كارتخوان ها پول و سكه را بی حرمت كرده اند؟

تهران-ایرنا- «اپلیكیشن‌ها آمده‌اند تا زندگی ما ساده‌تر شود». این شعار تمام بازیگران این اكوسیستم است؛ اما برخی كارشناسان معتقدند در بحث پرداخت الكترونیكی، مقوله هایی همچون هزینه تراكنش‌ها، از بین بردن حرمت پول و گرانی روش‌های پرداخت‌های آنلاین مسائلی هستند كه نیاز به نگاه منطقی‌تری دارند.

«در بحث پرداخت الكترونیكی یك نگاه ساده‌انگارانه این است كه بگوییم قبلاً مردم از سكه و اسكناس استفاده می‌كردند و الان به‌جای آن از پرداخت الكترونیكی استفاده می‌كنند؛ پس چقدر كارها ساده شده است. صادقانه بگویم این نگاه بسیار ساده‌انگارانه است.» این‌ها بخشی از صحبت‌های رضا قربانی فعال حوزه فناوری‌های مالی در گفت‌وگو با خبرنگار علمی ایرنا است. او اعتقاد دارد فرهنگ استفاده از پرداخت الكترونیكی بین مردم اشتباه جا افتاده است.

**از درشكه به ماشین
قربانی در ادامه صحبت‌هایش می‌گوید: «زمانی كه ما شروع به استفاده از یك پدیده ساده می‌كنیم، این پدیده در كنار خود یك سری ابعاد ناشناخته دارد كه اگر مدیریت نشود، به ما آسیب می‌رسانند. یك مثال خوب، آمدن ماشین به‌جای درشكه است. ما سال‌ها قبل از یك وسیله سنتی به سمت استفاده از یك وسیله مدرن رفتیم؛ اما آلودگی، ترافیك و بسیاری از مسائل دیگر گریبان ما را گرفت و با گذشت سال‌ها نه‌تنها رهایمان نكرده كه هر روز بیشتر درگیرمان می‌كند. درست است كه استفاده از ماشین به‌عنوان یك پدیده جدید سرعت بیشتری به زندگی‌مان داده، اما مشكلاتی را با خودش داشته كه درست مدیریت نشده است.»
حدود 10 سال قبل پرداخت الكترونیكی به گستردگی الان نبود، اما از ابتدای دهه 80 ابزارهای پرداخت گسترش پیدا كرد و شركت‌های پرداخت در زیرمجموعه بانك‌ها توسعه یافتند. قربانی در ادامه می‌گوید: «از پرداخت یارانه‌ها می‌توان به‌عنوان سرآغاز پیك استفاده از ابزارهای فناورانه نام برد. آن زمان مردم در صف‌های ATM می‌ایستادند و پول نقد را از كارت‌ها بیرون می‌كشیدند. به آن‌ها گفته می‌شد كه می‌توانند با همان كارت از فروشگاه‌ها و مغازه‌ها خرید كنند؛ ولی اشتباهی در این بین اتفاق افتاد، این‌ بود كه عده‌ای آمدند موضوع را در قالب فرهنگ‌سازی دیدند و همین به اصطلاح فرهنگ سازی بی معنای آنها باعث شد كه بانك‌ها وارد یك رقابت كاملاً اشتباه شوند و شروع به تبلیغات وسیع كارت‌خوان‌ها كردند.»

**یك تفكر اشتباه
قربانی اعتقاد دارد تبلیغ بانك‌ها در آن زمان برای استفاده از كارت‌خوان‌ها تصمیم اشتباهی بود. او در ادامه توضیح داد: «این طرز تفكر كاملاً اشتباه از سوی بانك‌ها وجود داشت كه هركسی بتواند پول بیشتری برای یك بانك بیاورد، كار خوبی در جهت توسعه بانك انجام داده است. در واقع آن‌ها می‌گفتند رسوب پول باعث می‌شود اوضاع مالی بانك‌ها بهتر شود. تا زمانی كه اعداد و ارقام كوچك باشد، مشكلی ایجاد نمی‌شود. حتی می‌توان گفت بانك از یك موضع نوآورانه هم ‌صحبت می‌كند و نسبت به بقیه جامعه پیشروتر است؛ اما مشكل از زمانی به وجود آمد كه مردم شروع كردند به استفاده گسترده از این خدمات و ما از سال 90 به بعد شاهد رشد پدیده‌های بسیار عجیب شدیم.»
وی در توضیح پدیده‌های عجیب می‌گوید: «اوایل بحث كارمزد مطرح نبود. هركسی كه از كارت‌خوان استفاده می‌كرد باید كارمزد می‌داد. این باعث می‌شد كسی بدون دلیل از این دستگاه استفاده نكند و ارزش دستگاه نیز به واسطه مصرف رایگان از بین نمی‌رفت.»
اما درست همان زمان اتفاق دیگری رخ داد: «یكی از شركت‌های ارائه‌دهنده این خدمات شروع كرد به حذف كارمزد كارت‌خوان‌ها. آن شركت یك خدمت پرداختی را به‌صورت كاملاً رایگان در اختیار مردم قرار داد. به‌این‌ترتیب بود كه بانك‌ها خود این هزینه را متحمل شدند. تا زمانی این هزینه قابل‌تحمل بود اما امسال مجموع خدمات كارمزد، به 9 هزار میلیارد تومان رسیده و این حجم از پول صرف خدمتی می‌شود كه به شكل كاملا رایگان در اختیار مردم قرار دارد. با این‌كه این هزینه باعث شده به بانك‌ها فشار زیادی وارد شود، اما بانك‌ها نمی‌توانند آن را حذف كنند و هیچ اراده‌ای برای حذف آن وجود ندارد.»

**نمونه های خارجی
وضعیتی كه ما در حال حاضر داریم به این شكل است كه كارمزد تراكنش‌ها رایگان است و بانك‌ها این هزینه را متقبل می‌شوند و شاید به همین دلیل در هر مغازه چهار پنج دستگاه كارت‌خوان وجود دارد. قربانی در توضیح وضعیتی كه در حال حاضر به‌واسطه كارت‌خوان‌ها به وجود آمده می‌گوید: كجای دنیا، وضعیت كارت‌خوان‌ها به این شكل است؟ در مغازه‌های كوچك كشورهای مختلف دنیا، هنوز از پول نقد استفاده می‌شود، چون استفاده از كارت‌خوان هزینه سنگین دارد. ما از آن‌طرف بوم افتاده‌ایم. آمدیم یك جامعه سنتی را كه از پول نقد استفاده می‌كرد و ‌زمانی هیچ اعتمادی به كارت‌های بانكی نداشت، با فرهنگ‌سازی و هزینه اشتباه به سمتی بردیم كه حتی برای خریدهای خرد نیز از كارت‌خوان استفاده می‌كند. روند هر كار و اتفاقی باید طبیعی و در زمان مناسب طی شود تا به‌واسطه تغییر، فرهنگ استفاده نیز به‌درستی جا بیفتد، درحالی‌كه ما خواستیم سریع جامعه را از این حیث متحول كنیم و همین مسئله باعث شد هیچ‌كسی جرات نكند، برای ارائه این خدمات از مردم پول بگیرد.

**از ماست كه بر ماست
این كارشناس حوزه فناوری مالی -فین‌تك- در ادامه گفت: همان‌طور كه مردم برای ابزارهایی كه مخابرات در اختیارشان قرار داده هزینه می‌كنند باید برای این تكنولوژی نیز هزینه كنند. جالب است كه حتی مغازه‌دارها تهدید می‌كنند اگر هزینه تراكنش را از ما بگیرید، ما همان مقدار را روی قیمت جنس‌ها لحاظ می‌كنیم.
از نظر قربانی، استارت این روش اشتباه را بانك‌ها زدند: قدم اول در این فرهنگ‌سازی اشتباه را بانك‌ها برداشتند و از آنجا كه بانك‌ها در ایران مرغ هر عزا و عروسی هستند، همه ما آسیب می‌بینیم.
قربانی منظورش از این آسیب را با یك مثال ملموس توضیح می‌دهد: «نمونه‌اش موسسه‌های مالی غیرمجاز بود كه حاكمیت هیچ مسئولیتی هم در قبال آن‌ها ندارد. این بانك‌ها شروع كردند به پرداخت سود بالا و خارج از قوانین. مردم هم با همان تفكر كه ‌چیزی از بانك به آن‌ها برسد، سرمایه‌شان را در بانكی سرمایه‌گذاری كردند كه حتی مجوز هم نداشت. جبران خسارت این موسسه‌ها نزدیك 30 هزار میلیارد پول مردم را به باد داد و این پول ازدست‌رفته به شكل تورم به ما و سیستم بانكی‌مان برگشت.»

**پول و سكه بی‌حرمت شد
«نمی‌گویم پرداخت الكترونیكی بد است، فقط این‌كه ما از یك ابزار مناسب به شیوه كاملاً نامناسب استفاده می‌كنیم، بد است.» این كارشناس با این توضیح كوتاه روندی را توضیح می دهد كه به گفته او، باعث شد پول و سكه به سمت بی‌حرمت شدن پیش برود: «نزدیك به 80 درصد از تراكنش‌هایی كه در طول روز انجام می‌شوند، زیر 25 هزار تومان هستند. این در حالی است كه تراكنش‌های زیر 600 هزار تومان برای بانك‌ها ضرر است و منفعتی از سمت رسوب پول برای بانك ندارد.»
وی افزود: ما سكه و اسكناس را بی‌حرمت كرده‌ایم. درحالی ‌كه در كشورهای اروپایی و آمریكایی هم سكه و هم اسكناس استفاده می‌شود، اما در كشور ما حتی در تاكسی، دكه، مغازه و خیلی جاهای دیگر نیز از كارت‌خوان استفاده می‌كنند چون برای ما سكه و اسكناس كاربرد ندارد. یك پولی در همین راستا خلق كرده‌ایم به واحد خروس نشان. به‌جای استفاده از سكه، از آن استفاده می‌كنیم. وظیفه دولت شده است كه تمام هزینه ابزار مبادله‌ای را در اختیار مردم بگذارد.

**گرایش به سمت تكنولوژی
قربانی در تشریح هزینه‌ای كه تراكنش‌های آنلاین به سیستم بانكی تحمیل می‌كند، به خبرنگار ایرنا گفت: در دنیا برای پرداخت‌های خرد اصلاً از این روش‌های گران قیمت استفاده نمی‌كنند، ما برای پرداخت زیر 50 هزار تومان نیز از روش‌های آنلاین استفاده می‌كنیم. در حالی‌ كه در كشورهای دیگر از روش‌های آفلاین استفاده می‌شود، مانند بلیت مترو و اتوبوس كه در حال حاضر در كشور ما استفاده می‌شود و تراكنش‌هایش هزینه‌ای ندارد. هر تراكنشی كه بلافاصله از كانال شتاب و شاپرك بگذرد آنلاین است. ما باید به سمت روش‌های آفلاین برویم. ما در این حوزه توسعه متوازن نداشته‌ایم، مردم از ابزاری كه مدل كسب‌وكاری نادرست داشته استفاده كرده‌اند و همین مسئله باعث شده ما روش‌های سنتی درست را حذف كنیم.
این كارشناس اعتقاد دارد كارت‌های بانكی، ابزار دسترسی تقریباً نامحدود به یك حساب بانكی است و این خیلی خطرناك است. كافی است یك نفر رمز شما را داشته باشد و به‌ راحتی از آن سو استفاده كند. بانك نباید این میزان دسترسی نامحدود را در اختیار مصرف‌كننده قرار دهد.

**ناظران ذینفع
سردبیر ماهنامه عصر تراكنش در ادامه توضیحاتی در خصوص جزئیات پرداخت‌های آنلاین داد: در پرداخت‌های آنلاین ما ناظر یعنی بانك مركزی و نهادهای زیرمجموعه‌اش مانند شتاب و شاپرك ذینفع هستند و بابت هر تراكنشی هركدام 25 تومان برمی دارند. به همین واسطه ناظر ما از این وضعیت خوشحال است و انگیزه‌ای برای اصلاحش ندارد. ناظر به‌ جای این‌ كه سكه ضرب كند، از هر تراكنش نفعی هم می‌برد. تراكنشی كه به بانك فشار می‌آورد اما زیرمجموعه‌اش از آن منتفع می‌شود.

**اپلیكیشن‌های پرداخت
قربانی در خصوص اپلیكیشن‌های پرداخت توضیحات تكمیلی داد: مسئله مهمی كه در این خصوص وجود دارد، این است كه سروسامان دادن به اپلیكیشن‌های پرداخت، در حوزه وظایف شهرداری نیست و بانك مركزی باید ناظر این كار باشد. در واقع شهرداری باید این كار را در كنار بانك مركزی پیش می ‌بُرد. الان مردم یك كارت می‌خرند و با آن پول مترو و اتوبوس را می‌دهند. چه می‌شد اگر این كارت به سیستم بانكی وصل می‌شد و نیازی نبود برای شارژ كردن آن وارد شعب پایانه‌ها شد؟»
قربانی اعتقاد دارد می‌توان شرایط پرداخت برای وسایل نقلیه را حتی از این نیز راحت‌تر كرد: «حتی می‌توان از كارت‌های آفلاین هم استفاده نكرد، می‌توان از گوشی‌های هوشمند مجهز به تكنولوژی NFC استفاده كرد. مشكل اینجاست كه ما در ابزار مانده‌ایم. هركس برای خودش جزیره ای كار را جلو می‌برد، اما درستش این است كه بانك مركزی زیرساخت درست را فراهم كند».
«مثلاً فكر كنید اگر مخابراتی‌ها برای همكاری در این حوزه، وارد میدان شوند چه اتفاق خوبی می‌افتد. نزدیك 80 میلیون ایرانی مجهز به سیم‌كارت هستند، اگر شهرداری هم وسط بیاید و رگولاتور مالی یعنی بانك مركزی هم همراهی كند، می‌توان از همان سیم‌كارت برای پرداخت‌ها به شكل آفلاین استفاده كرد. الان هر مجموعه‌ای یك جزیره شده و ما پر شده‌ایم از جزیره‌های جدا از هم كه برای استفاده از هركدام از آن‌ها نیاز به یك ابزار جدا است. من به‌عنوان كاربر نهایی رویای ساده‌ای دارم، رویایم این است كه در هر شعبه بانكی كه وارد می‌شوم بتوانم تمام كارهایم را انجام دهم. برای من به عننوان مشتری نهایی هیچ تفاوتی نمی‌كند چه كسی این خدمت را ارائه می‌دهد.»
گفت و گو: میترا شكری
علمی*م.ش* 2017