زبان فارسی در پاكستان؛ از شرافت فرهنگی تا مهجوریت

اسلام آباد - ایرنا - زبان فارسی كه روزگاری به عنوان زبان رسمی پاكستان و شبه قاره به حساب می رفت، این روزها در این كشور با مهجوریت و مشكلات عمده ای در زمینه آموزش، اشتغال فراگیران و دانشجویان و ترویج آن مواجه شده است.

به گزارش ایرنا زبان فارسی قریب به یك هزار سال در كشورهای شبه قاره از جمله پاكستان زبان رسمی بود، تا اینكه انگلیسی ها در قرن هجدهم میلادی با دستوری دولتی به رسمیت آن خاتمه داده و زبان انگلیسی را به جای آن رایج كردند.
درعین حال زبان و فرهنگ فارسی تاكنون از بین نرفته و اقشار مختلف از ارباب علم و دانش و شعر و ادب آن را فرا می گیرند، این زبان در دانشكده ها و دانشگاه های مختلف تدریس می شود و دیوان های فارسی همچنان چاپ می شود، مجلات و كتب فارسی نیز از سوی دولت و بخش خصوصی چاپ می شود.
سرود ملی پاكستان به زبان فارسی ساخته شده و این زبان مادر زبان اردو محسوب می شود.
60 تا 70 درصد اشعار علامه اقبال لاهوری، شاعر ملی پاكستان به زبان فارسی است، همچنین حدود 70 درصد كلمات و واژه های زبان اردو، فارسی است.
پیش از آنكه زبان انگلیسی در پاكستان گسترش یابد، در شبه قاره طی قرن‌های متمادی صدها زبان و گویش وجود داشت كه در این میان فارسی زبان آموزشی، علمی و اداری بود، اما پس از سلطه خارجی در قرن سیزدهم هجری، این وضع به نفع زبان انگلیسی تغییر یافت و همچنان ادامه دارد.

***پیشینه زبان فارسی در شبه قاره هند
زبان فارسی در شبه قاره پیشینه هزار ساله دارد، این پیشینه از فتوحات عرب و ورود آنها به 'سند' و زمانی كه سلطان محمود غزنوی لاهور پاكستان را مركز حكومت خود قرار داد، زبان فارسی بیش از گذشته گسترش یافت.
مردم به زبان فارسی شعر نوشتند، مدارس راه اندازی شد و مردم این خطه به میراث غنی ایرانی آشنا شد.
در زمان حكومت سلطان محمود غزنوی، زبان فارسی تمامی شبه قاره را در بر گرفت و تا قبل از استقلال پاكستان و به ویژه در دوره تیموریان، زبان فارسی زبان رسمی شبه قاره هند بوده است و شاعران فراوانی كه حتی زبان فارسی زبان مادری آنها نبوده، شعر فارسی سروده اند.

*** وضع كنونی شعر و زبان فارسی در پاكستان
در شبه قاره و پس از استقلال پاكستان، فارسی در تمامی مدارس پاكستان تدریس می شد ولی در سال 1985 به بعد زبان فارسی جای خود را به زبان عربی و دیگر مضامین داد.
تا پیش از دوران رییس جمهوری و فرماندهی ارتش ژنرال 'ضیاءالحق' در در پاكستان، زبان فارسی در تمامی مدارس دولتی این كشور، تا كلاس هشتم تدریس می شد ولی این روزها نه تنها تدریس زبان فارسی كاهش جدی یافته، بلكه زبان اردو نیز دارد به دست فراموشی سپرده می شود.
بر اساس نظر كارشناسان زبان فارسی، زبان اردویی كه فعلا مردم پاكستان به آن تكلم می كنند، بیش از پیش با زبان انگلیسی گره خورده است.
زمانی در پاكستان، دانستن زبان فارسی، نشانه اعتبار بود و تمامی علماء و ادباء به زبان و ادبیات فارسی تسلط كامل داشتند، خطبه‌های نماز جمعه از اشعار 'بوستان، گلستان و مثنوی معنوی مولوی 'پر بود، فارسی در تمامی مقاطع تحصیلی از راهنمائی تا دانشگاه تدریس می‌شد و دبیرستان‌ها، دانشكده‌ها و دانشگاه‌ها استادان و معلمان فارسی داشتند.
ولی امروزه وضعیت این زبان در منطقه به ویژه پاكستان به گونه ای دیگر رقم خورده است.
در مدارس راهنمائی، دبیرستان و دانشكده‌ها (سطح دیپلم و لیسانس) فارسی كاملا حذف شده است، از مقطع راهنمائی تا مقطع فوق لیسانس، هیچ كتاب درسی فارسی وجود ندارد كه به‌فروش برسد و نیازی هم احساس نمی شود، زیرا شاگرد و دانش آموزی ندارد.
شعرا و ادبایی كه به فارسی علاقه داشته و به فارسی شعر می‌سرودند، به دیار باقی شتافته اند و افرادی كه در قید حیات هستند، به ادبیات كهن فارسی علاقه دارند و به سنی رسیده‌اند كه دیگر قادر به حركت نیستند و پس از آن نیز، دیگر امیدی به فارسی نیست.
البته با همه این تفاسیر باید گفت كه این روزها مردم این خطه تحت تاثیر زبان فارسی و اشعار آن هستند اگرچه امور روزمره خود را به زبان اردو و انگلیسی انجام می دهند، فارسی را زبان علم و مذهب می دانند و شاعران ایرانی را دوست داشته و از آن تاثیر می گیرند.
برخی مردم پاكستان حتی دیوان اشعار حافظ شیرازی را در خانه های خود دارند و در زمان هایی كه لازم بدانند، به آن تفال می زنند و اشعار حافظ، مولانا و عطار نیشابوری بر مردم پاكستان تاثیرگذار بوده است.

*** آینده اشتغال فارغ التحصیلان زبان فارسی در پاكستان مبهم است
مدیرگروه زبان و ادبیات فارسی و مؤسس كرسی فردوسی در دانشگاه بانوان لاهور پاكستان در گفت و گو با ایرنا با تشریح وضعیت زیان فارسی در این دانشگاه گفت:دانشگاه بانوان لاهور تقریبا 18 هزار دانشجو دارد و تقریبا 46 گروه است كه تا مقطع دكترا برای آنها تعریف شده و تدریس می‌شود كه گروه زبان و ادبیات فارسی یكی از این گروه‌هاست.
'فلیحه‌زهرا كاظمی'اضافه كرد:این دانشگاه در گروه زبان و ادبیات فارسی از سطح لیسانس گرفته تا دكترا، تقریبا 600 دانشجو دارد و به این دانشجویان زبان فارسی آموزش داده می شود و هم اكنون 10 دانشجو در مقطع دكترای این رشته در حال تحصیل هستند.
وی افزود:در سه دانشگاه لاهور (بانوان، پنجاب و جس - سی) كه زبان فارسی در آنها آموزش داده می شود، 150 دانشجو در مقاطع پیش دكتری و دكتری و 150 دانشجو در مقطع كارشناسی ارشد مشغول به تحصیل هستند.
این استاد دانشگاه پاكستان بر این عقیده است كه در صورت راه اندازی گروه ها و بنیادهای ترجمه، كتاب ها و منابع زبان فارسی از سوی مترجمان و فارغ التحصیلان این زبان در پاكستان به اردو ترجمه شده و در اختیار علاقه مندان قرار می گیرد و از سویی نیز برای این دانش آموختگان شغل ایجاد می شود.

*** لزوم بازنگری در اهداف آموزش زبان فارسی
خانم كاظمی دراین باره گفت:به طور كلی بازار زبان و ادبیات فارسی در شبه قاره به خصوص پاكستان، مناسب نیست زیرا حس می شود كه سیاست خاصی پیش گرفته شده كه از تاثیرگذاری زبان فارسی در دنیا كم شود.
این استاد دانشگاه لاهور اضافه كرد:در كشورهای مختلف به ویژه پاكستان نیز تلاش شده است تا تعداد كرسی‌های زبان فارسی كم شود كه لازم است، در این زمینه دولت ایران وارد شده و با دولت پاكستان وارد مذاكره شود و زبان فارسی كه زبان فرهنگی و دینی پاكستان نیز هست را گسترش دهد.
وی با تاكید بر لزوم تامین اشتغال فارغ التحصیلان زبان فارسی در پاكستان گفت:دولت پاكستان این روزها پروژه مهمی به نام كریدور اقتصادی چین-پاكستان «CPEC» در دست اجرا دارد و ایران نیز چندین بار برای پیوستن به این طرح اعلام آمادگی كرده است و ما نیز به عنوان استادان زبان فارسی از دولت ایران می خواهیم كه هر چه زودتر به این پروژه بپیوندند.
مدیرگروه زبان و ادبیات فارسی و مؤسس كرسی فردوسی در دانشگاه بانوان لاهور پاكستان می افزاید:در صورت پیوستن ایران به این پروژه، موقعیتی برای دانشجویان زبان فارسی ایجاد می‌شود كه این اقدام توسعه آموزش این زبان بوده و با این روش زبان فارسی می‌تواند در پاكستان گسترش یابد.

***آموزش زبان فارسی در مدارس پاكستان اختیاری شود
خانم كاظمی در ادامه با تبیین راهكارهای رونق زبان فارسی در پاكستان گفت:بیش از هزار مدرسه در لاهور و ایالت پنجاب وجود دارد كه در صورت اختیاری شدن آموزش این زبان در مدارس این كشور، فارغ التحصیلان این رشته نیز می توانند در این عرصه مشغول به كار شوند.
این پژوهشگر زبان فارسی در پاكستان همچنین با تاكید بر لزوم راه اندازی بنیاد ترجمه كتاب های فارسی در پاكستان و معرفی بیشتر فرهنگ مردم ایران به مردم پاكستان برای گسترش همبستگی دو ملت، گفت:این روزها در برخی شبكه های خارجی علیه مردم ایران و نظام جمهوری اسلامی تیلیغات فراوان می شود كه باید با راه اندازی و گسترش فعالیت شبكه های فارسی زبان، علیه این برنامه ها اقدام كرد.
كاظمی در مورد گسترش همكاری اقتصادی و فرهنگی دو كشور به عنوان شاه كلید گسترش روابط ایران و پاكستان در دیگر زمینه ها یاد كرد و گفت:به عنوان مثال می توان در زمینه تئاتر و سینما نیز به گسترش تاثیر زبان فارسی و فرهنگ مردم ایران كمك كرد.
خانم كاظمی تصریح كرد:دانشگاه پنجاب پاكستان اگرچه كرسی مولوی شناسی دارد ولی این كرسی از سوی دولت تركیه حمایت می شود و بسیاری نیز بر این باورند كه مولوی، اصالتا تركیه ای است.
گزارش: سیدبهادر حسینی
آساق**6125**1337