شكنجه كمان بر سیم های ویولن

ساری - ایرنا - شاید این گزاره منطقی را شنیده باشید كه می گویند ' جمع نقضین را نشاید ' یعنی دو چیز متضاد با هم جمع نمی شوند ، ولی مثل هر گزاره منطقی دیگر استثناهایی باید برای آن قایل شد بویژه زمانی كه نام شكنجه گر هنرمندی مانند ' سرپاس مختار ' مطرح باشد.

نام سرپاس مختار در تاریخ معاصر ایران به عنوان شكنجه گر بی رحم و بی احساس مطرح است ولی در همین حال تاریخ هنر موسیقی ایران او را ویولنیستی چیره دست و پر احساس می شناسد تا استثنایی برای یك گزاره منطقی رقم بخورد .
امروز ، چهارم تیر ماه چهل و پنجمین سالمرگ ' ركن الدین مختاری ' آهنگساز و ویولن نواز چیره دستی است كه هرگز نتوانست خاطرات جنایات فجیحش را با نوای روحبخش سازش محو كند.
مختاری ضمن فعالیت تاثیر گذار در حوزه موسیقی ، در مقام رئیس شهربانی تهران در دوره رضاخان میرپنج ، شكنجه و كشتار بسیاری از آزادیخواهان را در پرونده خود دارد.
بانگاهی به تاریخ موسیقی و نقش مختاری به عنوان یكی از چهره های نام آشنا و بزرگان این هنر ، انسان دچار شگفتی و سردرگمی می شود و این پرسش همواره در ذهنش نقش می بندند كه چگونه ممكن است هنر و هنرمند كه عاطفی ترین و انسانی ترین و جه زندگی بشر است و رابطه تنگاتگی با لطافت طبع و روح حساس دارد ، بتواند قصی القلب و شقی باشد؟
چگونه می توان باور كرد كه ویولنیستی چیره دست چنان كه در تاریخ نقل است ، بتواند افراد بیشماری را به قتل برساند و فرمان شكنجه و قتل دهها نفر انسان بی گناه را صادر كند؟
آیا كسی كه نغمه های روحبخش بسیاری ساخته و آثار دلنوازش زینت بخش كتب موسیقی و همواره مورد تایید بزرگان و استادان این هنر والا بوده ، همان سرپاس مختار رئیس شهربانی و عامل اعدام و شكنجه شمار بیشماری از آزادیخواهان است؟
** مردی با دو شخصیت متصاد
در تاریخ نقل است كه اعتماد و اعتقاد رضاشاه به مختاری موجب شده بود تا او چنان فریفته و در چنبره ظلم و ستم قرار گیرد كه شق انسانی هنرمندی خود را به فراموشی سپرد.
این گونه نقل شد كه هرگاه رضاشاه دچار بی خوابی می شد ، فرمان می داد تا سرپاس مختار با ویولن به دیدارش برود . رضاشاه كه در بین آوازهای ایرانی به ماهور بیشتر علاقه داشت ، در همان حالت كه در بسترش دراز كشیده بود ، دستور نواختن این آواز را به سرپاس مختار می داد و او نیز همان گونه كه با ' اوامر ملوكانه ' مخالفان شاه مستبد را شكنجه می كرد ، برایش در دستگاه ماهور ، ویولن می نواخت تا شاه به خواب برود.
نام سرپاس مختار در تاریخ موسیقی ایران در كنار و همردیف نام مردان بزرگ موسیقی نظیر كلنل وزیری ، روح الله خالقی ، رضا محجوبی ، مرتضی محجوبی ، مرتضی نی داوود و دیگران قرار دارد.
اگر چه كسی در دنیای هنر تمایلی ندارد تا نام شكنجه گری مانند سرپاس مختار در كنار نامش قرار بگیرد ، اما واقعیت و تاریخ قابل انكار نیست كه این فرمانبر شاه مستبد ویولنیست چیره دستی بود كه به اعتقاد هنرمندان بزرگ ، نظیرش در كشور انگشت شمار هستند.
ركن الدین مختاری (سرپاس مختار) درسال 1270 شمسی در تهران متولدشد . پدرش كریم ملقب به مختارالسلطنه در دربار قاجار بود و در خانه بزرگی موسوم به پارك مختارالسلطنه در
خیابان ارامنه تهران سكنی داشت.
ركن الدید از خردسالی به ویولن علاقه مند بود . نواختن این ساز را نزد تقی دانشور فرا گرفت و بعدها به عنوان آهنگساز و نوازنده ویولن در موسیقی ایرانی مطرح شد و در حال حاضر نیز ساخته هایش جزو آثار زیبا و به یادماندنی محسوب می شود.
وی برای گذراندن تحصیل به مدرسه تربیت سپرده شد و در این مدرسه با عبدالله دوامی كه بعدها جزو بهترین خوانندگان و ردیفدانان موسیقی ایرانی شد ، همكلاس بود.
زنده یاد روح الله خالقی دركتاب ' سرگذشت موسیقی ایران ' در بخش ' ویولن همسایه ' در مورد آشناییش با نوازندگی سرپاس مختار می نویسد : شبهای تابستان در آجر فرش جلوی اتاق پنجدری روی قالیچه می نشستیم. یك فانوس قشنگ هم در كنارحوض مستطیل كه نمای آن ازسنگ بود ، قرار داشت و نیمی از حیاط را روشن می كرد و عطر گل های اطلسی و شاه پسند مشام جان را تازه می كرد.
' پیرزن اصفهانی خوش صحبتی در خانه ما بود كه قصه می گفت . بعد از شام روی تخت بزرگی كه چندین تختخواب رویش جا می گرفت دراز می كشیدیم و پیرزن قصه را آغاز می كرد. در همین اثنا ، صدای ویولن از خانه همسایه به گوش می رسید . من هم طوری به این صدا مانوس بودم كه سكوت می كردم و گوش می دادم و با نغمه آن ساز به خواب می رفتم.
نوازنده ویولن یك صاحب منصب نظمیه بود . مادرم برای من كه تا آن موقع هنوز شكل ویولن را ندیده بودم گفته بود كه این ساز شبیه كمانچه است و برای نواختن ، آن را زیر چانه قرار داده و با كمانی كه آن را آرشه (كمانه) می نامند ، نواخته می شود.
در كودكی مكرر با نوای ویولن او به خواب رفته بودم و همیشه آرزو می كردم كه من هم بتوانم روزی این ساز را بنوازم . از مادرم اجازه خواستم تا برای فراگیری ویولن نزد همان همسایه بروم . او تبسمی كرد و گفت حالا خیلی زود است . از این گذشته آقای همسایه كه معلم ساز نیست و شنیدن صدای ویولنش هم برای هر كسی میسر نیست . از حسن تصادف است كه ما در جوار او هستیم و آهنگ سازش را گاهی می شنویم . در این خصوص بهتر است با كسی صحبت نكنی زیرا وضع اداری او این اجازه را نمی دهد كه به نام ساز زن كه در اذهان مردم شغل آبرومندی نیست شهرت پیداكند . ممكن است بفهمد و تابستان ها درهای اتاقش را ببندد و صدای سازش به گوش مانرسد.
این خاطره در ذهنم ماند تا بعد از اینكه به تحصیل موسیقی پرداختم متوجه شدم كه همسایه قدیمی ما یكی از هنرمندان سرشناس عهد خود بوده كه ساخته شدن پیش درآمد و اضافه شدن این فرم به موسیقی سنتی ایرانی از نو آوری هایی است كه در آن دوران توسط او صورت گرفت ، اما به درستی معلوم نیست كه این ابداع توسط درویش خان صورت گرفته یا مختاری در ساختنش همت گماشته است '.
در هر صورت تسلط مختاری بر ردیف ، دستگاه و گوشه های موسیقی ایرانی كاملا مشهود و مثال زدنی است . به كار گیری تنوع ریتم گاه در آثارش چنان است كه پیش از او سابقه نداشت ؛ مانند
پیش درآمد ماهور كه برای نخستین بار در وزن های مختلف ساخت و شاید به همین دلیل است كه داریوش صفوت او را در احساس ضرب بی همتامی داند.
در میان آثار مختاری تصنیف هایی هم به چشم می خورد كه اشعار بیشتر آنها را ملك الشعرای بهار سروده است.
مختاری درسال 1352 در 82 سالگی به درودحیات گفت و نتوانست به وعدهای كه چند ماه پیش از مرگش داده بود عمل كند ، زیرا قرار بود آنچه را كه از موسیقی می داند بر روی نوار ضبط و به رایگان در اختیار سازمان رادیو و تلویزیون آن زمان قراردهد.
در هر صورت برخی از آثار مختاری در كتب آموزشی توسط مدرسان آموزش داده شده و در كنسرت های موسیقی اجرا می شود.
حكایت سرپاس مختار ، حكایت شگفت انگیز و غیر قابل پیش بینی بودن ساحت وجودی انسان است ، مصداق این شعر احمد شاملو كه : ' سلاخی زار می گریست ، به قناری كوچكی دلباخته بود. '
7330/1654