟
اين كارشناس محيط زيست نيز مانند بسياري از كارشناسان و مسئولان مهم ترين راهكار براي نجات ميانكاله را مديريت از بيرون دانست و توضيح داد: فرو رفتن در لاك مديريت داخلي و مرزهاي داخلي براي ميانكاله ضرر دارد و موجب مي شود اين زيستگاه از محتواي اكولوژيك خالي شود.
ابوطالبي گفت: مديريت از بيرون يعني اين كه آب و فاضلاب شهرك صنعتي بهشهر كنترل شود، پساب شهري از رودخانه ' برزو ' وارد خليج نشود، سدهاي خاكي كشاورزي شكسته شود و حق آبه ها به ميانكاله برگردد، اجازه كودپاشي و سم پاشي به اراضي حاشيه ميانكاله و خليج داده نشود و اگر اين موارد از بيرون ميانكاله مديريت شود مي توان به نجات ميانكاله اميدوار بود.
گزارش از مريم نظري
7332/1654