نگاهی به خروج آمریكا از عهدنامه مودت بر اساس كنوانسیون وین

تهران- ایرناپلاس- ایالات متحده آمریكا برای جلوگیری از اثرات رأی دیوان لاهه خیلی سریع اعلام كرد از عهدنامه مودت خارج می‎شود، اما باید دید آمریكا این اقدام را در چارچوب قوانین بین‌المللی انجام داده یا همچون دیگر اقداماتش یك سو و خلاف قاعده عمل كرده است.

هنوز چند ساعت از رأی دیوان بین‎المللی دادگستری لاهه به نفع ایران نگذشته بود كه مایك پمپئو، وزیر خارجه ایالات متحده آمریكا عهدنامه مودت بین ایران و آمریكا را بی‎معنا خواند و گفت: «عهدنامه مودت با ایران را فسخ می‎كنم. متأسفیم كه دادگاه نتوانست تشخیص دهد هیچ صلاحیتی در موضوع تحریم‎های مربوطه به ایالات متحده ندارد.»

این اظهارات مقامات آمریكایی درحالی است كه پیمان مودت بین ایران و آمریكا در سال 1334 امضا و دو سال بعد وارد مرحله اجرایی شد و تا قبل از رأی دیوان لاهه به نفع ایران، آمریكا اقدامی در جهت خروج یا فسخ این معاهده نكرده بود. از این رو، بسیاری از صاحب‌نظران معتقدند كه علت خروج آمریكا از این معاهده به دلیل متضرر شدن از رأی دیوان لاهه است. در عین حال گفته می‌شود همین «خروج» از یك معاهده در مرحله نخست، به معنای پذیرش و اعتبار آن معاهده است.

** شرایط خروج و فسخ عهدنامه مودت چیست؟

حال باید دید بر اساس كنوانسیون وین در مورد حقوق معاهدات شرایط خروج، فسخ و یا تعلیق معاهدات بین‌المللی چگونه است؟ كنوانسیون وین در سال 1969 بین 110 كشور وضع شد و بر اساس آن می‎توان نوع قرارداد و ضوابط بین طرفین یك معاهده را مشخص كرد. بر اساس تبصره یك ماده 54 این قانون، فسخ یك معاهده یا خروج از آن به‌موجب مقررات همان معاهده (عهدنامه مودت) است. از این‎رو، بر اساس تبصره 2 ماده 23 معاهده مودت بین ایران و آمریكا، این عهدنامه تا مدت ده سال معتبر بوده ‎است و پس از آن نیز تا موقعی كه به ترتیب مقرر در عهدنامه خاتمه پذیرد، بر قوت خود باقی خواهد بود.

علاوه ‎بر این، در تبصره 2 این ماده نیز شرط انقضا و خروج یك طرف از معاهده، تذكر كتبی و فرصت یك‎ساله به طرف دیگر عنوان شده‎ كه تا به حال چنین اتفاقی رخ نداده‎ است.

حالا هرچند وزیر خارجه آمریكا بدون هیچ پیش‌شرطی اعلام كرده ‎است كه از معاهده مودت خارج شده، اما بر اساس ماده 55، 60 و 62 كنوانسیون وین،‌ خروج، فسخ و یا تعلیق یك معاهده به ترتیب در شرایطی است كه در اجرای آن معاهده شرطی محقق شود مانند كاهش كشورها، نقض ماهوی معاهده و همچنین تغییر در اوضاع و احوال زمان انعقاد آن. اما قابل‌توجه است كه هیچ‌كدام از موارد فوق، در رابطه حقوقی بین ایران و آمریكا در جریان عهدنامه مودت اتفاق نیفتاد.

** قطع رابطه دیپلماتیك تأثیری در اجرای معاهده ندارد

البته از سوی دیگر درحالی آمریكا مدام بر طبل دشمنی با ایران كوبیده و در خروج خود از این عهدنامه، به روابط خصمانه بین ایران و آمریكا اشاره كرده است كه به‌موجب ماده 63، قطع رابطه دیپلماتیك یا كنسولی جز در مواردی كه وجود روابط دیپلماتیك یا كنسولی برای اجرای معاهده اجتناب‌ناپذیر باشد، بین طرف‎های معاهده تأثیری در روابط حقوقی آن‌ها نمی‎گذارد.

** حل و فصل قضایی نقض عهدنامه مودت

كنوانسیون وین شرایط حل و فصل قضایی پرونده درصورت عبور هر كدام از طرفین، از عهدنامه را مشخص كرده ‎است. بر اساس بند 3 ماده 65، اگر پس از دوازده ماه از اعلام اعتراض، هیچ راه‌حلی یافت نشده باشد، می‎تواند بر اساس تبصره 1 با یك دادخواست كتبی، دعوی را به‌منظور اتخاذ تصمیم در دیوان بین‎المللی دادگستری مطرح كند، یعنی همان كاری كه ایران در قبال نقض این عهدنامه و برای شكایت‎های طولانی‌مدت انجام داد.

همچنین بر اساس ماده 67 این كنوانسیون اعلام بی‎اعتباری، خروج از یك معاهده و یا تعلیق اجرای آن در صورتی است كه اخطار مقرر، كتبی باشد و اعلام بی‎اعتباری، فسخ، یا خروج از یك معاهده از طریق سند صورت گیرد و به طرف‎های دیگر منعكس شده باشد. علاوه بر این سند، به‌وسیله رئیس كشور، رئیس دولت و یا وزیر امور خارجه امضا شده باشد.

آنچنان كه از مفاد حاكم بر كنوانسیون وین درباره حقوق معاهدات مشخص است، بررسی قضایی این پرونده باید به‌موجب خود ادامه یابد، چراكه خروج آمریكا باید از طریق سند كتبی و با فرصت یك‌ساله انجام می‎شده كه این موارد از سوی آمریكا رعایت نشده است و ایران نیز همچنان كه در قانون معاهدات آمده است، از طرق قانونی یعنی دیوان بین‎المللی دادگستری شكایت كرده است. دیوان لاهه نیز چهارشنبه هفته گذشته به نفع ایران رأی داد و اعلام كرد كه آمریكا باید طبق معاهده مودت بین ایران و آمریكا در سال 1995 تمامی موانع ناشی از تحریم‎های 15 مرداد در مورد صدور دارو، وسایل پزشكی، مواد غذایی و هواپیما را به ایران برداشته و تضمین دهد تا تراكنش‎های مالی مربوطه به این رأی امكان‌پذیر باشد. بنابراین به نظر می‎رسد كه بررسی این پرونده نیز حتی با خروج غیرقانونی آمریكا به روال خود باقی است.

**تاثیر خروج آمریكا از معاهده

با این حال، یوسف مولایی، استاد دانشگاه روابط بین‎الملل دانشگاه تهران نیز در رابطه با خروج آمریكا از عهدنامه مودت می‎گوید كه ورود و عضویت در معاهدات به تصمیم ملی خودشان است. آمریكایی‌ها در راستای منافع ملی به یك كنوانسیون وارد و خارج می‎شوند. فقط زمان اعلام خروج آن نیز، تشریفاتی دارد كه باید از قبل اعلام كند.

مولایی همچنین درباره شرایط خروج آمریكا از معاهده مودت تأكید می‎كند كه آمریكا باید از مدتی قبل بر اساس عهدنامه مودت، خروج خود را اعلام كند، اما به لحاظ شكلی و قانونی، خروج آمریكا از این معاهده مشكلی را ایجاد نمی‎كند و هر كشوری آزاد است كه از آن خارج شود.

مولایی همچنین در پاسخ به این پرسش كه تأثیر خروج آمریكا از این عهدنامه چیست؟ بیان می‎كند: آمریكا بازیگر بااهمیتی در جامعه بین‎المللی است و در اكثر كنوانسیون‌های مهم بعد از جنگ جهانی دوم، نقش كلیدی دارد. حضور آن‎ها در این كنوانسیون‎ها برای اعتبار آن مهم است. قطعاً خروج آمریكا از معاهده به اعتبار معاهده لطمه خواهد زد، زیرا آمریكا بعد از این معاهده، معاهدات چندجانبه ای را با كشورهای مختلف منعقد كرده است كه تفسیر، اجرا و مشكلات آن تابع این معاهده است. از این رو، خروج آمریكا از هر معاهده‎ای، مشكلاتی در عمل برای آن به‌وجود می‌آورد.

گزارش از فرحناز غالبی