۲۵ مرداد ۱۳۹۷،‏ ۱۱:۰۹
کد خبر: 83002980
T T
۰ نفر
خنكای كویر؛ ارمغان « خارخانه »

بیرجند - ایرنا - آفتاب سوزان هیچگاه كویرنشینان را خسته و ناامید نكرده و «خارخانه» دست ساخته ای است كه خنكای كویر را برای دامداران، كشاورزان و چوپانان در مناطق كویری و گرم و خشك به ارمغان آورده است.

به گزارش ایرنا، « خارخانه » یكی از فنونی بوده كه زمان قدیم به عنوان سایبان در صحرا و كویر با بهره برداری از منابع طبیعی استفاده می شده و اخیرا نیز با تلاش اداره كل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان جنوبی در فهرست میراث معنوی كشور ثبت شده است.
خارخانه (خارخُونه ، سَایه دُو، سَایه بُو ، كوپال ) یك سازه ابتدایی با كمترین مصالح مامن و جان پناه روزهای گرم و سوزان تابستان كویر برای كشاورزان، دامداران و چوپانان بوده است.
استفاده از این سازه در اغلب مناطق كویری و گرم و خشك مثل خراسان جنوبی، سیستان و بلوچستان، كرمان، یزد و سایر نقاط از قدیم رواج داشته است و هنوز هم در بیابان های نهبندان، فردوس، سرایان، طبس و خوسف خارخانه ها و كوپال به چشم می خورد.
یكی از كاركردهای این كلبه بیابانی، پاكسازی و خنك كردن هوا است، افراد پیرامون این خیشخان را با حصیر، سفال یا بوته های خار می پوشانند.
وقتی كه روی این سازه خاری، آب می پاشند بر اثر وزش باد هوای خنك به درون كلبه می وزد و با این ابتكار صحرانشینان از آفتاب سوزان كویر در امان هستند.
خارخانه ها اغلب دارای چهار ستون اصلی از چوب درختان كویری بوده كه با چوب های نازك برای دیواره ها و سقف به یكدیگر اتصال داشته است.
خارهای بیابانی كه در ابتدا تازه و خیس هستند در بین چوب های حایل ستون ها به یكدیگر اتصال داده و فشرده می شوند تا به صورت دیواره درآیند و پس از خشك شدن به همان صورت باقی مانده و محكم شوند.
اندازه این خارخانه ها متناسب با تعداد نفراتی كه از آن استفاده می كنند متفاوت است ولی عموما فضای آن از چهار تا 10 متر مربع متغیر بوده گرچه خارخانه هایی تا 30 متر مربع هم در استان خراسان جنوبی دیده شده است.
گاهی در قسمت دریچه هایی كه در پشت خانه ها رو به شمال تعبیه شده، بوته های خار قرار دارد كه هر چند وقت روی خارها آب می پاشند.
هوای گرم و احتمالا پر گرد و غبار مناطق كویری با عبور از این خارها و جذب رطوبت به هوای مرطوب و خنك و پاك تبدیل می شود.
دامداران، چوپانان و كشاورزان و اغلب آنهایی كه در گرمای سوزان كویر و یا سرمای كشنده زمستان به دنبال سرپناهی موقت هستند از ساخت خارخانه ها بهره می جویند.
همچنین از خارخانه ها در مجاورت زمین های كشاورزی و آغل های دامداری استفاده می شود، به گونه ای كه اِشراف كامل بر زمین كشاورزی و یا دام ها داشته باشند.

**ثبت « خارخانه » در فهرست میراث معنوی كشور
اكنون میراث فرهنگی خارخانه (خارخُونه ، سَایه دُو، سَایه بُو ، كوپال ) به عنوان دانش فنون بهره برداری از منابع طبیعی در فهرست میراث معنوی كشور به ثبت رسیده است.
مسئول حوزه پژوهش و مطالعات میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان جنوبی در این خصوص به خبرنگار ایرنا گفت: پس از برگزاری نشستی با سازمان میراث فرهنگی كشور، این اثر تیرماه امسال در فهرست ملی میراث فرهنگی ناملموس ثبت شد.
سید احمد برآبادی با بیان اینكه شماره ثبت میراث معنوی خارخانه در آینده نزدیك ابلاغ می شود، افزود: جلوه سنتی و بومی خارخانه ها و همخوانی آن با بافت محلی مكان مورد استفاده به حفظ سیما و منظر روستایی كمك می كند و به لحاظ بصری ، روحی و روانی بر جوامع محلی تاثیر مثبتی دارد.
وی یادآور شد: خارخانه ها به صورت جان پناه كلبه مانند و یا به عنوان جزئی از ملحقات معماری، به صورت دائم یا موقت می تواند اجرا شود.
مسئول حوزه پژوهش و مطالعات میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان جنوبی استفاده از مواد بومی انرژی های سبز، نظیر باد برای ایجاد سرمایش در فصل گرما، تهویه متبوع هوا به صورت كاملا طبیعی را از خواص این خارخانه ها عنوان كرد.
وی گفت: بر پایه دانش فنی و بومی، تنوع و امكان استفاده در قسمت های مختلف ساختمان های سنتی، پنجره، بادگیر، و غیره ، برپا كردن آسان و كم هزینه در هر منطقه از دیگر ویژگی های خارخانه ها است.
9893 * 6054