خبردنا: بحران آب یا بحران مدیریت منابع آب

پایگاه خبری تحلیلی خبر دنا امروز چهارشنبه در گزارشی به قلم اسلام ذوالقدرپور و با عنوان «بحران آب یا بحران مدیریت منابع آب/ ارزش آب در چگونگی مصرف آن است» به بررسی ابعاد مختلف این موضوع مهم پرداخته است.

با وجود آنكه مسأله آب و میزان بارش نزولات جوی طی چند دهه اخیر همواره در دستور كار سیاستگذاران ارشد ایرانی قرار داشته طی چند سال گذشته به ویژه از سال 1393 به بعد مسأله آب با یك تغییر ماهیت اساسی به نام بحران آب در دستور كار سیاستگذاران و مسئولان ارشد ایران قرار گرفته است.
در حالی كه برخی مسئولان اجرایی كهگیلویه و بویراحمد مدعی هستند كه این استان و یا برخی شهرهای آن در تنش آبی قرار دارند باید به صراحت گفت كه استان و تمامی شهرها و روستاهای آن در حال حاضر (زمستان 1396) در بحران آب قرار دارند و در صورت توجه نشدن به سیاستگذاری مناسب تابستان و پاییز سال 1397 را با فاجعه آبی مواجه خواهیم شد.
فرآیند تبدیل دغدغه آب به بحران و فاجعه را می‌ توان در نمودار زیر به خوبی مشاهده كرد:
دغدغه ⇐ مسأله ⇐ مشكل ⇐ معضل ⇐ بحران ⇐ فاجعه
برخی مؤلفه‌ های تاثیرگذار در نابسامانی ‌های كنونی در صنعت آب كشور و كهگیلویه و بویراحمد شامل موارد زیر است:
اول - میزان بارش سالانه:
اعلام آمار بارش سالانه 11 میلیارد مترمكعب (مربوط به دوران بارش بالای 700 میلیمتر) یكی از مؤلفه ‌های اساسی است كه موجب شده مدیران كهگیلویه و بویراحمد از سیاستگذاری مناسب در صنعت آب خودداری كرده و با سهل انگاری نسبت به سیاستگذاری مناسب حوزه آب وضعیت كنونی را ایجاد كنند.
دل ‌خوشی یا خوش‌ خیالی نسبت به بارش‌ های خوب و بلكه فراوان نزولات جوی (برف و باران) در دهه گذشته را می ‌توان عامل اصلی مغفول ماندن سیاستگذاری مناسب در مسائل آب كهگیلویه و بویراحمد دانست كه پیامد این خوش ‌خیالی و نگاه به گذشته را اكنون در بحران آب استان به خوبی مشاهده می ‌كنیم.
نباید فراموش كرد كه سهم طبیعت و حیات وحش را باید از این میزان ادعا (11 میلیارد مترمكعب) كسر كرد زیرا عملاً حجم گسترده‌ ای از این میزان بارش سهم طبیعت كهگیلویه و بویراحمد است كه معمولاً در همان زمان بارش توسط طبیعت مورد استفاده و ذخیره قرار می ‌گیرد.
بنابراین دل خوش كردن و برجسته ‌سازی 11 میلیارد مترمكعب بارش سالانه كهگیلویه و بویراحمد را می‌ توان یك خودفریبی و پرده ‌ای سحرآمیز برای سیاستگذاران استان دانست كه نتوانسته‌ اند آینده مسائل آب را پیش‌ بینی و سیاستگذاری كنند.
دوم - مقایسه نفت و آب:
مقایسه نفت و آب به عنوان 2 استعداد بالقوه كهگیلویه و بویراحمد تا حد زیادی از اهمیت و جایگاه هر كدام از این 2 منبع طبیعی و خدادادی استان كاسته و موجب گمراهی در انتخاب مسیر سیاستگذاری مناسب می شود.
نباید فراموش كزد كه در عصر كنونی آب و نفت چنان به یكدیگر مرتبط و وابسته شده ‌اند كه در زمان كاهش یا كمبود یكی از این 2 داشتن حجم فراوان آن دیگری نیز نمی‌ تواند جای خالی یا كمبود دیگری را جبران كند.
برای كشف و استخراج نفت به آب فراوان نیاز است همان‌ گونه كه برای كشف، استحصال و بهره‌ برداری از منابع آبی نیز به انرژی نفت و محصولات نفتی نیاز شدید داریم.
سوم - برآورد قیمت آب:
برآورد ارزش بارش‌ های كهگیلویه و بویراحمد دارای جلوه ای فریبنده است.
قیمت آب آشامیدنی مردم كهگیلویه و بویراحمد به ویژه در حوزه گرمسیری و شهرستان گچساران را نمی‌ توان قیمتی مناسب دانست زیرا آب لوله ‌كشی شده كه به مردم فروخته می ‌شود دارای ناخالصی ‌های بسیار است و مردم نیز مجبور به مصرف آن هستند البته با كمترین رضایت و مطلوبیت حاصل از مصرف آن.
بسیاری از مردم كهگیلویه و بویراحمد به ویژه در مناطق گرمسیری استان برای تبدیل این آب به آب قابل آشامیدن مجبور به استفاده از دستگاه ‌های تصفیه و پرداخت هزینه ‌های زیادی هستند.
بنابراین قیمت ارائه شده توسط مسئولان آب كهگیلویه و بویراحمد را می‌ توان قیمت آب لوله‌ كشی دانست كه نیاز به تصفیه اساسی نیز دارد و آب آشامیدنی مناسبی محسوب نمی ‌شود.
چهارم - وضعیت مصارف آب كهگیلویه و بویراحمد و نهادهای مسئول:
كهگیلویه و بویراحمد دارای وضعیت خاصی است كه سیاستگذاری همه ‌جانبه ‌ای را در حوزه آب نیاز دارد.
سیاستگذاری آب كهگیلویه و بویراحمد بر نهادها و مؤلفه ‌های زیر استوار است:
1- سازمان جهاد كشاورزی:
سازمان جهاد كشاورزی به عنوان متولی بخش كشاورزی یكی از نهادهای ذینفع و بازیگران اصلی مسائل آب است كه باید دارای سیاستگذاری خاص در حوزه آبیاری و كشاورزی باشد.
با توجه به اینكه حدود 70 درصد منابع آب ایران در بخش كشاورزی مصرف می ‌شود سازمان جهاد كشاورزی را می ‌توان مشترك پرمصرفی دانست كه كارآمدی و اثربخشی مناسبی در حوزه آب از خود نشان نداده است.
با وجود تمامی تلاش ‌ها در سازمان جهاد كشاورزی هنوز حجم بالایی از آب در این بخش به هدر می‌ رود و از یك سیاستگذاری مناسب و حتی اراده توانمند برای ساماندهی مسائل آب در این سازمان خبری نیست.
سیاستگذاری سازمان جهاد كشاورزی باید مبتنی بر مؤلفه ‌های كارآمد در حوزه‌ های زیر باشد:
*طراحی و اجرای شیوه ‌های نوین آبیاری، بازسازی و بهبود طرح ‌های آبیاری اجرا شده موجود كه كهنه یا فرسوده شده ‌اند.
*یكپارچه سازی و تسطیح اساسی زمین‌ های كشاورزی.
*اصلاح بذرها و نهاده ‌های كشاورزی برای مطابقت با شرایط كم آبی.
*تعریف و تعیین نوع محصولات و میزان كشت آنها در هر منطقه از استان ها.
*تعریف و نظارت بر زمان كشت و نحوه داشت و برداشت محصولات كشاورزی برای كاهش مصرف آب در همه مراحل.
*تهیه و اجرای طرح‌ های مشاركت كشاورزان در بهره ‌برداری از منابع آب با ایجاد تشكل ‌های آب‌ بران.
2- شركت‌ های آب و فاضلاب شهری و روستایی:
شركت ‌های آب و فاضلاب شهری و روستایی كه هر كدام دارای ساختار، تشكیلات و برنامه خاص خود در حوزه استحصال و عرضه آب به شهرها و روستاها هستند نقش مهم و تأثیرگذار در صنعت آب و مسائل وابسته به آن در حوزه اجتماعی و سیاسی دارند.
سیاستگذاری آب به ویژه در بخش آب آشامیدنی در شهرها و روستاها به این 2 شركت سپرده شده است.
امری كه در كهگیلویه و بویراحمد با مشكلات و چالش‌ های بسیاری مواجه است.
فشار اصلی در سیاستگذاری ‌های صنعت آب بر 2 شركت آب و فاضلاب است زیرا مسئولیت تهیه و عرضه آب سالم و بهداشتی بر عهده آنها گذاشته شده است.
برخی جلوه‌ های ناكارآمدی سیاستگذاری شركت‌ های آب و فاضلاب شهری و روستایی را می‌ توان در مؤلفه ‌های زیر مشاهده كرد:
*كیفیت پایین و نامناسب آب لوله ‌كشی شده.
*فرسودگی خطوط لوله و برخی مخازن آب كه تا 30 درصد آب در لوله‌ كشی فرسوده تلف می ‌شود.
*نبود اختیارات و قدرت كافی برای اجرای برخی طرح‌ های آبرسانی مانند درگیری با برخی اداره ها برای آبرسانی به شهرها.
برطرف كردن این مشكلات توسط 2 شركت آب و فاضلاب شهری و روستایی می‌ تواند كمك فراوانی به كاهش مشكلات آب آشامیدنی كند.
3- شركت آب منطقه‌ ای:
شركت آب منطقه ‌ای به عنوان سیاستگذار اصلی و بلكه مدیر و مالك منابع آب دارای وظیفه ‌ای سنگین در ساماندهی حوزه آب و مدیریت صنعت آب است.
این شركت طی چند سال اخیر دچار نوعی ركود یا حتی ناتوانی در سیاستگذاری و شاید ضعف اراده در اجرای سیاست‌ های صنعت آب شده است.
ارائه تخصیص و مجوز بهره ‌برداری آب به برخی طرح ‌های صنعتی با مصارف بسیار بالای آب و توجه نكردن به شرایط جغرافیایی و اقلیمی طی چند سال اخیر را می‌ توان از جلوه ‌های ناكارآمدی و ناكامی سیاستگذاری شركت آب منطقه ‌ای در حوزه آب قلمداد كرد.
هر چند كهگیلویه و بویراحمد به علت ناتوانی و ناكارآمدی مدیران سیاستگذار آن طی دهه ‌های اخیر دارای ضعف ‌های اساسی در زمینه سدسازی و بهره ‌برداری از روان ‌آب ‌های استان است اما نباید فراموش كرد كه سیاست سازه‌ ای یا بتونی در وضعیت كنونی ایران از چرخه سیاستگذاری حوزه آب خارج شده و به جای آن سیاست فرهنگ با رویكرد صرفه ‌جویی یا مصرف بهینه به عنوان جایگزین سیاست بتونی در اولویت سیاستگذاری حوزه آب قرار گرفته است.
در كنار توجه به ساخت و بهره‌ برداری از سدهایی مانند چم‌ شیر، تنگ ‌سرخ و شیو لازم است شركت آب منطقه‌ ای كهگیلویه و بویراحمد مسائل زیر را نیز در دستور كار سیاستگذاری خود قرار دهد:
*تغییر سیاست از بتونیسم به مصرف بهینه در كنار جبران عقب ماندگی حوزه سازه‌ ای.
*استفاده از امكانات برای تبلیغ و ترویج فرهنگ صرفه ‌جویی یا مصرف بهینه.
*نظارت دقیق‌ تر بر دیگر نهادهای مصرف كننده آب مانند سازمان جهاد كشاورزی، شركت آب و فاضلاب شهری و روستایی و بخش صنایع.
*تعمیر، بازسازی و نوسازی كانال ‌ها و خطوط انتقال آب تحت مالكیت شركت آب منطقه‌ ای و استفاده از روش‌ های نوین برای كاهش تلفات آب.
4- صنایع و شركت نفت:
بخش صنعت و به ویژه شركت نفت و گاز و صنایع وابسته به آن در كهگیلویه و بویراحمد را می‌ توان از مصرف كنندگان اصلی آب دانست كه تأثیر منفی و جبران ناپذیری بر آب و منابع آب این استان دارند.
كهگیلویه و بویراحمد با وجود تمامی تلاش‌ های انجام شده طی چهار دهه اخیر هنوز نتوانسته جایگاه مناسبی در جدول استان‌ های توسعه یافته و به ویژه استان‌ های صنعتی شده ایران به دست آورد اما وضعیت كنونی صنعت استان از جمله شركت نفت و گاز گچساران كه دچار فرسودگی شدید تأسیسات است سالانه حدود 30 میلیون مترمكعب آب از ذخایر دشت‌ های امامز‌اده جعفر و خیرآباد گچساران را مصرف می‌ كند.
جلوه بارز صنعتی بودن كهگیلویه و بویراحمد را می ‌توان در صنعت نفت و گاز مشاهده كرد كه البته بیشتر زیرساخت ‌ها و امكانات موجود آن به قبل از پیروزی انقلاب بر می‌ گردد.
این بخش از صنعت كه در مناطق گرمسیری كهگیلویه و بویراحمد مانند گچساران و بهمئی وجود دارد از بخش‌ های پرمصرف آب هستند.
آلودگی منابع آب در این مناطق نیز بر مشكلات حوزه آب افزوده و مواردی مانند آلودگی رودخانه و دیگر منابع آب عشایر گچساران به علت شكستگی خط لوله نفت و نشت مواد نفتی به رودخانه.
صنایع وابسته به صنعت نفت و گاز مانند پتروشیمی‌ ها نیز از مشتركان پرمصرف و البته آلوده كننده منابع آب محسوب می ‌شوند كه در كهگیلویه و بویراحمد نیز سیاست‌ های هزینه‌ ساز و شكست خورده ساخت پتروشیمی همچنان ادامه دارد.
جلوه‌ های ناكارآمدی سیاستگذاران حوزه آب كهگیلویه و بویراحمد در بخش صنعت به ویژه صنایع نفت و گاز را می‌ توان در موارد زیر مورد بررسی قرار داد:
*ناسازگاری این صنعت با شرایط جغرافیایی و اقلیمی استان به ویژه در مناطق سردسیری مانند بویراحمد.
*نامشخص بودن میزان و چگونگی مصرف و قیمت واقعی آب در این صنایع.
*ایجاد آلودگی شدید در منابع آبی از جمله در چشمه‌ ها در بخش حفاری و نفوذ مواد نفتی به آب‌ های زیرزمینی.
*بی توجهی و یا سرمایه ‌گذاری نامناسب در زمینه كاهش مصرف آب در این صنایع.
*سیاستگذاری نامناسب برای بازیابی و بازآفرینی آب یا تصفیه پساب این ‌گونه صنایع.
5- سازمان‌ های منابع طبیعی و محیط زیست:
سازمان ‌های منابع طبیعی و محیط زیست كه ارتباط تنگاتنگی با مسأله آب و هوا دارند را می‌ توان از جمله ذینفعان و یا بازیگران اصلی سیاستگذاری حوزه آب قلمداد كرد.
طی چند سال اخیر سازمان محیط زیست در مسائل آلودگی هوا و آب به شدت تحت فشار افكار عمومی قرار گرفته است.
سازمان منابع طبیعی نیز به خاطر برخی مسائل مانند زمین ‌خواری و كوه ‌خواری تحت فشار و زیر ذره‌ بین قرار دارد.
نباید فراموش كرد كه بخش حساسی از صدور مجوزهای ارائه شده برای بهره ‌برداری از منابع طبیعی و فعالیت در محیط زیست به این 2 نهاد واگذار شده است.
مجوزهایی كه می‌ تواند وضعیت محیط زیست و منابع طبیعی كهگیلویه و بویراحمد و شهرستان ‌های آن را بهبود بخشیده و تقویت كند یا آنكه موجب ویرانی و آشفتگی محیط زیست و منابع طبیعی شود.
تهیه و اجرای طرح ‌های آبخیزداری كه طی سال ‌های اخیر مورد كم توجهی مسئولان قرار گرفته را می ‌توان از جمله وظایف یا سیاست‌ های كارآمدی دانست كه باید در اولویت مسئولان این 2 سازمان قرار گیرد.
6- سازمان میراث فرهنگی:
یكی از مهمترین مسائل كنونی در ایران را می ‌توان بحث تفریح، سفر و گردشگری دانست.
گردشگری كه در ردیف نیازهای اولیه زندگی مردم قرار گرفته را می ‌توان یكی از مسائل تأثیرگذار بر سیاستگذاری آب ایران و كهگیلویه و بویراحمد محسوب كرد.
منابع آبی و جنگلی كهگیلویه و بویراحمد طی سال‌ های اخیر به شدت با چالش گردشگران مواجهه بوده است.
موج رو به گسترش گردشگری در كهگیلویه و بویراحمد موجب شده منابع آب مناطق گردشگرپذیر به شدت آسیب دیده و آلودگی و خسارت های بسیاری به این مناطق وارد شود.
با توجه به كاهش بارش نزولات جوی طی چند سال اخیر از یك سو و اقدام های برخی گردشگران در آتش زدن درختان و منابع طبیعی بسیاری از مناطق بكر كهگیلویه و بویراحمد را به كویر تبدیل كرده است.
بنابراین اگر قرار است صنعت گردشگری در كهگیلویه و بویراحمد رونق یابد در كنار ایجاد امكاناتی مانند راه ‌های دسترسی و سرویس ‌های بهداشتی باید نظارت خاصی نیز بر استفاده از منابع آب و طبیعت در این مناطق انجام شود.
وقتی آب كافی برای مصرف طبیعت نیز وجود ندارد هجوم گردشگران و نبود نظارت بر رفتار آنان موجب هدر رفتن و نابودی اندك منابع آبی موجود در كهگیلویه و بویراحمد نیز می ‌شود.
در واقع آنچه سرزمین و شهروندان ایران در حال حاضر با آن مواجه شده ‌اند را می ‌توان بحران آب یا خشكسالی شدید نامید كه زمانی نه چندان دور می ‌توانستیم به آن مسأله آب نیز بگوییم اما امروزه و به ویژه طی چند سال اخیر و مطابق با فرآیند زیر ایران و مردمش در فضای بحران آب قرار گرفته و در حال حركت به سوی مرحله یا فضای فاجعه آب هستند.
با توجه به فرآیند ایجاد و تشدید مشكلات مختلف كه نمودار آن در زیر آمده می‌ توان گفت ایران از جمله كهگیلویه و بویراحمد در حال طی كردن مرحله بحران آب و ورود به مرحله فاجعه آبی هستند.
دغدغه ⇐ مسأله ⇐ مشكل ⇐ معضل ⇐ بحران ⇐ فاجعه
نباید فراموش كرد كه شدت اهمیت موضوع در هر كدام از مراحل فوق بیشتر شده و از سوی دیگر هزینه ‌های حل آنها نیز به شدت افزایش یافته و راهكارهای ارائه شده نیز بسیار چالش برانگیز و حتی تنش‌ زا خواهند بود.
با توجه به مرحله كنونی بحران آب در كهگیلویه و بویراحمد (البته مدیران ناكارآمد و ناتوان این استان مدعی تنش آبی هستند) تغییر و بهبود سیاستگذاری آب در استان باید در اولویت دستور كار مدیران ارشد بوده و در هر كدام از جلسه های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی استانی و شهرستانی باید به مسأله آب و نقش و تأثیر آن و بحران آب در مسائل فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی پرداخته شده و جامعه برای رویارویی با فاجعه آب آماده شوند.
مردم ایران و كهگیلویه و بویراحمد نیاز به شادكامی دارند و از آنجا كه كسب خشنودی یكی از اصول مهم اقتصاد است كه در ارتباط با كمیابی یا محدودیت منابع جلوه ‌نمایی می ‌كند و لازم است تأثیرات شدید و مخرب بحران و فاجعه آب بر شادی، شادكامی، خشنودی و سعادت مردم كهگیلویه و بویراحمد نیز مورد بررسی دقیق‌ تری قرار گیرد.
به نظر می رسد شادكامی و سعادت اغلب مردم كهگیلویه و بویراحمد توسط بحران آب و ناكارآمدی سیاستگذاران آب این استان در معرض نابودی قرار گرفته است.
امید است مسئولان ارشد كهگیلویه و بویراحمد و به ویژه استاندار و نمایندگان مردم این استان در مجلس شورای اسلامی ضمن توجه خاص به مسأله آب و تدوین سیاست ‌های كوتاه مدت برای دوره‌ فاجعه آبی كه بسیار نزدیك است از نیروی انسانی توانمند و كارآمد استان در حوزه آب كه در سراسر كشور حضور دارند برای طراحی و تدوین سیاست‌ های این حوزه استفاده كنند.
اما در حال حاضر برای بهبود شرایط سیاستگذاری آب و جلوگیری از ورود به فاجعه آبی در كهگیلویه و بویراحمد می ‌توان از تركیبی از توصیه ‌های سیاستی زیر استفاده كرد:
•تشكیل ستاد سیاستگذاری آب با حضور كارشناسان و مسئولان مربوطه.
•تعریف دقیق وضعیت كنونی كهگیلویه و بویراحمد و شهرستان‌ های مختلف آن برای تعیین اینكه در كدام مرحله از فرآیند كم آبی قرار دارند: بحران یا فاجعه آب.
•ایجاد هماهنگی و یكپارچگی مدیریتی برای مقابله با بحران و فاجعه آب از طریق تقویت همان ستاد سیاستگذاری آب.
•تهیه طرح ‌های كوتاه مدت و میان مدت برای مواجهه با بحران و فاجعه آبی در فصول بهار و تابستان كه خیلی زود فرا خواهند رسید.
•تلاش برای تهیه و اجرای طرح‌ های كوتاه مدت برای بازآفرینی پسماند آبی یا همان فاضلاب برای مصرف در بخش‌ های صنعت و كشاورزی.
•تهیه نقشه و سند آمایش سرزمینی و سیاستگذاری بر اساس آن.
•تهیه و تدوین طرح‌ های شیرین‌ سازی آب خلیج فارس توسط شركت نفت و گاز گچساران و استفاده شركت نفت و كارخانه ‌های پرمصرف آن از آب دریا كه شیرین‌ سازی می‌ شود.
•مذاكره با مسئولان ارشد استان‌ های بوشهر یا هرمزگان و تلاش برای متقاعدسازی آنان به منظور كاهش سهمیه و تخصیص آب آنها از سد كوثر در حالی كه می‌ توانند با وجود منابع نفت و گاز عظیم خود با شیرین‌ سازی آب دریا بخش عمده آب مصرفی استان ‌های خود را تأمین كنند.
•تهیه و پخش برنامه‌ هایی به منظور آماده سازی مردم برای زندگی در شرایط كم آبی و بی آبی در فصول بهار، تابستان و پاییز سال آینده.
دریافت كننده: منصور زرگر**انتشار دهنده: سید ولی موسوی نژاد
7535/6110