ضرورت دخالت سمنها در حل معضلات حاشیه نشینی/انتقاد از آلوده شدن حاشیه نشینی به سیاست

تهران- ایرنا - حاشیه نشینی با اسكان غیررسمی و بدون مجوز عده زیادی از انسان ها در اطراف شهرها ایجاد می شود و شهرك نشینی و آلونك نشینی دو شكل رایج این پدیده در ایران و دیگر كشورهای جهان است.

رقم دقیق جمعیت حاشیه نشینان ایران مشخص نیست اما آمارهای رسمی و غیررسمی حكایت از وجود 10 تا 20 میلیون حاشیه نشین دارد.
حاشیه نشینی از یك دیدگاه تجلی فقر شهری و نابرابری اقتصادی تلقی می شود و فشردگی و تراكم جمعیت، بالا بودن جرم، اعتیاد، فقر و غیره از مشكلات رایج در این مناطق است.
ایرنا در راستای شناخت بهتر مساله حاشیه نشینی میزگردی را با حضور سه تن از صاحب نظران و استادان دانشگاه برگزار كرد.
محمد شیخی دانشیار گروه برنامه ریزی شهری دانشگاه علامه طباطبایی، حسین ایمانی جاجرمی دانشیار گروه مطالعات توسعه دانشگاه تهران و نریمان مصطفایی مدیر كل دفتر ستاد ملی بازآفرینی شهری پایدار وزارت مسكن و شهرسازی در این میزگرد نقطه نظرات خود را در خصوص حاشیه نشینی در ایران و مقایسه آن با برخی از كشورهای جهان بیان كردند.
آنان با اشاره به اقدامات انجام شده در مناطق حاشیه نشین بعد از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران و تغییر چهره این مناطق، ضمن تاكید بر ضرورت دخالت سازمان های مردم نهاد (سمن) در حل معضلات حاشیه نشینی از برخی اقدامات انجام شده در سال های گذشته برای رسیدگی به حل معضل حاشیه نشینی و آلوده شدن آن به سیاست انتقاد كردند.
مشروح میزگرد در پی می آید:


** فقر اقتصادی علت العلل حاشیه نشینی

محمد شیخی دانشیار گروه برنامه ریزی شهری دانشگاه علامه طباطبایی گفت: شاید امروز درباره برخی محلات شهر تهران هم بتوان واژه حاشیه نشینی را به كار برد. یعنی محلاتی كه دارای اسكان غیررسمی نیستند ولی ویژگی های اجتماعی و حتی كالبدی حاشیه نشینی را بازتاب می دهند.
وی افزود: هفته گذشته به اتفاق جمعی به یكی از محلات مركزی تهران برای بازدید رفتم. در این محله هنوز ویژگی های مربوط به حاشیه نشینی دهه 40 و 50 را از نزدیك دیدم كه وجود آنها بعد از گذشت 38 سال از پیروزی انقلاب اسلامی تاسف بار است. در بسیاری از نقاط دیگر تهران و شهرهای دیگرمان نیز چنین مناطقی وجود دارند.
شیخی ادامه داد: هر چند شهرهایی مانند اسلامشهر، اكبرآباد، سلطان آباد و حصارك تبدیل به كانون شهری مستقلی شده اند اما ذات آنها غیر رسمی است. البته اسلامشهر در دنیا هم به عنوان یك استثنا شناخته شده كه امروز جمعیتش به حدود نیم میلیون نفر رسیده است.
شیخی با بیان اینكه بسیاری از بیان علت اصلی حاشیه نشینی طفره می روند، گفت: فقر شهری و نابرابری اقتصادی نهادینه شده علت العلل شكل گیری این سكونت گاه های غیررسمی است. هر چند در این نواحی افراد ثروتمند نیز یافت می شوند اما اغلب ساكنان آن را طبقات متوسط رو به پایین و تهی دستان شهری تشكیل می دهند كه مرتب تولید و بازتولید می شوند. مع الاسف این موضوع منحصر به شهرهای بزرگ نمانده و گریبان شهرهای متوسط و كوچ را نیز گرفته است.
وی تصریح كرد: نابرابری هایی كه به ویژه در دهه های 40 و 50 شمسی شكل گرفت و امروز به شكل دیگری وجود دارد، باعث جدایی گزینی هایی در شهرها می شود كه اسكان های غیررسمی و حاشیه نشینی را به دنبال دارد.


**فساد سیستمی از عوامل اصلی حاشیه نشینی

این پژوهشگر اجتماعی گفت: یكی از عوامل اصلی ایجاد و دوام نابرابری، فساد سیستمی و سازمان یافته یا جرایم یقه سفیدها است. تا وقتی كه نتوانیم با فقر شهری و فساد سیستمی مبارزه كنیم همچنان شاهد شكل گیری و قوام حاشیه نشینی خواهیم بود. بسیاری در جلسات فانتزی و روشنفكرانه از موضع بالا به موضوع نگریسته و از روی سهو یا عمد نقش فساد سیستمی را در پیدایش و قوام این معضل نادیده می گیرند. فساد سیستمی حتی بیشتر از عوامل زیست محیطی باعث تقویت و ایجاد اسكان غیررسمی می شود.
وی تصریح كرد: حتی اگر این افراد ثروتمند هم شوند باز به زیست در این محلات ادامه می دهند زیرا نگرش ناتوانی در وجود آنها نهادینه شده است. برخی از آنها كه از طریق شركت در فرایند فساد از جمله فروش مواد مخدر صاحب پول و درآمد هم می شوند، باز تغییر چندانی در چگونگی زندگی كردن خود ایجاد نمی كنند چرا كه نگرش اجتماعی و طبقه اجتماعی كه در آن قرار گرفته اند امكان گریز آنها را فراهم نمی كند. به عبارتی چسبندگی خاصی در بین اعضای این طبقه ایجاد شده كه امكان برون رفت را سلب می كند.
شیخی گفت: اگر بتوان نام زندگی ساكنان سكونت های غیررسمی را سبك زندگی دانست باید گفت كه این سبك زندگی اجباری بوده و انتخابی در كار نبوده است. از سویی چون ارتباط این طبقه با طبقات و اقشار دیگر ناچیز بوده این جدایی گزینی فیزیكی تبدیل به جدایی گزینی اجتماعی هم شده است.

**حاكمیت توسعه نهادهای مردمی را تسهیل كند

وی با تاكید بر اینكه نباید همه ساكنان این محلات را به یك چوب برانیم، افزود: ریشه اصلی آسیب های اجتماعی را نه در مردم این مناطق، بلكه باید در جاهای دیگر جست و جو كرد. بسیاری از ساكنان غیررسمی و حاشیه نشین، اقشار فقیر شهری هستند كه انسان های خوب و شریفی هم هستند اما جرم آنها نداری و فقر است. آنها هر چند به طور غیررسمی اما به صورت مشروع در تولید اقتصادی و كمك به چرخه اقتصاد شهری نقش دارند.
شیخی گفت: شرایط مساعد این مناطق برای ارتكاب جرم باعث شده بسیاری از مجرمان اجتماعی به اینجا بیایند و بخشی از آسیب های اجتماعی ناشی از ورود این افراد است. جرم در این مناطق معمولا عیان است حال اینكه در جاهای دیگر شهر فساد سیستمی وجود دارد كه به چشم نمی آید.
وی در پاسخ به سوال ایرنا كه تا چه حد می توان ساكنان این مناطق را مستضعف به معنای ضعیف نگاه داشته دانست، گفت: از نگاه ما كه نسل اول انقلاب هستیم این معنی به طور دقیق صدق می كند. آنها توان و استعداد زیادی برای بهبود وضع اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی خود دارند اما نابرابری و تبعیض و ستم طبقاتی و فقر مانع به جریان افتادن توانایی شان شده است.
شیخی ادامه داد: تشكیل ستادهای متعدد و دخالت بیش از حد دولت و نهادهای حاكمیتی به جای راهگشا بودن در كاهش حاشیه نشینی می تواند سد راه شود چون كه تشدید بوروكراسی را به دنبال دارد. البته دخالت حاكمیت امری لازم است ولی اینكه چرا، كی و كجا دخالت كند بسیار مهم و پیچیده است.

** نهادهای مردمی موثرترند

شیخی اضافه كرد: شهرداری ها می توانند به این مساله ورودی موثر داشته باشند. در دو دهه گذشته با تاسیس معاونت اجتماعی شهرداری تحولی جدی در این نهاد ایجاد شد اما غلبه همچنان با نگاه عمرانی و مهندسی پروژه محور است در حالی كه مواجهه با حاشیه نشینی یك پروسه یا فرایند است و باید نهادها و اجتماعات محلی را مشاركت داد.
وی گفت: ما در محله ... و اطراف آن، پدیده عجیبی می بینیم كه در نقاط دیگر دنیا دیده نمی شود. عده قابل توجهی نشسته اند و مشغول تزریق مواد مخدر هستند. در محدوده ای كه با نرده محصور شده است و پشت آن هم اتفاقات خاصی دارد می افتد. جالب است خود این افراد روی دیوار كنارشان نوشته اند: معتاد بیمار است نه مجرم. یعنی خودشان هم فهمیده اند داستان چیست.
این استاد دانشگاه اضافه كرد: در واقع در اینجا حاشیه علیه متن كاملا آشكار است. البته این عام نیست اما اگر می خواهیم آسیب ها را ساماندهی كنیم باید از همین مناطق شروع كنیم. برخلاف نظر برخی در این مناطق نوسازی ساختمان ها هم به نحو چشمگیری اتفاق افتاده است اما اجتماعش همان اجتماع است.
وی اظهار داشت: در این بازدید با فردی كه خود از جمله آسیب دیدگان اجتماعی بود صحبت می كردم می گفت در هر طبقه برخی از این ساختمان ها 50 نفر معتاد مشغول تزریق هستند و پر از فساد است. جالب است افرادی مانند شهید چمران و رجبعلی خیاط هم ساكن همین محله بوده اند و خانه خیاط اكنون تبدیل به حسینیه شده است. این محله را كه 25 درصد جمعیت بومی اش مانده اند، توسط دولت و نهادهای حاكمیتی نمی توان اصلاح كرد باید خود نهادهای مردمی شكل بگیرد و حاكمیت فقط تسهیل گری كند تا این نهادهای مردمی پا بگیرد. امكان ندارد بدون همكاری مردم ارگان های مثل نیروی انتظامی بتوانند مسایل این محلات را ساماندهی كنند.

**بعد از انقلاب كارهای فراوانی شده

شیخی با اشاره به بحث مهاجرت از روستا به شهر گفت: ایران جزو اولین كشورهایی است كه بحث آمایش سرزمین را آن هم در دهه 50 شروع كرد. اگر این آمایش ها در قبل و بعد انقلاب نبود اكنون وضع خیلی بدتری داشتیم.
وقتی بحث تك شهری را با دهه های 40 و 50 مقایسه می كنیم، متوجه می شویم كه وضع خیلی تفاوت كرده و با تعادلی نسبی در جمعیت روبرو شده ایم.اگر نقشه های سازمان فضایی كشور در دهه 40 و 50 را با الان قیاس كنید متوجه می شویم كه خیلی كار شده است و ساختارهای شهری، روستایی و راه ها، آب، گاز و برق ما تغییرات خوبی به خصوص در 20 سال اخیر داشته است.
وی تصریح كرد: بخشی از مهاجرت جبر طبیعت بوده است. شرایط اقلیمی شمال، شمال غرب و غرب ایران را برای اسكان جمعیت مساعدتر كرده است. با این وجود ما از ظرفیت های سایر نقاط كشور غافل شده ایم. مثلا سواحل خلیج فارس و مكران را نتوانسته ایم توسعه دهیم. چابهار، بندرعباس و غیره پتانسیل بسیار خوبی برای ایجاد اشتغال و جذب جمعیت از سایر نقاط كشور دارند كه به آن توجه نشده است.
شیخی ادامه داد: موقعیت اقلیمی ما در مناطق شمالی خلیج فارس و دریای عمان از كشورهای جنوب خلیج فارس كه بدتر نییست اما كشورهایی مثل امارات از فرصت استفاده كرده و توسعه یافته اند و ما از این فرصت كم بهره مانده ایم.
وی گفت: ما باید در روابط خارجی مان بسیار محتاط باشیم. اگر سیاستگذاری بین المللی مان را درست تنظیم نكنیم از ظرفیت های محور شرق و كشورهای آسیای میانه نمی توانیم استفاده كنیم.

**پابرهنگان را طرد نكنیم

شیخی با اشاره به تهدیدهای حاشیه نشینی تصریح كرد: اصلی ترین تهدید حاشیه نشینی غلبه حاشیه بر متن است. فكر نكنیم اگر برادر دینی ما در همسایگی ما سر گرسنه بربالین نهاد ما روی آرامش را خواهیم دید. دیدیم كه رییس دولت نهم و دهم هم با رای همین حاشیه ها رییس جمهور شد.
وی ادامه داد: حاشیه نشینان بیشترین نقش را در انقلاب داشتند و اغلب شهدای جنگ نیز متعلق به این قشر هستند. امام خمینی(ره) هم انقلاب را متعلق به پابرهنگان دانست. وقتی ما حدود 20 میلیون حاشیه نشین ( آمار داده شده توسط وزیر راه) را طرد می كنیم و نادیده می گیریم باید منتظر تبعات آن هم باشیم.
شیخی گفت: از سویی اسكان های غیررسمی باعث گسترش فقر و خرده فرهنگ های كجرو می شود. در صورتی كه حاشیه نشینی گسترش یابد ما در گذر به جامعه مدنی دچار مشكلاتی جدی می شویم.

** حاشیه نشینی مساله جهانی است

در این میزگرد، حسین ایمانی جاجرمی هم با تاكید بر اینكه مساله حاشیه نشینی واقعیت پیچیده ای است، گفت: برای حل مشكلات و مسایل سكونتگاه های غیررسمی باید فهم درستی از این موضوع داشته باشیم و برای آن دستور كار و تقسیم كار ملی اندیشیده شود.
این استاد دانشگاه تهران اظهار كرد: از حاشیه نشینی نباید ترسید چرا كه موضوع حاشیه نشینی و پیامدهای آن، مختص ایران نیست و مساله جهانی است و در سال 2003 ، مركز سكونتگاه های انسانی سازمان ملل درباره وضعیت سكونتگاه های غیررسمی (slum) كه استانداردهای لازم برای زندگی را ندارد، گزارشی منتشر كرد.
وی به مشكلات ساختاری اشاره كرد و اظهار كرد: همه جای دنیا امور مربوط به اسكان های غیررسمی و حاشیه نشینی مربوط به نظام مدیریت شهری است و برای حل مسایل و مشكلات، برنامه ریزی می كنند اما چرا در كشور ما شهرداری ها و شوراها تا به حال نتوانستند این مسایل را حل كنند.

**اسكان غیررسمی را نباید به پروژه كاهش داد

ایمانی جاجرمی با تاكید بر اینكه اسكان غیررسمی را نباید به پروژه كاهش داد، افزود: حاشیه نشینی به عنوان یكی از موضوعات پیچیده نهادی دراز مدت، آلوده به سیاست و بوروكراسی شده است و فكر می كنیم در قالب برنامه های كوتاه مدت سه یا چهار ساله ضربتی، می توان این مشكلات را حل كرد این در حالیست كه حاشیه نشینی مساله مزمن نهادی است و به این راحتی ها حل نمی شود.
وی ادامه داد: وقتی مساله اسكان غیررسمی به چرخه بوروكراسی وارد می شود، در نهایت به انجام چند پروژه مدرسه سازی و مسكن سازی ختم می شود كه در برخی مواقع هم اتفاق نمی افتد.
این استاد دانشگاه تهران اظهار كرد: تصمیم هایی كه در نظام اقتصادی و سیاسی كشور گرفته می شود، در برخورد با مساله حاشیه نشینی و اسكان غیررسمی تاثیر مستقیم دارد به عنوان نمونه مگر نه اینكه در تهران 491 هزار واحد مسكونی خالی وجود دارد و از سویی دیگر حدود 21 هزار نفر بی خانمان هستند كه اگر این مسكن های خالی را به این افراد تخصیص دهیم، هر فرد 23 واحد مسكونی خواهند داشت.
وی اضافه كرد: با نگاهی به سیاستگذاری ها، حدود 200 میلیارد دلار را در بازار مسكن هزینه كردیم و از دیگر سو تعداد زیادی افراد بی خانمان داریم این در حالی است كه نهادهای متولی و سیاستگذار بهتر بود به جای هزینه در بازار مسكن به وضعیت این افراد رسیدگی داشتند و هزینه ها در مسیر بهبود و بهسازی مسكن انجام می شد.
ایمانی جاجرمی تصریح كرد: بررسی ها و مطالعاتی در این زمینه باید انجام شود تا ببینیم حاكمیت در سال های گذشته چه سیاست هایی را برای تامین مسكن اتخاذ كرده است چون اولین مساله ای كه در حاشیه نشینی مطرح می شود، مسكن غیراستاندارد است و چرا سیاست ها تاكنون آنگونه كه باید موفق نبوده و شكست خورده است همچنین باید سیاست ها و برنامه های موفق را شناسایی و تداوم بخشید.
دانشیار گروه مطالعات توسعه دانشگاه تهران با تاكید بر اینكه معمولا سیاستگذاری ها ارزیابی نمی شود، گفت: معمولا تصمیمات و برنامه ها به دلیل تغییرات مدیریتی و فردی، پایدار نیستند این در حالی است كه چارچوب سیاستگذاری ها باید تنظیم و تفهیم شود و برای مدت طولانی مبنای كار همه دستگاه ها قرار گیرد و همه تابع سیاست كلان باشند.
وی به سیاستگذاری های نادرست اشاره كرد و اظهار كرد: مگر قرار نبود مسكن مهر پاسخی به موضوع ساماندهی وضعیت افراد بدمسكن و بدون مسكن باشد ولی اكنون براساس گزارش های این پروژه، ساخت 2 میلیون و 100 هزار واحد مسكن مهر تاثیر چندانی بر ساماندهی وضعیت مسكن نداشته است.

** دستگاه های محلی مساله حاشیه نشینی را حل كنند

ایمانی جاجرمی خاطر نشان كرد: هیچ یك از دستگاه هایی كه در سطح ستاد برای مناطق حاشیه ای تصمیم گیری می كنند، نیروی اجرایی و عملیاتی در سطح محلی ندارند در صورتی كه مساله حاشیه نشینی مربوط به دستگاه های محلی است و آنها باید این موضوع را حل كنند.
وی تصریح كرد: دستگاه های ستادی باید سیاست های ملی را تنظیم كند و وارد سیاست های محلی نشود و براساس تقسیمات محلی، دستگاه های محلی به دلیل ارتباط بیشتر با مردم به این امور رسیدگی كنند اما در حال حاضر بیش از اندازه سازمان و دستگاه متولی امر داریم این در حالی است كه ستاد باید كوچك، چابك و باهوش باشد و واحدهای صف گسترش داشته باشد.
این استاد دانشگاه تهران افزود: شركت عمران و بهسازی شهری دستگاه ستادی است می تواند سیاستگذاری كند اما كار اجرایی نباید انجام دهد چون با فلسفه وجودی آن در تضاد است و مجری باید شهرداری باشد.
وی با تاكید بر لزوم بررسی وضعیت شهرداری ها گفت:آیا شهرداریها برای ساماندهی حاشیه نشینی برنامه دارند؟ آیا افرادی كه وارد شورا می شوند دید شهری نسبت به موضوع حاشیه نشینی دارند؟ كسانی كه باید این تصمیمات را اجرا كنند چه كسانی هستند و چه نگاهی به این موضاعات دارند.
ایمانی جاجرمی تصریح كرد: سیاستگذاری ها باید قابلیت پیش بینی داشته باشند اما اینگونه نیست؛ به عنوان مثال اكنون مشكل تغییرات اقلیمی در شهرهای مختلف از جمله شهرهای جنوبی را داریم مثلا در اهواز امكان تحرك جمعیتی و مهاجرت بسیار زیاد است اما آیا برنامه ای برای تحركات جمعیتی و هدایت مهاجران احتمالی، پیش بینی شده است؟ و یا نیمه جنوب غربی كشورما خلوت است اما در آن سوی خلیج فارس، توسعه بسیاری در 30 سال اخیر رخ داده است؛ چه برنامه هایی برای رشد و توسعه منطقه ای برنامه ریزی شده است؟ این ها سوالاتی است كه باید دستگاه های ستادی پاسخگو باشند.
وی با انتقاد از نظام مدیریت شهری گفت: در دهه 60 حاشیه نشینان، مستضعفانی بودند كه برای رسیدگی به امور آنان، بنیاد مستضعفان شكل گرفت و برای حل مشكلات مسكن هم بنیاد مسكن با كمك مردم راه اندازی شد؛ اما چرا این ها نتوانستند مشكلات را حل كنند.
دانشیار گروه مطالعات توسعه دانشگاه تهران، اضافه كرد: مدیریت شهری كه به دنبال افزایش درآمد باشد، معلوم است در راه سرمایه داری می افتد و زمین و هوای شهرها را می فروشد.

**انسجام نهادی و لزوم تابعیت همه از برنامه های ملی

ایمانی جاجرمی با بیان اینكه دولت مدرن باید دارای انسجام نهادی باشد، افزود: همه دستگاه ها و نهادها باید تابعیت از یك برنامه متركز ملی داشته باشند اما متاسفانه در اغلب موارد تصمیم ها لحظه ای و فردی است و براساس برنامه نیست در صورتی كه وفاداری به كشور و نظام باید از تبعیت افراد به برنامه ها و تصمیمات احصا شود چرا كه قانون بد بهتر از بی قانونی است و همه باید تابع قانون باشند.
وی به تجربه مسكن مهر اشاره كرد و تصریح كرد: انسجام، ارتباط، هم افزایی و همكاری نهادها در پروزه مسكن مهر وجود نداشت به طوری كه براساس گزارش های این پروژ، پیشرفت ساخت مدرسه در مسكن مهر فقط هفت درصد است، ساخت مسجد 15 درصد و پاسگاه نیروی انتظامی تنها هشت درصد عنوان شده است.
ایمانی جاجرمی با اشاره به تجربه كشور فرانسه در ساماندهی به وضعیت اسكان های غیررسمی و حاشیه نشینی گفت: فرانسه بعد از جنگ جهانی دوم مشكل اسكان های غیررسمی را داشت و دولت خودش در دل شهرها، مسكن هایی را به قیمت مناسب ساخت و به صورت اجاره به شرط تملیك همچنین با اجاره بهای اندك در اختیار مردم قرار داد.
وی اضافه كرد: اكنون در این كشور بحث مسكن اجتماعی مطرح است و تامین مسكن به عنوان موضوع مهم برای شهروندان از سوی سیاستگذاران همچنان مورد توجه قرار دارد و رها نشده است.
این استاد دانشگاه به تجربه میدانی خود در بازدید از فرانسه اشاره كرد و افزود: در كشور فرانسه، زمانی كه برج مسكونی ساخته می شود، افراد سازنده و متولی متعهد می شوند تا چد واحد از آن برج را در اختیار اقشار خاصی كه نیاز به مسكن دارند اما در بازار نمی توانند تامین مسكن كنند، برای مدت موقت اختصاص دهند. معمولا این افراد زوج های جوان، كارمندان مجرد، دانشجویان و برخی اقشار خاص هستند.


** آسیب های اجتماعی مختص مناطق حاشیه ای نیست

ایمانی جاجرمی با بیان اینكه جرم خیزی اختصاص به این مناطق ندارد، افزود: جرایم و آسیب های اجتماعی اختصاص به این مناطق ندارد بلكه به دلیل شرایط حاكم بر این نواحی، نمود بیشتری پیدا می كند و گویی دریچه هایی در این مناطق باز می شود تا پشت صحنه اجتماع را ببینیم.
دانشیار گروه مطالعات توسعه دانشگاه تهران با بیان اینكه برخورد با افراد آسیب دیده اشتباه است، افزود: معمولا افراد آسیب دیده در كشور ما از خانواده، گروه دوستان و به طور كلی اجتماع كنار گذاشته می شوند و توسط جمع طرد می شود و علاوه بر اینها برچسب و انگ اجتماعی هم به آنان زده می شود به گونه ای كه در جامعه مورد پذیرش قرار نمی گیرند.
وی با تاكید بر مفهوم واقعی مشاركت اجتماعی گفت: معمولا در برخورد با مسایل اجتماعی، مشاركت به عنوان ابزار نه به عنوان هدف مطرح است در حالی كه مشاركت مردمی باید در هدف گذاری ها مورد تاكید قرار گیرد و شهروندان در هدف گذاری ها سهم داشته باشند.

** ظرفیت های كشورمان را نمی شناسیم

ایمانی جاجرمی با تاكید بر اینكه ظرفیت كارشناسی و برنامه ریزی باید از سیاسی شدن و تعرض در امان بماند، خاطر نشان كرد: ظرفیت ها و قابلیت های مناطق مختلف كشور نیاز به شناسایی و ارتقاء دارد اما متاسفانه سرمایه داران ضوابط آمایش سرزمین را رعایت نمی كنند و برنامه ریزان تمركز در برنامه ریزی دارند و می توان گفت مناطق جنوبی كشور كمتر مورد توجه قرار گرفته است و به بیانی دیگر، ظرفیت های كشورمان را نمی شناسیم.
دانشیار گروه مطالعات توسعه دانشگاه تهران، كلانشهر تهران را به انبار باروت تشبیه كرد و افزود: اشتباه راهبردی حاكمیت، بی توجهی به مساله تمركز جمعیتی است و با توجه به ناپایداری وضعیت خدمات، این موضوع می تواند موجب نارضایتی مردم شود.
وی به مساله نوسازی شبكه های خدمت رسان شهری اشاره كرد و گفت: مساله آمایش سرزمین مورد توجه قرار نگرفته است به عنوان مثال ساخت و سازهایی كه در منطقه 22 تهران بدون توجه به شرایط منطقه در حال انجام است، زمینه انتقال و استقبال تقریبا دو میلیون نفر را ایجاد می كند كه برای خدمت رسانی در بخش های مختلف از جمله آب و برق منطقه امكانات كافی تدارك و تجهیز نشده است.

** شهرنشینی در ایران 20 درصد بالاتر از میانگین دنیاست

مدیر كل دفتر ستاد ملی بازآفرینی شهری پایدار وزارت مسكن و شهرسازی نیز در میزگرد ایرنا گفت: كیفیت زندگی در فضای شهری مهم است. كیفیت نازل زندگی شامل بدمسكنی ،بافت های فرسوده و یا بافت های با پیشینه روستایی می شود.
نریمان مصطفایی افزود: روند شهرنشینی در جهان افزایش یافته و 50 درصد جمعیت جهان در مناطق شهری زندگی می كنند. هم اكنون روند شهرنشینی در ایران از سال 2007تاكنون از 71 درصد به 74درصد رسیده است.
وی ادامه داد: حتی اگر روند جهانی را با ایران مقایسه كنیم می بینیم كه در ایران میزان شهرنشینی 20درصد هم بالاتر است.
مدیر كل دفتر ستاد ملی بازآفرینی شهری پایدار وزارت مسكن و شهرسازی با بیان اینكه در گذشته فقر روستایی زمینه مهاجرت را ایجاد می كرد، گفت: هم اكنون این روند كند شده است و تنها 2درصد جمعیت از روستا به شهر مهاجرت می كنند.
به گفته وی،هم اكنون با پدیده فقر شهری مواجه هستیم . عده ای كه در مناطق شهری نتوانسته اند برای خود مسكن تهیه كنند به حاشیه شهرها روی آورده اند.
مصطفایی گفت: پس از شكل گیری سند ملی ستاد توانمند سازی،یك وحدت رویه نسبی بین نهادهای و سازمان های مختلف كه در حوزه حاشیه نشینی كار می كردند، ایجاد شد.

** حاشیه نشینی رو به گسترش است

مدیر كل دفتر ستاد ملی بازآفرینی شهری پایدار وزارت مسكن و شهرسازی گفت: هنوز تردید برای اینكه در حوزه حاشیه نشینی چه باید بكنیم وجود دارد. مسكنی كه در حاشیه شهرها ساخته می شود به دلیل فقر مالی به شكل تدریجی ساخته می شود به طوری كه یك سال اتاقی را می سازند و به تدریج با كسب درآمد دیگر قسمت های خانه را می سازند.
مصطفایی حاشیه نشینی را موضوعی در سطح كلان عنوان كرد و گفت: مشكلات زیست محیطی می تواند به بحران حاشیه نشینی دامن بزند. گرد و غبار در زابل، خشكسالی و بحران آب در روستاهای خراسان جنوبی موجب مهاجرت و حاشیه نشینی در اطراف مشهد شده است.
وی گفت: در مشهد طی سال های 84 تا 85 جمعیت مهاجر به یك میلیون و 50هزار نفر رسیده است.در خراسان رضوی حدود 1.2 میلیون نفر حاشیه نشین زندگی می كنند. همچنین در استان های سیستان و بلوجستان (زاهدان)، در هرمزگان(بندرعباس و كردستان(سنندج) حاشیه نشینی توسعه یافته است.
این مقام وزارت مسكن و شهرسازی گفت: اگر فكر كنیم دولت می توانست موضوع حاشیه نشینی را حل كند تاكنون چه قبل و چه بعد از انقلاب حل كرده بود.این فرایند از دوره قاجار در ایران بوده است. بنابراین چنین موضوع پرسابقه ای را نباید انتظار داشت كه در مدت چهار تا پنج سال حل شود. هم اكنون مسئولیت ما بسیار دشوار است.

**برای حل بحران حاشیه نشینی به هماهنگی قوا نیاز داریم

به گفته مصطفایی ،هم اكنون وزنه حاكمیتی افزایش یافته است و نیاز به هماهنگی قوی وجود دارد.
وی با بیان اینكه مقام معظم رهبری بر حل مسایل آسیب های اجتماعی تاكید دارند، گفت: نیاز به هماهنگی قوی برای حل بحران حاشیه نشینی داریم.
وی از جمله كارشناسانی است كه معتقد است كه باید به موضوع حاشیه نشینی به شكل یكپارچه نگاه كرد و از برخورد دستگاهی بشدت پرهیز كرد. در ایران مدیریت هماهنگی دشوار است و متاسفانه در حل بسیاری از امور به جای اینكه سیستم محور باشیم، شخص محور هستیم.
به گفته مدیر كل دفتر ستاد ملی بازآفرینی شهری پایدار وزارت مسكن و شهرسازی ،حاشیه نشینی موضوع نظام است و نباید نگاه سیاسی به آن داشت.
مصطفایی به نقش سمن ها تاكید كرد و گفت: تلاش می شود از همه نهادهای دولتی و یا غیردولتی برای موضوع حاشیه نشینی استفاده شود. ذهن نیروهای ما این است كه حاشیه نشینی موضوعی فنی مهندسی است و اگر بخواهیم آن را به موضوعی اجتماعی تغییر دهیم، دشوار است و كار طولانی را می طلبد تا بتوان این موضوع را هدایت شده به جلو برد.
وی گفت: هم اكنون پس از دستور مقام معظم رهبری، دولت 32 ستاد ملی تشكیل داده است. همچنین در 31 استان كشور برنامه برای حل بحران حاشیه نشینی داریم.
مدیر كل دفتر ستاد ملی بازآفرینی شهری پایدار وزارت مسكن و شهرسازی گفت: در حال حاضر یكی از مشكلات ما موضوع مالكیت در حاشیه نشینی است .سند باعث می شود تعلق ایجاد شود .
میزگرد*9123*3229*3081*1436* خبرنگاران: زهره دریغ گفتار ،حنانه شفیعی و ناصر غضنفری*انتشار: داود پورصحت*