مجموعه بی‌نظیر هنر معماری و گچ‌بری خراسان در معرض نابودی است

تهران- ایرنا- حفاری های غیر مجاز نیم قرن گذشته در محوطه بازه هور، مجموعه ای بی‌نظیر از هنر معماری و گچ‌بری ایران، شدت گرفته و لطمات جبران پذیری را به این اثر بی بدیل وارد ساخته كه متاسفانه این صدمات در جریان است.

به گزارش روز سه شنبه ایرنا از پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، عضو هیات علمی گروه باستان شناسی دانشگاه تهران و سرپرست مطالعات باستان شناسی محوطۀ تاریخی بازه هور این مطلب را در نشست تخصصی «پژوهشكده باستان شناسی در هفته پژوهش» عنوان كرد.
«میثم لباف خانیكی» با توضیح اینكه محوطه تاریخی بازه هور، پهنه ای به وسعت تقریبی 20 هكتار در استان خراسان رضوی و در حدود 75 كیلومتری جنوب غرب مشهد ، در جنوب روستای رباط سفید واقع شده است، افزود: این محوطه از چهار بخش اصلی شامل یك چهارطاقی، یك سكونتگاه باستانی، گورستان و مجموعه استحكامات دفاعی موسوم به قلعه دختر تشكیل شده است.
وی شهرت محوطۀ بازه هور را به واسطۀ چهارطاقی سنگی دانست كه در سال 1310 هجری شمسی به شماره 39 در فهرست آثار ملی ثبت شده و به عنوان اولین اثر ثبتی استان خراسان شناخته می شود.
این باستان شناس تصریح كرد: یكی از عناصر معماری این چهارطاقی كه در مقالات متعدد مورد توجه قرار گرفته، پوشش گنبدی آن است كه شیوۀ ابتدایی در بنای آن، برخی را مجاب ساخته كه این گنبد، قدیمی ترین گنبد باقی مانده در تاریخ معماری ایران است و بر این اساس، پیشینه این چهارطاقی را تا دوران اشكانی عقب برده اند.
او افزود: گرچه بنای چهارطاقی بازه هور در طول سالیان گذشته بارها مورد بررسی قرار گرفته و پلان های مختلفی از آن تهیه شده، ولی اولین كاوش های باستان شناسی كه در پیرامون این بنا در سال 1393 صورت گرفت، پرده از شكل واقعی پلان این اثر برداشت و روشن ساخت كه در اصل، ورودی این بنا از سمت جنوب بوده و طاق غربی مسدود بوده است.
به گفته لباف خانیكی، ادامۀ كاوش ها در سال 1396 نیز نشان داد كه در جانب شرقی بنای چهارطاقی سازه ای ستون دار برپا بوده و در نتیجۀ اتفاقات طبیعی مانند زلزله و مداخلات انسانی امروزه اثری از آن برجا نمانده است.
او اظهار داشت: كاوش سال 1396 اولین فصل از برنامۀ مصوب پنج ساله ای بود كه طی تفاهم نامه ای بین پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری و دانشگاه تهران اجرا و مقرر شده بود كه كاوش در محوطۀ بازه هور طی فصل های متمادی، پرده از رازهای این محوطه بردارد.
لباف خانیكی گفت: مطابق مفاد طرح پژوهشی ارائه شده، دومین فصل از این برنامۀ پنج ساله به مطالعۀ باستان شناختی قلعه دختر اختصاص یافته بود.
این باستان شناس تصریح كرد: اثری كه به نام قلعه دختر بازه هور روستای رباط سفید شناخته می شود به فاصلۀ مستقیم تقریبی 400 متر از چهارتاقی بازه هور و بر فراز ارتفاعات گردنه ای واقع شده كه مشرف به راه باستانی خراسان- سیستان است.
او گفت: قلعه دختر از سه بخش اصلی شامل بخش نخست كه احتمالاً شاه نشین مجموعه را تشكیل می‌داده، بخش دوم محوطۀ محصوری به مساحت تقریبی 3000 مترمربع در جنوب بخش شاه نشین و بخش سومِ قلعه دختر، دیوار طویلی كه از گوشۀ جنوبی محوطۀ شاه نشین شروع شده، از جانب شمالی بخش دوم (محوطۀ مسكونی) عبور كرده و منطبق بر خط الرأس كوه تا سیصد متر امتداد می‌یابد تشكیل شده است.
سرپرست هیات باستانشناسی محوطۀ تاریخی بازه هور گفت: در حالیكه كاوش در قلعه دختر به عنوان سومین گام در مطالعه و شناسایی محوطۀ بازه هور تعریف شده بود، پیش از آغاز كاوش های علمی، حفاری های غیرمجاز سودجویان در قلعه دختر، گوشه ای از آثار معماری مدفون در عمق 3 متری زمین را آشكار ساخت.
به گفته وی، از مهمترین یافته های این مرحله از فعالیت باستان شناسی در قلعه دختر، قطعات گچ‌بری مكتوب به نوشته های فارسی میانه بود كه با خط خوش پهلوی، كتابت شده بودند.
او اظهار داشت: پس از انجام اقدامات اضطراری در محل چالۀ حفاری غیرمجاز، سطح گچبری ها با چسب مخصوص تثبیت شد، ستون ها با پوشش ویژه در برابر آسیب های احتمالی حفاظت و نهایتاً چالۀ حفاری غیرمجاز با خاك سرند شده پر شد.
این باستان شناس افزود: آنگونه كه انتظار می رفت، دومین فصل برنامۀ پنج سالۀ كاوش و گمانه زنی باستان شناسی در محوطۀ تاریخی بازه هور با تمركز بر محدودۀ قلعه دختر، منجر به كشف بنایی با شكوه از دوران ساسانی شد.
به گفته او، در جریان كاوش مشخص شد كه اگرچه حفاری های غیرمجاز متعدد طی سالیان طولانی سبب تخریب جبران ناپذیر بخشی از این مجموعه و تزیینات معماری آن شده است، ولی همچنان شاكلۀ اصلی بنا محفوظ مانده و بازشناسی اثر با تكیه بر شواهد باقی مانده امكانپذیر است.
به گفته این لباف خانیكی، آنگونه كه در جریان حفاظت اضطراری اثر نیز مشخص شده بود، مهمترین ویژگی این بنا وجود نوشته هایی به خط و زبان فارسی میانه است كه خوانش آنها می تواند بخش مهمی از تاریخ خراسان و ایران را در دوره ساسانی و اوایل دوران اسلامی روایت كند.
وی تاكید كرد: انتظار می رود حفاظت فیزیكی از محوطه بازه هور شامل چهارطاقی و قلعه دختر در اسرع وقت اجرا و از نابودی این میراث ملی جلوگیری شود.
سرپرست مطالعات باستان شناسی محوطۀ تاریخی بازه هور بیان داشت: یافته های باستان شناسی مبنای علمی برای اقدامات بعدی شامل ساماندهی، مرمت، بازسازی و نهایتاً تأسیس یك سایت موزه را در این محل پی خواهد ریخت.
فراهنگ **1085** 1055