خشكسالي و آسيب هاي آب و خاك در سيستان و بلوچستان

زاهدان - ايرنا - تداوم خشكسالي هاي 2 دهه در سيستان و بلوچستان سبب افت آب هاي زير زميني و خشك شدن قنات هاي متعدد و در نتيجه از بين رفتن زير ساخت هاي بخش كشاورزي و نابودي اكوسيستم طبيعي در سطح وسيعي از اراضي كشاورزي اين استان شده است.

به گزارش ايرنا، اهميت خاك به عنوان سرمايه ملي اگر بيشتر از آب و هوا نباشد كمتر از آن ها نيست، آب و خاك منابع پايه توليد در بخش كشاورزي هستند كه بدون آنها توليد در اين بخش امكانپذير نخواهد بود.
كمبود آب يكي از عوامل محدود كننده اصلي توسعه فعاليت هاي اقتصادي در دهه هاي اخير و آينده به شمار مي رود.
كشور ايران در يكي از خشك ترين مناطق جهان قرار گرفته است و استان سيستان و بلوچستان نيز به عنوان پهناورترين استان كشور با مساحتي بيش از 187 هزار و 502 كيلومتر مربع با متوسط بارش نرمال ساليانه 103 ميلي متر و دارا بودن 400 هزار هكتار اراضي با قابليت كشت از نظر اقليمي در گروه خشك و فراخشك قرار دارد.
اين استان داراي ويژگي هاي اقليمي خاص از جمله دارا بودن بيشترين ميزان تبخير سالانه كشور، بارندگي اندك، پراكنش نامناسب زماني و مكاني بارندگي ها، دامنه زياد تغييرات دما در شبانه روز، وزش بادهاي موسمي و فصلي با شدت و تداوم زياد از جمله بادهاي 120 روزه سيستان است كه در بخش هاي وسيعي دچار كم آبي بوده و تداوم كم آبي ها به صورت دوره اي منجر به وقوع خشكسالي هاي سهمگين شده به طوري كه علاوه بر تخريب زير ساخت هاي بخش كشاورزي منجر به نابودي اكوسيستم طبيعي و نيز محيط زيست انساني منطقه شده است.
از آنجايي كه كشاورزي شغل و معيشت قالب مردم ساكن در اين استان محسوب مي شود، استفاده صحيح و بهينه از منابع پايه آب و خاك ضرورت انكار ناپذير است به همين سبب در برنامه ريزي ها اعم از ذخيره، انتقال، توزيع و مصرف آب در بخش كشاورزي بايد كاملا هوشمندانه عمل شود.
از منظر كارشناسان؛ حفاظت از منابع آبي و اعمال مديريت صحيح در بهره برداري از منابع در بخش كشاورزي استان از اهميت ويژه اي برخوردار است به طوري كه در چنين شرايطي تنها راهكار براي حل اين مشكل بهره گيري موثر و بهينه از منابع محدود آب و بهبود بهره وري در اين بخش خواهد بود.

** افزايش بازدهي آب، راهكار استفاده بهينه از منابع موجود
رئيس سازمان جهاد كشاورزي سيستان و بلوچستان در گفت و گو با خبرنگار ايرنا اظهارداشت: انجام اقدامات زيربنايي در داخل مزارع براي بهبود راندمان هاي آبياري و بهينه سازي مصرف آب در بخش كشاورزي از جمله اقدامات و عوامل فني موثر بر افزايش بازدهي مصرف آب محسوب مي شوند.
'مجتبي پيري' افزود: با توجه به اينكه مديريت آب و خاك و امور فني مهندسي سازمان جهاد كشاورزي متولي اجراي اقدامات زير بنايي است، اقدامات مختلفي نظير ساخت انواع سيستم هاي آبياري درون مزارع، ساخت و توسعه شبكه هاي آبياري و زهكشي، ساخت كانال هاي آبياري، اصلاح و بهبود سامانه هاي آبياري سطحي، تجهيز و نوسازي اراضي كشاورزي و ساخت جاده هاي دسترسي را اجرا كرده است.
وي با اشاره به عملكرد مديريت آب و خاك و امور فني مهندسي سازمان جهاد كشاورزي سيستان و بلوچستان از سال 90 تاكنون گفت: با توجه به اهميت اين حوزه، اجراي سيستم هاي نوين آبياري در 33 هزار و 240 هكتار، تجهيز و نوسازي اراضي كشاورزي در سطح 23 هزار و 100 هكتار و ساخت جاده هاي دسترسي به مزارع 120 كيلومتر انجام شده است.
پيري افزود: مرمت و بازسازي هزار و 113 رشته قنات، ساخت كانال و پوشش انهار سنتي به طول 418 كيلومتر، ساخت 652 باب استخرهاي ذخيره آب، حفر و تجهيز هزار و 736 حلقه چاه كشاورزي، لايروبي پنج ميليون و 611 هزار و 20 متر مكعب انهار درجه سه و چهار سيستان از ديگر اقدامات اين حوزه محسوب مي شوند.
رئيس سازمان جهاد كشاورزي سيستان و بلوچستان، احيا و مرمت 2 ميليون و 313 هزار و 140 متر مكعب بند سارها و انتقال آب با لوله به 720كيلومتر از مزارع كشاورزي را از ديگر اقدامات مديريت آب و خاك و امور فني مهندسي سازمان جهاد كشاورزي سيستان و بلوچستان عنوان كرد.

** گذري بر مسائل و مشكلات آب و خاك سيستان و بلوچستان
مدير آب و خاك سازمان جهاد كشاورزي سيستان و بلوچستان نيز در گفت و گو با خبرنگار ايرنا گفت: تداوم خشكسالي هاي پي در پي موجب افت سطح آبهاي زيرزميني و خشك شدن قنات هاي متعدد در سطح استان شده است.
'جعفر زربافتي' ادامه داد: همچنين مجهز نبودن چاه هاي كشاورزي به كنتور حجمي و يا عدم استفاده مناسب از كنتور حجمي باعث افزايش ميزان برداشت آب از منابع زير زميني شده است.
وي استفاده نشدن بهينه از سدهاي استان به دليل كامل نشدن خطوط انتقال آب سد، كنترل نشدن آب هاي سطحي و روان آب ها و تبخير شديد از مخازن سدها و منابع آب ذخيره شده استان را از ديگر مشكلات حوزه آب سيستان و بلوچستان برشمرد.
مدير آب و خاك سازمان جهاد كشاورزي سيستان و بلوچستان بر مسدود شدن افزون بر هشت هزار چاه غير مجاز حفر شده در استان تاكيد كرد.
زربافتي كمبود پيمانكاران بومي براي اجراي سيستم هاي نوين آبياري، فقدان اعتبار براي نگهداري و مرمت پروژه هاي از قبل اجرا شده، كمبود نيروي متخصص و فني در حوزه آب و خاك در استان و عدم استفاده برخي كشاورزان از تسهيلات بهره دار با توجه به اعتقادات مذهبي را از ديگر مشكلات حوزه آب استان عنوان كرد.
وي براي رفع مشكلات اين حوزه راهكارهاي مختلفي نظير افزايش سهم دولت در اجراي سيستم هاي آبياري نوين با توجه به افزايش قيمت ها در بخش هاي توليد لوله و اتصالات، ايجاد رديف اعتباري و تامين اعتبار و سرمايه گذاري براي طرح هايي كه در كاهش تبخير آب اثر دارند و ايجاد رديف اعتباري مستقل و تامين اعتبار براي استفاده از آب دريا براي مصارف كشاورزي در جنوب استان را پيشنهاد كرد.
مدير آب و خاك سازمان جهاد كشاورزي سيستان و بلوچستان افزود: همچنين تامين تسهيلات بدون بهره يا كم بهره براي اجراي طرح هاي كشاورزي براي استفاده بهينه از منابع آبي، كنترل روان آب هاي سطحي و ايجاد ساز و كار قانوني براي استفاده از ظرفيت نيروي انساني فارغ التحصيل دانشگاهي در اجراي طرح هاي آب و خاك از طريق واگذاري بخشي از امور اجرايي با توجه به نيروي انساني كم موجود در بخش فني و مهندسي از ديگر پيشنهادات در اين حوزه است.
زربافتي ادامه داد: توجه جدي به مدرن سازي انواع روش هاي آبياري سطحي موجود در مزارع با توجه به اندك بودن اعتبارات در بخش هاي تجهيز و نوسازي اراضي، منظور كردن اعتبار از محل رديف شبكه هاي آبياري و زهكشي براي اجراي طرح هاي زهكشي و اجراي شبكه هاي انتقال و توزيع آبياري در سطح مزرعه و اجازه استفاده استان از اعتبارات سامانه هاي نوين آبياري از ديگر پيشنهادات است.
وي منظور كردن رديف اعتباري براي اصلاح و بهبود سيستم هاي آبياري تحت فشار اجرا شده در سال هاي گذشته و تشكيل كميسيون تعيين تكليف چاه هاي غير مجاز را از ديگر پيشنهادات در حوزه آب استان عنوان كرد.

** ضرورت اجراي سامانه هاي آبياري تحت فشار
كارشناس سازمان جهاد كشاورزي سيستان و بلوچستان نيز اهميت بكارگيري سامانه هاي آبياري نوين را مورد تاكيد قرار داد و گفت: با توجه به قرار گرفتن ايران و بويژه اين استان در مناطق خشك و نيمه خشك كره خاكي و مشكل كم آبي و بحران آب و از سوي ديگر افزايش روزافزون جمعيت و تامين امنيت غذايي و محدود بودن منابع آب بايد سعي شود تا از آبياري سنتي فاصله گرفته و با آبياري مدرن و مكانيزه ضمن صرفه جويي در مصرف آب، راندمان توليد را افزايش دهيم.
سيد 'ميثم ميركاظمي' افزود: اين سازمان تاكنون 33 هزار و 240 هكتار آبياري تحت فشار در استان اجرا كرده است.
كارشناس سازمان جهاد كشاورزي سيستان و بلوچستان با اشاره به تجهيز و نوسازي اراضي كشاورزي گفت: يكي از دلايل مهم و موثر بر كاهش توليد در وضع موجود، عدم تسطيح اراضي و يكپارچه كردن آنهاست.
مير كاظمي افزود: اين مشكل به اشكال مختلف نظير تلفات بذر در حين كاشت و عدم يكنواختي در سبز شدن محصول، آب گرفتگي در نقاطي از مزرعه و خشك شدن بذر و جوانه هاي آن در نقاط بلند و هدر رفت بيشتر آب درسطح مزارع قابل مشاهده است كه در مجموع كاهش توليد را به دنبال دارد.
وي ادامه داد: همچنين ازطرفي كوچك بودن اراضي و عدم يكپارچگي آنها كاربرد ماشين آلات در امر كشاورزي را مشكل كرده است.
كارشناس سازمان جهاد كشاورزي سيستان و بلوچستان افزود: اين سازمان عمليات اجرايي طرح تجهيز و نوسازي اراضي را در سطح 23 هزار و 100 هكتار از سال 90 تاكنون اجرا كرده است كه نتيجه آن صرفه جويي در مصرف آب به مقدار 65/34 ميليون متر مكعب بوده است.
مير كاظمي با اشاره به اهميت ساخت جاده هاي دسترسي به مزارع گفت: بيشتر زمين هاي كشاورزي و طرح هاي واگذاري به منظور توسعه بخش كشاورزي خارج از محدوده راه هاي ارتباطي بين شهري واقع شده‌اند.
وي افزود: اين امر با تحميل هزينه حمل بالاي محصولات كشاورزي و تاخير در انتقال محصولات به بازار مصرف باعث ايجاد خسارت و ضرر و زيان فراواني به كشاورزان شده است كه در اين راستا مديريت آب و خاك و امور فني مهندسي طرح ساخت جاده هاي دسترسي به مزارع كشاورزي را در دستور كار قرار داده است.
كارشناس سازمان جهاد كشاورزي سيستان و بلوچستان افزود: بيش از 120 كيلومتر جاده دسترسي به مزارع كشاورزي در استان از سال 90 تاكنون ساخته شده است.

**سيستان و بلوچستان جزو استان هاي قنات خيز
كارشناس قنوات سازمان جهاد كشاورزي سيستان و بلوچستان گفت: اين استان جزو استان هاي قنات خيز كشور محسوب مي شود به گونه اي كه رتبه ششم كشور در تعداد و رتبه چهارم در وابستگي به آب قنات را دارد.
'مهدي خاشي' افزود: هزار و 925 رشته قنات با 2 هزار و 327 كيلومتر طول در سيستان و بلوچستان وجود دارد كه بيشترين آنها مربوط به شهرستان هاي خاش، نيكشهر، سراوان و ايرانشهر است.
وي گفت: سيستان و بلوچستان از مناطق خشك و كم باران كشور است كه شرايط جغرافيايي و اقليمي موجود و نبود منابع آب سطحي سبب گسترش فناوري قنات در گستره پهناور استان شده است.
كارشناس قنوات سازمان جهاد كشاورزي سيستان و بلوچستان گفت: اين سازمان در اجراي طرح مرمت و بازسازي قنوات تاكنون هزار و 200 كيلومتر را اجرا كرده است.
وي با بيان اينكه از سال 90 تاكنون هزار و 113 رشته قنات در استان مرمت شده است، ادامه داد: بازسازي هزار و 127 كيلومتر ديگر باقي مانده است كه از اين مقدار 360 كيلومتر نياز مبرم به مرمت و بازسازي دارند.
خاشي افزود: با توجه به گستردگي و پراكنش قنوات استان مي طلبد كه با مشاركت بهره برداران و افزايش اعتبارات دولتي طرح مرمت قنوات با جديت بيش از پيش پيگيري و اجرا شود تا بهره گيري از اين موهبت بزرگ كه منشاء بركات بيشمار در كشاورزي استان است به شرايط مطلوب خويش نزديك شود.

**احداث كانال و پوشش نهرهاي سنتي
كارشناس جهاد كشاورزي سيستان و بلوچستان گفت: با توجه به محدوديت شديد منابع آب در استان وجود كانال هاي انتقال آب سنتي كه در گذشته به صورت خاكي اجرا مي شده است، باعث هدر رفت شديد آب در مسير انتقال آب به مزرعه مي شود.
'محمد شهرياري' افزود: در اين زمينه بيش از 50 درصد آب از طريق نشت، نفوذ و تبخير از دسترس خارج مي شود.
وي بيان كرد: اين سازمان در راستاي استفاده بهينه از منابع آبي و افزايش راندمان نسبت به احداث افزون بر 418 كيلومتر كانال آبياري عمومي و پوشش انهار سنتي از سال 90 تاكنون اقدام كرده است.
كارشناس سازمان جهاد كشاورزي سيستان و بلوچستان با اشاره به اهميت ساخت استخرهاي ذخيره آب گفت: به دليل وجود بيش از هزار و 900 رشته قنات و 6 هزار حلقه چاه در استان كه بر اثر بحران خشكسالي با مشكل كم آبي مواجه شده، ساخت استخرهاي ذخيره آب از اهميت بالايي برخوردار است.
وي افزود: در اين راستا در سالهاي اخير 652 باب استخر ذخيره آب به حجم 97 هزار متر مكعب در سطح استان ساخته شده است.

**حفر و تجهيز چاهك هاي كشاورزي
رئيس سازمان جهاد كشاورزي سيستان و بلوچستان گفت: براي استفاده بهينه و به موقع از آبهاي زيرزميني و تامين آب مورد نياز باغ ها در سطوح كوچك و در مواقع بحراني مي توان از حفر چاهك هاي كشاورزي استفاده كرد.
وي، تامين آب مورد نيازگلخانه ها، دلگرمي كشاورزان، ايجاد اشتغال و جلوگيري از مهاجرت روستاييان به شهرها و امكان كشت برخي محصولات از قبيل گندم، جو و سبزي در سطوح محدود را از مهمترين مزاياي حفر چاهك عنوان كرد.
پيري افزود: اين سازمان در سال هاي اخير اقدام به حفر و تجهيز هزار و 736 حلقه چاهك كشاورزي در سيستان و بلوچستان كرده است.
رئيس سازمان جهاد كشاورزي سيستان و بلوچستان با اشاره به اهميت لايروبي انهار گفت: اين سازمان در سال هاي اخير اقدام به پنج ميليون و 611 هزار و 20 متر مكعب انهار درجه سه و چهار در منطقه سيستان كرده است.
پيري افزود: استمرار اين طرح مي تواند نقش مفيدي در كشاورزي منطقه داشته باشد.
وي، احيا و مرمت 2 ميليون و 313 هزار و 140 متر مكعب بند سارها در سال هاي اخير را از ديگر اقدامات اين سازمان در راستاي حفاظت از منابع موجود آب و خاك عنوان كرد.

**انتقال آب با لوله به مزارع كشاورزي
رئيس سازمان جهاد كشاورزي گفت: با بررسي هاي انجام شده، از آنجايي كه طول خط انتقال آب از چاه ها و قنوات به وسيله انهار سنتي تا سر مزارع به طور متوسط بين 500 تا 700 متر است، به دليل نفوذ و تبخير زياد انهار سنتي بين 30 تا 50 درصد آب هنگام انتقال هدر مي رود.
پيري افزود: به منظور جلوگيري از هدر رفت آب، سازمان جهاد كشاورزي از سال 90 تاكنون اقدام به اجراي 720 كيلومتر خطوط انتقال آب با لوله به مزارع كشاورزي كرده است كه باعث صرف جويي 9 ميليون متر مكعب آب شده است.
7316 **6081