«هودی‌خوانی» بازتاب حماسه‌های دینی در بغض گلوی لالایی مادران

تهران- ایرنا- آیین خلاصه شده از خرده فرهنگ‌ها، روایت‌ها و رفتارهای فرهنگی به شكل اختصاصی بر زبان، اقوال و گویش‌های هر ملتی استوار می‌شود و در حقیقت چتر آیینی هر فرهنگ در هر كشوری بازتاب دهنده هویت ملی و شناسنامه هویتی آن افراد به شمار می‌رود.

به گزارش روز چهارشنبه خبرنگار فرهنگی ایرنا، زمانی كه درباره جایگاه فرهنگ ایرانی در كتاب تاریخ تمدن ساز جهان صحبت می‌كنیم، با انواع و اقسام برگ‌های طلایی این دفتر كه به نام فرهنگ و هنر سرزمین‌مان ممهور شده، مواجه هستیم. در این میان چه كسی است كه فراموش كند آنچه كه فرهنگ و هنر ایرانی را امروز بنیانگذار تاریخ تمدن جهان كرده است، بر استوانه‌های رفتارهای آیینی و خرده روایت‌های فرهنگی مردمانی استوار است كه سابقه شش هزار ساله را از خود تا به امروز به یادگار گذاشته‌اند. ** جدایی‌ناپذیری تفكر آیینی و رفتار فرهنگی ایرانیان با دقت و غور در رفتارهای آیینی مردم ایران - چه پیش از دوران اسلام و چه پس از ورود و پذیرش اسلام- در می یابیم كه همواره مساله اصلی، بزرگداشت و ستایش خداوند و در ادامه پیامبران و ائمه معصومین (ع) بوده است. بنا به گفته پروفسور «هاید ماری كخ» ایران‌پژوه سرشناس آلمانی «تفكر آیینی و رفتار فرهنگی ایرانیان را نمی‌توان از مذهب آنها به دور داشت؛ چرا كه ایرانیان از دورانی بسیار دور، حتی پیش از میلاد مسیح یگانه‌پرست بودند و رفتار فرهنگی و آیینی‌شان از دوران زرتشت تا دوران اسلام همواره بر محور خدامحوری استوار بودند.» بر همین اساس است كه پذیرش دین اسلام و قرار گرفتن حول محور پرچم وحدانیت برای ایرانیان كاری بسیار ساده بوده و در حقیقت جذب شدن فرهنگ ایرانی قبل از اسلام، با آداب، رسوم و سنن اسلامی بسیار بهتر ژرف‌تر و عمیق‌تر از دیگر كشورها صورت گرفته كه مراتب دین‌داری را در شكل جامعه متمدن برای فرهنگ‌های خود تصویر كردند. نكته حائز اهمیت آنجاست كه در روایت فرهنگ ایرانی از هزاره‌های پیش تا به امروز، همواره هم‌سویی و دوشادوشی زنان و مردان در شكل روایت‌های آیینی، مذهبی، ملی و در نهایت قومی كاملا یكسان بوده است. این درست برخلاف بسیاری از كشورهای غربی است كه برتری رفتار مردان نسبت به زنان در شكل رفتارهای آیینی‌شان قابل رصد است. در این میان می‌توان به آیین «هودی‌خوانی» اشاره كرد كه از جمله آیین‌های نمایشی و مردمی است كه در ماه محرم یكی از زیباترین جلوه‌های عزاداری علاقه‌مندان و عاشقان حضرت امام حسین علیه‌السلام را در كشور ما ترسیم می‌كند. **واكاوی هودی‌خوانی در اسناد مكتوب استاد صادق عاشورپور پژوهشگر نامدار نمایش‌های ایرانی و مدرس دانشگاه در جلد هفتم از مجموعه از هفت جلدی نمایش‌های ایرانی با عنوان «نمایش‌های عامیانه» در ارتباط با آیین نمایشی «هودی‌خوانی»، با بیان آنكه به اعتقاد بسیاری از پژوهشگران امر آیینی، هودی‌ها یا همان لالایی‌های منطقه تركمن، ادامه روند نواها و مویه‌های اساطیری لالایی های مادران ایران زمین است، آورده است: «آنچه در ارتباط مضامین آیینی با فرهنگ قومی اقوام ایرانی قابل تامل است، تطبیق نمادهای فرهنگی این دست از آیین ها با یكدیگر است. به عنوان مثال نواها و الحان لالایی‌های ایران زمین، با شیوه‌های آوازی و نمایشی آیین‌های دینی و مناسبت‌های مذهبی دین اسلام به شكل تبیینی و تفسیری قابلیت تطبیق‌پذیری داشته و دارد. درست برهمین اساس است كه شاهدیم برخی از آیین و سنن نمایشی و مردمی ایرانیان كه در بطن معنایی نگاهی كاملا شیعی دارند، چه نزد اهل تسنن و چه میان اهل تشیع به شكل مشترك اجرا می‌شود. از این دست آیین‌ها می توان به اجرای مراسم «منقبت‌‍‌‌‌‌خوانی» و «فضائل‌خوانی» اشاره كرد، كه دامنه اجرای این آیین‌ها حتی از مرزهای ایران نیز فراتر رفته و در شبه قاره هند و منطقه بلوچستان كشور پاكستان نیز به مناسبت‌های مذهبی، تحت عنوان آیین‌های نمایشی و مردمی سوگ به اجرا در می‌آیند.» همچنین استاد هوشنگ جاوید دیگر پژوهشگر نامدار كشورمان در زمنیه موسیقی و نواهای محلی ایران در جلد نخست كتاب «آشنایی با موسیقی نواحی ایران»، مویه‌ها و لالایی‌های ایرانی را با وجود تفاوت در لحن، آهنگ و گویش (زبان و لهجه) در ریشه و سرچشمه انتقال معانی ملی و مذهبی برابر می‌داند و می‌نویسد: «...از مراسم آیینی «گهواره‌خوانی» در شمال خراسان تا «كیسه‌دوزی» فلات مركزی ایران یا «هودی‌های» منطقه تركمن و گنبدنشینان، كه به تمامی آیین‌های مذهبی، موسیقایی و نمایشی شمرده می‌شوند كه توسط زنان ایران زمین انجام و اجرا می‌شود؛ می‌توان به وضوح دریافت كه در بطن تمامی این نواها، سه اصل میهن‌پرستی، نوع‌دوستی و ایثار كه هر سه از مفاهیم كلان دین اسلام و فقه شیعی به شمار می‌رود، در این نواها نمونه‌های مثال فراوان وجود دارد، كه همین مثال‌ها برای تطبیق‌پذیری آیین‌های نمایشی و محلی ایران زمین در زیر چتر واحده مبانی هدایتگر دین اسلام در رفتار و آیین‌های ایرانیان قابلیت تعمیم‌پذیری دارد.» ** تار و پود اشعار هودی، آغشته به مفاهیم ملی و میهنی یكی از جذاب‌ترین فصل‌های نمایش آیینی مردمی «هودی‌خوانی»، در دهه نخست ماه محرم به خواندن لالایی مادران تركمن بر پای گهواره‌هایی‌ست كه به شكل تمثالی برای حضور شیرخواره امام حسین علیه السلام - حضرت علی اصغر(ع) - در صحرای كربلا و همچنین علم‌های كوتاهی است كه آنها را با شال های سرخ و سبز آذین بسته اند كه نمودی برای رشادت‌های حضرت علی اكبر علیه السلام متصور هستند. در نگاه كلان‌تر، این مرثیه‌ها، مویه‌ها و لالایی‌ها برای آرامش شهیدانی است كه با جانفشانی خود فارغ از نگاه به سن و جایگاه خانوادگی برای هجی واژه و معنی «ایثار»، شربت شهادت را نوشیدند. در شكل مضمونی «هودی‌ها» یا همان لالایی‌های تركمن، گونه‌ها و انواع مختلفی دارند؛ اما در عمق عشق و صداقت پدرها و مادرها به كودكانشان با همان مفهوم میهن‌پرستی، سلاله ایثار، وفاداری و از خودگذشتگی موج می‌زند كه از انگاره‌های مذهبی حماسه عاشورا وام گرفته شده و به عنوان نمونه‌ای برای وطن‌دوستی و میهن‌پرستی از آن یاد می‌شود. عشق به هم‌نوعان، مهمان‌دوستی، شرافت، پاكی، صداقت و در نهایت انسانیت را می‌توان از مهمترین مضامین لالایی‌ها و «هودی‌های» مادران تركمن دانست. به همین دلیل است كه در ایام دهه نخست ماه محرم در زمان اجرای نمایش‌های آیینی و مذهبی، نوای «هودی‌خوان‌ها» همواره بعد از صدای اذان در مساجد، تكایا و یا خانه‌های خود كه به منبرهایی برای مرثیه و تعزیه حضرت اباعبدالله و یاران با وفایش به وجود آمده است به گوش شنیده می‌شود. ** هودی‌خوانی مادران و رسالت تربیت فرزندان در نگاهی كلان‌تر در فرهنگ ایران زمین، «هودی‌خوان‌ها» در حقیقت زمینه‌ساز رشد و بالندگی زندگی نوزادان برای رسیدن به دوران كودكی، نوجوانی و جوانی است با نمود آرایه‌هایی كه پیشتر به آنها اشاره شد، آرایه‌هایی چون وطن‌پرستی، شرافت، صداقت و انسانیت، همگی زیر مجموعه ای از داشته‌ها و برداشت‌های ایرانیان از آیین اسلام به ویژه حماسه عاشورا و واقعه كربلا را در گوش هر شنونده‌ای متجلی می‌‌كند. درست بر همین اساس است كه همواره ادعیه و یا سخنانی از این دست در گردن‌بند نوزادان، كودكان، نوجوانان و جوانان تركمن وجود دارد. این ادعیه‌ها همان «هودی»هایی هستند كه پیش از به تكلم درآمدن نوزادان، در نوای مادرانشان نواخته و شناخته می‌شود و در سنین بزرگسالی در قالب یك گردن‌بند به عنوان حافظ جسم، جان و روح آنها به شمار می‌رود. در شكل روایت شعری و ادبی، «هودی‌ها» اغلب دوبیتی و یا مثلا اشعار یك، دو و یا چهار قافیه‌ای هستند كه در زبان تركمنی با همان گویش و لهجه شیرین‌شان، بسیار شنیدنی است، حتی برای كسانی كه با این زبان آشنایی ندارند. ** ادامه حیات آیین‌های مذهبی در گرو همت مسئولان آنچه در شكل امروزی برای «هودی‌خوانی» متصور است، همان شمایلی از اجراهایی در مناطق شمالی ایران به ویژه تركمن صحراست كه شاهد آنها هستیم و در بطن مظمون‌شان هنوز هم روایت رشادت‌ها و دلاوری‌هایی است كه امام حسین علیه السلام، یاران باوفایش و سربازان جان بر كفش، در طی حماسه 10 روزه واقعه كربلا و تراژدی عاشورا، زبان به زبان، سینه به سینه، نسل به نسل از مادر به فرزندان دیگر رسیده است. به همین دلیل است كه مضامین آمیخته با این رشادت‌ها همواره با آرزوی قلبی مادران برای سلامت، سعادت و زیست انسان‌گونه فرزندانشان عجین شده است. هر چند امروزه برخی از آیین‌های بسیار شگرف مذهبی ایرانی چون «هودی‌خوانی»، در یك نقطه متمركز شده است اما هنوز هم می توان امید داشت كه این آیین‌های مذهبی و مردمی سترگ با قدمتی 1500 ساله، تا آنگاه كه ایرانیان در این سرزمین قرار بر نفس كشیدنش باشد، شكل طبیعی خود را حفظ خواهد كرد و چه بهتر در این میان، مدیران و مسئولان فرهنگی و هنری برای حفظ، احیا و اشاعه این دست از آیین‌های ملی كه بی‌شك ریشه در باورهای عمیق و مذهبی مردمان ایران زمین دارند از هیچ كوششی فروگذار نباشند. فراهنگ**ا.خ**1055