«مناجات خوانی»، آیین همراهی سوگواران بر استغاثه حسین(ع) با پروردگارش

تهران- ایرنا- زنده یاد جابر عناصری پژوهشگر حوزه آیین‌ها و نمایش‌های مذهبی ایرانی اعتقاد دارد كه تنوع برخی آیین ها خرده آیین‌های نمایشی و مذهبی در فرهنگ عظیم ایرانی همواره سرچشمه‌‌ای برای تجلی گونه‌های متفاوتی از اشكال نمایش دینی در ماه‌های خاص مذهبی بوده است كه در وجوه بسیاری از آنها می‌توان ریشه تفكرات آیینی و ملی سوگواری ایران زمین را به تماشا نشست.

به گزارش روز شنبه خبرنگار فرهنگی ایرنا، تأثیرپذیری اقوام و فرهنگ‌های آیینی- مذهبی، در قامت نگاه ملی در كشوری واحد مانند ایران، مساله‌ای نیست كه بتوان تمام جهان نمایش ایرانی را با آن تعریف كرد؛ اما در شاخه آیین‌های نمایشی سوگ و عزا در تمامی خاستگاه‌های رفتاری و آداب و سنن فردی و اجتماعی ایرانیان - مانند سوگواری بر ائمه معصومین علیه السلام - به وضوح شاهد در هم تنیده شدن مبانی فرهنگی خاص با اشكال و ظواهر مختلف و در عین حال سرچشمه گرفته از یك عقیده، ریشه و نگاه ثابت مذهبی هستیم. ** دعا، ذكر و ثنا؛ تار و پود آیین ایرانی چه پیش از ورود اسلام و چه پس از ورود آن، با مرور تاریخچه كهن و فرهنگِ تمدن‌ساز ایرانی، شاهد آن هستیم كه همواره دعا، ذكر، اشعار و آواهای آیینی و مذهبی و همچنین ثناگویی در هنگام برپایی مراسم سوگواری، همواره جزو رفتارهای نمایشی و همچنین نیایش‌های عبادی و آیینی ایرانیان بوده است. بعد از ورود اسلام این شكل از آیین‌های نمایشی، با توجه به درهم تنیده شدن فرهنگ ایرانی با مبانی، سنن و آداب دینی اشكال نمایشی مختص به خود را یافته است كه شاید زیباترین شكل آن را در ساحت ارادت ایرانیان به حضرت اباعبدالله الحسین و واقعه كربلا می توانیم رصد كنیم. همچنین نباید از خاطر دور داشت كه در فلات پهناوری به وسعت ایران با وجود فرهنگ‌ها، اقلیم و همچنین اقوام مختلف با رویكردهای دینی و فرهنگی خاص خود، همگی زیر یك چتر واحد به نام ایران مشغول به زندگی و تقسیم كردن مبانی فرهنگ آیینی خود بوده‌اند. در حقیقت وجود هزاران هزار خرده روایت نمایشی و مذهبی در مناسبت‌های مختلف از جمله دهه نخست ماه محرم، در حقیقت بازتاب دهنده ریشه مشترك اعتقادی و معنوی ایرانیان در بطن رفتارهای آیینی و همچنین تفكرات مذهبی و دینی آنها در شكل زیست عمومی شان در جامعه ایران به شمار می رود. ** مناجات خوانی، آیینی به گستره ایران در میان آیین‌های نمایشی متعدد با مناسبت سوگواری در تفكر ایرانی، یكی از جذاب ترین آنها به «مناجات خوانی» برمی‌گردد؛ این آیین در حقیقت نوعی رفتار نمایشی- مذهبی است كه با صفات و روحیه اصیل فرهنگ ایرانیان مانند جوانمردی، ایثار و فتوت در هم تنیده شده است. در بسیاری از مراحل و شاخه‌های مختلف رفتارهای آیینی ایرانیان می‌توان آیین «مناجات خوانی» را زمینه‌ای برای توسل و تمسك به خاندان عصمت و طهارت ردیابی كرد. از سوی دیگر وجود تاریخ مكتوب بیش از پنج قرن در عشق و ارادت ایرانیان به ساحت مقدس حضرت امام حسین علیه السلام، یاران باوفای ایشان، شهدای كربلا و در نهایت تراژدی عاشورا، این مساله را روشن و هویدا می سازد كه یكی از اصلی‌ترین جولانگاه‌های اجرای «مناجات خوانی» به دهه نخست ماه محرم برمی‌گردد. شیوه‌های مختلف اجرای این آیین توسط «مناجات خوانان»، با توجه به اقلیم و جغرافیای گسترده ایرانی، مبانی چون پاكی، ایثار، جوانمردی، از خود گذشتگی و معرفت را به عنوان چشمه‌های جوشان حادثه كربلا و واقعه عاشورا در مناجات‌های شان به مخاطبان منتقل می‌كنند. طبق اسناد و روایت‌های مذهبی، امام حسین علیه السلام همواره در حال دعا و مناجات با خداوند خود بوده است، این دقیقا همان نكته‌ای است كه «مناجات خوانان» ایرانی در تمامی نقاط شمال، جنوب، شرق، غرب و مركز ایران با وجود تفاوت فرهنگی و ریختی ذاتی خود، در راستای اجرای آیین «مناجات خوانی» به رعایت آن پرداخته و دسته‌ها و تكایای سوگواری آقا اباعبدالله را همواره همراهی و هدایت كردند. ** مناجات خوانی، پیش زمینه تعزیت حسینی در شكل اجرای مناجات خوانی شاهد حضور مرثیه خوانان و مداحانی هستیم كه دامنه مطالعاتی آنها بر ذكر ادعیه و كتبی است كه در راستای شهادت و ثنای امام حسین علیه السلام به رشته تحریر در آمده و یا دفاتر و دیوان‌های شاعرانی كه در این راستا به سرودن شعر پرداخته اند. این دسته از افراد برای بازتاب رفتار عینی نمایشی خود همواره پیش از حركت دسته‌های عزاداری در مقابل مسجد محل و یا تكایا به مناجات خوانی و ذكر ادعیه در راستای ستایش مقام بلند حضرت امام حسین علیه السلام و یاران باوفایشان و همچنین شهدای كربلا مانند حضرت علی اكبر(ع)، حضرت علی اصغر(ع) و همچنین علمدار كربلا حضرت ابوالفضل العباس(ع) می‌پرداختند. در حقیقت مناجات خوانی همواره پیش زمینه‌ای برای آغاز مراسم سوگواری در قالب راهپیمایی دسته‌های عزاداری در ایران به شمار می رود و به همین دلیل است كه همواره مقام و مرتبت مناجات خوان در نزد اهالی سوگوار از جایگاه بالایی برخوردار بودند؛ بسیاری از كسانی كه نذری در این ایام داشته اند نذر خود را ابتدا به مناجات خوانان داده و آنها تصمیم‌گیرنده تقسیم نذر میان دسته های عزاداری و یا افراد نیازمند و محتاج هستند. فراهنگ**ا.خ** 9053