جایگاه مردم در حكومت در اندیشه و عمل امام(ره)؛ آیا همچنان در همان مسیر هستیم؟!

تهران- ایرنا- محسن بهشتی سرشت عضو هیات علمی پژوهشكده امام خمینی (ره)، نور الله قیصری استاد دانشكده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران و یحیی فوزی استاد علوم سیاسی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در میزگرد ایرنا آخرین دیدگاه های خود را در ارتباط با افكار و اندیشه های سیاسی حضرت امام (ره) بیان كردند.

این سه استاد دانشگاه در آستانه فرارسیدن بیست و هشتمین سالگرد ارتحال ملكوتی حضرت امام خمینی (ره) با حضور در میزگرد ایرنا با عنوان بررسی ' افكار و اندیشه های سیاسی حضرت امام (ره) ' به تشریح دیدگاه های خود در این ارتباط پرداختند.
دكتر محسن بهشتی سرشت عضو هیات علمی پژوهشكده امام خمینی (ره) در این میزگرد گفت كه بهترین راه ترویج افكار امام (ره)، كار عملی است، دكتر نورالله قیصری استاد دانشكده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران یادآورشد كه تبیین روزآمدی از اندیشه های امام (ره) نداریم و دكتر یحیی فوزی استاد علوم سیاسی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی خاطرنشان كرد كه یكی از ویژگیهای این رهبر بزرگ آن بود كه جسارت پذیرش اشتباه را داشت.


مشروح این میزگرد به قرار زیر است :


** بهشتی سرشت: امام (ره) پدیده استثنایی در میان مرجعیت 200 سال اخیر بود

دكتر محسن بهشتی سرشت عضو هیات علمی پژوهشكده امام خمینی (ره) در این میزگرد با اشاره به این كه در آستانه سالگرد ارتحال حضرت امام خمینی (ره) قرار گرفته ایم و طبیعی است كه فضا یادآور آن واقعه جانسوز است كه ملت امامشان را از دست دادند ، گفت:باید برای شناخت افكار و اندیشه های سیاسی حضرت امام (ره) نخست به محیط سیاسی، تاریخی، فرهنگی و غیره ای كه امام (ره) می زیست؛ توجه كنیم و سپس به نكته ای برسیم كه وی اسلام سیاسی و تمام عیاری را به جامعه عرضه می كند.
وی افزود: امام قایل به ورود دین به سیاست بود و اگر چنین نبود؛آن را كامل نمی دید . این موضوع در دوران مشروطه بیشتر تا حد نظاره گری بود اما تشكیل حكومت اسلامی در عصر معاصر از ویژگی های امام راحل بود .
این استاد دانشگاه ادامه داد: نكته دیگر در باب اندیشه های سیاسی امام راحل مربوط به سیاست داخلی وی است؛ در مقطع ترورهای 100 سال اخیر نكاتی را می بینیم كه گویی امام طالب این مسیرها نبود و هدف و مسلك اصلیش تكیه به مردم بود و در زمان مطرح شدن ترور برخی افراد سیاسی بیشتر بر آگاهی بخش مردم تاكید داشتند.
بهشتی سرشت افزود: تكیه به مردم در اندیشه های امام خمینی (ره) بسیار پررنگ است گاهی برخی خدمت امام می رفتند تا از ایشان مجوز ترور مخالفان چون منصور و غیره را بگیرند اما ایشان نظر مخالفی داشتند و بر این باور بودند كه شما به دنبال آگاهی بخشی به مردم باشید و افكار عمومی خودشان تصمیم می گیرند.
وی با اشاره به اینكه اعتدال از منظر امام خمینی (ره) امری پسندیده بود و در سیره وی موج می زند، گفت ، خوشحالیم كه پس از 40 سال از انقلاب اسلامی خوشبختانه چارچوب نظام استوار است هر چند كه شاید مشكلاتی باشد اما به طور حتم با دلسوزی مسوولان این موارد نیز برطرف می شود.
استاد دانشگاه با اشاره به اینكه آن چه كه از امام (ره) یاد گرفته و آموخته ایم در ابعاد مختلف زیستی، رفتاری، اندیشه ها و آثارش بوده است، گفت: آن چه كه در نظر و عمل از امام خمینی (ره) دیده ایم ؛ این كه ایشان یك انسان رشد یافته و تكامل یافته و یك پدیده استثنایی در میان مرجعیت به ویژه طی 200 سال اخیر بود. آموزه ها و برداشت های امام از اسلام ویژه بود و در عین حال مسیرهای مشتركی را با سایر مراجع نیز طی كرده بود.

** استقلال كشور و آزادی مردم از عناصر پررنگ اندیشه های امام (ره) است
بهشتی سرشت ادامه داد: نكته دیگر در این باب این كه بحث استقلال كشور و آزادی مردم از عناصر پررنگ تفكر امام خمینی (ره) بود و لذا در اندیشه های سیاسی امام مبارزه با استعمار و استبداد را می بینید. این در حالی بود كه در مشروطیت خلاء مبارزه با استعمار وجود داشت و در نهضت ملی شدن نفت نیز بحث استبداد نبود.
وی ادامه داد، نظرات و دیدگاه های امام (ره) جمع بندی از شرایط تاریخی بود و برداشت ها و تلقی كه ایشان از قرآن و سیره ائمه اطهار داشت سیره خاصی برای امام ایجاد كرد.

** مردم هر زمان احساس خطر كنند وارد میدان می شوند

عضو هیات علمی پژوهشكده امام خمینی (ره) در پاسخ به سوالی در مورد آرمان ها و اهداف امام و اینكه هم اكنون در چه شرایطی هستیم ، گفت: زنده یاد مطهری چند ماه پس از پیروزی انقلاب اسلامی زنده بود و قضایا را رصد می كرد و چند سخنرانی مهم قبل از پیروزی انقلاب داشت كه مجموعه آن سخنرانی ها در كتابی با عنوان پیرامون انقلاب اسلامی جمع آوری شده است.
بهشتی سرشت افزود، نكته كلیدی كه در مباحث مطهری وجود داشت این بود كه می گفت آن علل موجبه انقلاب همان علل مبقیه انقلاب است. مطهری می گفت سه اصل و هدف، عدالتخواهی، معنویت و آزادی علل موجبه بودند و انصافا تفكر زنده ای این شهید داشتند و مطالب را به خوبی طبقه بندی می كردند.
وی ادامه داد، مطهری می گفت همین عوامل هم علل مبقیه است یعنی اگر بخواهیم این سه مولفه را حفظ و كماكان در آن راستا گام برداریم باید همچنان دنبال عدالت، آزادی و معنویت باشیم.

** در انتخابات اخیر هیچ نامزدی از شعارهای انقلاب سخن نمی گفت

عضو هیات علمی پژوهشكده امام خمینی (ره) گفت، باید در پی مشكلات اصلی كشور باشیم و معتقدم ما در بحث انقلاب فرهنگی نمره صفر را داریم یعنی ما بعد از انقلاب اسلامی در حالی كه انقلاب تكیه بر بنیادهای اسلامی و دینی داشت؛ نتوانستیم آنگونه كه شایسته است گام های مناسبی برداریم. شعارهایی كه هم اكنون برخی از آقایان نامزدها می دادند چقدر متفاوت تر از ابتدای انقلاب شده بود؛ بر اساس فرمایشات امام (ره) در صحیفه نور ما برای نان و مسكن انقلاب نكرده ایم؛ این مطالب را امام به دهن كمونیست های آن دوران می زد.
وی خاطر نشان كرد، در این انتخابات اخیر برعكس شده بود و هیچكس از شعارهای انقلاب نمی گفت و همه در پی جذب رای بودند. واقعیت این است كه در این جهت كاری نكرده ایم و این یكی از بنیادهایی است كه می تواند ما را به اهداف انقلاب برساند.

** ملت ایران خنثی و بی تفاوت نیست

بهشتی سرشت تصریح كرد، برخی دوستان بر این باورند كه تمام این انبوه جمعیتی كه در انتخابات 29 اردیبهشت شركت كردند؛ نظام را قبول دارند اما بر این باورم كه طیف های مختلفی در این جمعیت حضور داشتند. در كشور طیفی وجود دارد كه نظام را قبول ندارند ولی در هر زمانی كه خطری متوجه كشور است و احساس خطر می كنند بر همین اساس وارد میدان می شوند.
وی ادامه داد: رهبر معظم انقلاب نیز در انتخابات گذشته در این ارتباط بیان صریحی داشتند و اعلام كردند كه همه در انتخابات شركت كنند، حتی كسانی كه نظام را قبول ندارند برای حفظ و اعتبار كشور شركت كنند.
این استاد دانشگاه خاطر نشان كرد، الان با توجه به شرایط كنونی مانند جنگ و ناامنی كه در اطراف كشور ما موج می زند ، مردم به خوبی آن را حس كرده و در انتخابات حضور می یابند.
بهشتی سرشت تاكید كرد: باید قدر این ملت را دانست كه خنثی و بی تفاوت نیست و بالاخره به خاطر علاقه مندی به كشورش در هر دوره از ای انتخابات در آن شركت می كند.
وی افزود، این امر نشان دهنده رشد عقلانیت جامعه ما است ؛ شاید 15 سال پیش بحث تحریم ها كه می شد برخی در داخل نیز تبعیت می كردند اما الان همه به این نتیجه رسیده اند كه تحریم ها اصلا جواب نمی داد و به هیچ عنوان كارساز نبود. هم اكنون همه بر این باورند كه سرنوشت ما ولو جزیی هم پیش رود باید از طریق صندوق انتخابات باشد و گرنه ضررهای هنگفتی متوجه همه می شود.
بهشتی سرشت با بیان این كه واقعیت این است كه همیشه در مشرق زمین مشكلاتی بوده و به قول یكی از اساتید مسایل خاورمیانه حل شدنی نیست ،تصریح كرد: این ناامیدی را اغلب روشنفكران بعد از مشروطیت نیز داشته اند. مثلا ملك الشعرای بهار كه از فعالان سیاسی مشروطه و ادیب و متفكر است در كتاب تاریخچه سیاسی در آستانه كودتای سوم اسفند كه انقلاب اكتبر چند سال قبلش رخ می دهد؛ آنچنان از وضعیت ناامید است كه انقلاب اكتبر را معجزه بزرگ الهی می پندارد.


** بحران فرهنگی و ناكارآمدی موجب شد تا به آرمان های انقلاب نرسیم

عضو هیات علمی پژوهشكده امام خمینی (ره) گفت، به نظرم دو عامل سبب شده تا به اهداف و آرمان هایمان نرسیم كه بحران فرهنگی و فرهنگ عمومی از جمله مولفه های آن است.
بهشتی سرشت در باره بحران ناكارآمدی اظهارداشت: باید پذیرفت كه به رغم آنكه زحمات زیادی كشیده شده و به طور مثال بدون اینكه یك وجب از خاكمان را به دشمن بدهیم؛ جنگ را گذراندیم اما مردم می گویند كشوری كه اینچنین دارای معادن غنی و ذخایر عظیم انسانی است پس چرا وضعیت فرهنگی، اقتصادی و غیره اینگونه است؟ از طرفی هم در ارتباط با اعتیاد، بیكاری، طلاق و غیره نیز اوضاع نابسامانی داریم و این در حالی است كه در ابتدای انقلاب در پی چنین چیزی نبودیم.
وی خاطرنشان كرد: امام (ره) اوایل انقلاب می فرمودند كه باید زندان ها را تبدیل به دانشگاه كنیم و روز به روز جمعیتش كمتر شود؛ اما متاسفانه به این موضوع هم نرسیدیم. زنده یاد آیت الله هاشمی رفسنجانی هم می گفتند كه اگر می خواهیم از نظام ولایت فقیه دفاع كنیم باید كارآمدی نظام را افزایش دهیم یعنی در چشم و دل مردم این امر را اثبات كنیم.

** شرایط در اندیشه های امام (ره) تاثیر گذاشته است

عضو هیات علمی پژوهشكده امام خمینی (ره) اظهار داشت: شرایط تاثیر در اندیشه های امام (ره) گذاشته و در این امر شكی نیست و باید در نظر داشت كه اعتدال از عناصر اسلام و ریشه های دینی دارد و جوهره دین اعتدال و اعتدالگرایی است. اینكه گفته شد امام (ره) به كل با غرب مخالف بود؛ صحیح نیست بلكه ایشان حتی گفتاری دارند كه می توان با آمریكا هم به شروطی تعامل كرد.
بهشتی سرشت افزود، معتقدم امام (ره) در این راستا بود و در سیر تفكر سیاسی ایشان نیز همین احساس را داریم مثلا در سال های 42 رویكرد امام (ره) اصلا بحث حكومت اسلامی نیست. گفتمان آنروز این بود اما بعدها روندی كه پیش رفت و همه از رژیم پهلوی ناامید شدند؛ یك تحول گفتمانی و بینشی روی داد كه باید به سمت نظام اسلامی حركت كنیم و این همان اعتدالی است كه در رفتار و گفتار سیاسی امام می توان مشاهده كرد.
وی خاطر نشان كرد، امام خمینی (ره) در ابتدای حركت خود در نامه هایشان با الفاظی چون شاهنشاه، سعی در نصحیت كردن داشتند و این همان آموزه های قرآنی بود كه به طور مثال خداوند به موسی امر كرد كه به تندی با فرعون حرف نزند.
این استاد دانشگاه اظهار داشت ، باید در نظر داشت كه شخصیت فكری و اندیشه ای انسان ها بخشی تحت تاثیر محیط، تاریخ، معارف دینی و غیره است. در آموزه ها و اساس دینی ما نیز به كرات این امر آمده و همواره بر كسب علم و دانش تاكید شده است .
عضو هیات علمی پژوهشكده امام خمینی (ره) گفت: همچنین اساسا بخشی از شكل گیری تمدن اسلامی در تعارض، تقابل و تضارب با سایر تمدن ها به وجود آمده است و این امر را شهید مطهری به صراحت اعلام كرده است.
وی اظهار داشت ، در همین ارتباط امروزه در ارتباط با امام (ره) بحثی به نام گفتمان پاریس مطرح شده است و منظور آن است كه گفتمان امام (ره) هنگامی كه در فرانسه بودند كمی متفاوت تر شد نسبت به آن چیزی كه در نجف داشتند.
این استاد دانشگاه خاطر نشان كرد، امام (ره) در پاریس مباحثی را مطرح می كنند مانند این كه اسلام عین دموكراسی است و یا در كشور ما هم كمونیست ها می توانند آزاد باشند تا زمانی كه توطئه نكنند در حالی كه طبق تحریر الوسیله امام (ره) اینگونه كه نقل می شود نگاه ابتدایی امام نسبت به كمونیست های ایرانی پیشتر اینگونه نبود.

** كار عملی بهترین راه ترویج اندیشه های امام (ره)است

وی در مورد راه های ترویج افكار و اندیشه های امام (ره) نیز در مقطع كنونی گفت : بهترین مسیر ترویج افكار امام این است كه كم حرف بزنیم و بیشتر عمل كنیم. شاید در ابتدای انقلاب باید بیشتر توضیح می دادیم و این كار عملی بود اما الان بعد از 40 سال باید عمل كرد.


** دكتر قیصری: از دیدگاه امام (ره) رای مردم همواره باید ساری و جاری باشد

دكتر نورالله قیصری هم در میزگرد بررسی افكار و اندیشه های سیاسی حضرت امام خمینی(ره) در ایرنا گفت: هوشمندی حضرت امام خمینی(ره) در برپایی نظام جمهوری اسلامی این بود كه از میان الگوهای حكومتی رایج در جهان ما، الگوی مردمسالاری را كه با تاسیس سیاسی دینی «بیعت» در نظام سیاسی نبوی و علوی صدر اسلام شباهت داشت و هم به عنوان كارآمدترین و پایدارترین الگوی نظام سیاسی و شاخص توسعه سیاسی در جهان كنونی ما مطرح بود، انتخاب كرد.
وی ادامه داد، در این الگو مشاركت مردم همراه با درجه ای از آزادی ها از جمله مشاركت در سیاست و آزادی بیان پذیرفته می شود ولی در الگوهای دیگر مانند سلطنتی چنین آزادی هایی وجود ندارد. امام خمینی(ره) قایل به حق مشاركت برای مردم در امور كشور بود تا در سیاست تصمیم گیری و نظارت داشته باشند و رای مردم همواره در جامعه ساری و جاری باشد.
این كارشناس سیاسی در تفاوت مردمسالاری دینی با مردمسالاری غربی گفت : در مردمسالاری دینی علاوه بر حاكمیت اصل كلی «عدم مغایرت تصمیمات سیاسی و قوانین و مقررات و امور حكومتی با احكام و قوانین و شریعت اسلام»، كارگزاران نظام سیاسی ، باید مختصات و معتقدات دینی در عقیده و عمل داشته باشند و ولی فقیه علاوه بر شناخت اسلام ، باید دارای تقوا، شجاعت و آگاه به مسایل روز جامعه و جهان باشد و هم ایشان و هم كارگزاران به صورت مستقیم یا غیرمستقیم بر اساس رای مردم انتخاب شوند.
عضو هیات علمی دانشكده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران خاطر نشان كرد، در نظام سیاسی مورد نظر حضرت امام خمینی(ره) وجود مخالف و تنوع آرا و گرایش های سیاسی مادامی كه به مبانی اسلام و نظام جمهوری اسلامی تعارض و تضاد نداشته و روش بیان و عمل سیاسی آن ها در محدوده قوانین باشد، پذیرفته شده است و هم اكنون شاهد فعالیت و رقابت سیاسی دو جناح سیاسی كه موسوم به اصلاح طلب و اصولگرا شده اند، هستیم و ممكن است در آینده شاهد ظهور گرایش های دیگری نیز باشیم.

** انتخابات 29 اردیبهشت شاهدی بر مردم سالاری دینی و تایید نظام است

وی حضور 73 درصدی مردم ایران در پای صندوق های رای در دوازدهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری در 29 اردیبهشت 1396 را شاخص و شاهدی بر مردمسالار بودن نظام جمهوری اسلامی ایران دانست و گفت ، در این نظام با برگزاری هر انتخابات بخشی از ساختار نظام سیاسی كشور در چارچوب قانون اساسی، منطبق با خواست و رای مردم ، روزآمد و بهسازی می شود. در انتخابات اخیر شوراهای اسلامی شهر و روستا و ریاست جمهوری نیز مردم با حضور 41 میلیونی خود نشان دادند كه به نظام اسلامی وفادار بوده و ساختار و معیارهای مشاركتی آن را همچنان قبول دارند.
این استاد دانشگاه با اشاره به گسترش بنیان های اندیشه سیاسی امام خمینی (ره) پس از 40 سال در جهان گفت : اندیشه سیاسی حضرت امام (ره) بر دو پایه ی حاكمیت اسلام و قوانین آن و نقش مردم در حكومت اسلامی استوار بود.

** الگوهای ایده پایه قابلیت تبیین دقیق تری از اندیشه های امام (ره) دارد

قیصری ادامه داد، برای شناخت شخصیت و اندیشه سیاسی حضرت امام خمینی(ره) در گام اول باید متدولوژی فهم امام (ره) را تبیین كنیم. كاربست الگوهای سازه گرایانه در تحلیل اندیشه های سیاسی حضرت امام خمینی(ره) روایت و تصویری منحرف از این اندیشه ها ارائه می دهد و الگوهای ایده پایه قابلیت تبیین دقیق تری از این اندیشه را دارند. یكی از معضلات كنونی برداشت های غیر روشمند یا مبتنی بر روش های غیر مرتبط از منابع فكری حضرت امام (ره) و از جمله نوشته ها و بیانات ایشان است.
وی افزود، امام خمینی(ره) همواره بر تبیین شاخص های رهبری و مدیریت مطلوب در نظام اسلامی و نشان دادن راه صحیح مشاركت سیاسی اهتمام و تاكید داشتند و انتخاب كارگزاران نظام اسلامی را حق مردم می دانستند و در این حوزه از نظر ایشان «میزان رای ملت» بود. از این رو در تبلیغ و ترویج اندیشه و مشی سیاسی حضرت امام (ره) نیز معتقدم كه این وظیفه ای همگانی و نه انحصاری است.

** امام (ره) در حفظ اصول اسلامی مماشات نداشتند

عضو هیات علمی دانشكده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران گفت، حضرت امام هیچگاه در حفظ اصول و اجرای مصالح اسلام و نظام اسلامی مماشات نداشتند. به عنوان نمونه به حكم ارتداد سلمان رشدی و برخورد قاطع با مواضع كشورهای اروپایی در آن زمان می توانیم اشاره كنیم. برای ایشان حفظ اسلام و حكومت اسلامی و مصالح كشور و ملت همواره اولویت داشت.

**بعد از 40 سال هنوز تبیین مستحكم از اندیشه های امام ارایه نشده است

قیصری در میزگرد بررسی افكار و اندیشه های سیاسی حضرت امام (ره) در ایرنا گفت: اگر چه نسلی از جامعه و اندیشه گران ما از این فرصت بهره مند بودند كه وجود پربركت امام و رهبری حكومت اسلامی توسط ایشان را درك كند، ولی باید واقعیتی را بپذیریم و آن این كه بعد از 40 سال هنوز تبیین مستحكم و روزآمدی از اندیشه های ایشان توسط اندیشه گران جامعه ارایه نشده است. این در حالی است كه تلاش ها برای ارایه روایت و تصویری منحرف از اندیشه ها و مشی و مرام سیاسی حضرت امام (ره) در ابعاد مختلف از سوی برخی در جریان است.
وی تصریح كرد، حضرت امام (ره) را می توان اولین فقیهی در روزگار ما دانست كه به صراحت معتقد بودند كه فقیه جامع الشرایط در عصر غیبت از اختیارات و شئونی در امر حكومت برخوردار است كه همانند اختیارات حضرت رسول اكرم (ص) و ائمه معصومین (ع) در امر حكومت یعنی تاسیس حكومت و رهبری و هدایت آن است.
استاد دانشكده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران ادامه داد، به اعتقاد حضرت امام (ره) رای و خواست و مشاركت مردم نیز یك پایه حكومت اسلامی در عصر غیبت است و از نظر ایشان جمهوری اسلامی الگو و قالب تحقق بخش این ایده در عمل است. جمهوری اسلامی به این معنی است كه در تصمیم گیری و اجرا و نظارت در همه اموری كه به مسایل مرتبط با اداره كشور و جامعه و نظام سیاسی مربوط است، بر اساس اسلام، قوانین، احكام اسلام، نظر و رای مردم و از طریق ساز و كار انتخابات و یا همه پرسی باید ساری و جاری باشد و فقدان هر یك از این شرایط به این معنی است كه آن حكومت از نظر حضرت امام اصالت خود را از دست داده است .

** فوزی: تقویت یا تضعیف آرای امام(ره) به تقویت و تضعیف جمهوری اسلامی منجر می شود

دكتر یحیی فوزی نیز در میزگرد ایرنا گفت: پتانسیل بنیان های فقهی كلامی تحول گرای درونی اندیشه سیاسی امام از یكسو و تلاش ایشان برای كارآمدسازی اندیشه خود از سوی دیگر از جمله عوامل مهم موثر بر تكامل در اندیشه امام در دوران حیات مبارك امام (ره) است .
وی ادامه داد، به بیان دیگر اندیشه سیاسی ایشان برای عمل سیاسی و به منظور تحقق در عالم واقع تعریف شده است ، بنابر این امام (ره) تلاش می‌كرد تا این اندیشه در عرصه بیرونی به ناكارآمدی متهم نشود. كه این امر نقش مهمی در تكامل اندیشه سیاسی امام (ره) در دوران حیات ایشان ایفا كرد.
این استاد پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی گفت، اندیشه امام (ره) مبنای تئوریك جمهوری اسلامی است و ساختار جمهوری اسلامی بر اساس اندیشه ایشان شكل گرفته و قانون اساسی و سیاستگذاری های نظام بر اساس اندیشه‌ها و آرا امام (ره) طراحی شده است به طوری كه ما می‌ توانیم بگوییم ارتباط تنگاتنگی بین اندیشه ایشان و نظام جمهوری اسلامی و آینده نظام جمهوری اسلامی وجود دارد و تقویت یا تضعیف آرای امام (ره) می‌تواند به تقویت و تضعیف جمهوری اسلامی منجر شود.

** امام خمینی (ره) دارای ابعاد مختلف شخصیتی است

فوزی در ادامه تصریح كرد، امام خمینی (ره) اصولاً یك شخصیت ذو ابعاد است و ابعاد مختلف شخصیتی دارد. ایشان اولاً یك عارف است و تا حدود چهل سالگی اكثر آثارشان عرفانی است.
وی ادامه داد، علاوه بر این ایشان هم در عرصه عرفان نظری، هم در عرصه عرفان عملی صاحب سبك و اثر است. مخصوصاً در عرفان نظری، چون ما در جهان اسلام عرفا كمی را داریم كه در عرصه عرفان نظری وارد شده باشد. شاید یكی از آنان محیی الدین عربی است كه اولین بار عرفان را تدوین كرد و متن عرفانی دارد به نام كتاب فصوص الحكم كه امام خمینی (ره) شرحی بر این كتاب نگاشت .
استاد علوم سیاسی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی افزود، عرصه دوم شخصیتی امام (ره) عرصه فلسفی و كلامی ایشان است. ایشان كسی است كه فلسفه را تدریس كرد، آثار فلسفی دارد و البته یكی از افرادی است كه بین فلسفه و عرفان جمع كرد. اصولاً عرفا با فلاسفه خیلی روابط خوبی ندارند و می گویند پای استدلالیان چوبین بود. در واقع عرفا می گویند از طریق استدلال نمی‌شود به خدا رسید و فلسفه را نقد می‌كنند. ولی امام (ره) از جمله افرادی است كه سعی كرد بین فلسفه و عرفان ارتباط برقرار كند. حتی به خاطر فلسفه برخی ایشان را تكفیر می‌ كردند.
فوزی گفت، عرصه بعدی شخصیت حضرت امام (ره) عرصه فقهی ایشان است. چون یك فقیه برجسته است، آثار متعدد فقهی دارد. كتاب البیع ایشان پنج جلد و كتاب طهارتش سه جلد است. تهذیب الاصول و رسایل و كتاب‌های متعدد فقهی كه ایشان را تبدیل به یك چهره برجسته فقهی كرد. حتی در عرصه تفسیر در عرصه علم حدیث و شعر و ادبیات ایشان شعر می‌گفت، نثر بسیار زیبایی داشت و همه این‌ها ابعاد مختلف شخصیتی امام (ره) است.
وی ادامه داد، یكی از ابعاد مهم دیگر شخصیت سیاسی ایشان است. دنیای امروز ایشان را به عنوان یك چهره سیاسی می‌ شناسد. یك شخصیت دینی كه مردم را برای یك انقلاب بسیج كرد ، یك نظام قدرتمند سیاسی را از بین برد و یك نظام جدید را تأسیس كرد.
از دیدگاه این استاد دانشگاه ، در واقع امام (ره) هم بسیج كننده بود، هم معمار انقلاب و انقلاب جدیدی را سامان داد و یك نظام سیاسی را پایه ریزی و بعد سعی كرد در بن بست هایی كه برای این نظام پیش می‌ آمد با ارایه نظرات خاص خود، امور را به پیش ببرد و مشكلات و موانع را رفع كند. ایشان ایدئولوگ انقلاب بود و اندیشه سیاسی خاصی را در عصر معاصر مطرح كرد.

** امام علاوه بر مرجعیت دینی اندیشمند سیاسی نیز بود

استاد علوم سیاسی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی اظهار داشت، اگر بخواهیم به كسی اندیشمند سیاسی بگوییم باید دو ویژگی عمده داشته باشد كه یكی از آنها این كه دارای مبانی بوده و دیگری اندیشه سیاسی او منطقی و مستدل باشد.
فوزی ادامه داد، ما می توانیم امام (ره) را علاوه بر مرجعیت دینی در شمار اندیشمندان سیاسی نیز بدانیم، چون واقعاً مباحثی كه ایشان مطرح می‌كند، مبتنی بر یك سری مبانی معین و مشخص است. مبانی فلسفی، كلامی، انسان شناسی و ... به علاوه برای مباحث سیاسی خود ،ایشان استدلال دارد بنابر این امام (ره) به عنوان یك اندیشمند سیاسی نیز در عصر حاضر مطرح است.
وی تصریح كرد، اندیشه سیاسی امام (ره) مبتنی بر یك سری مبانی است. اولاً مبتنی بر یك مبانی انسان شناسی بود. اصولا نوع نگاه امام (ره) به انسان، نوع نگاه ایشان به سیاست و جامعه را تعیین كرده است.
این استاد دانشگاه خاطر نشان كرد، مبانی كلامی و اعتقادی امام (ره) نیز مبنای دوم اندیشه سیاسی ایشان می باشد. مثلا اعتقاد امام (ره) به توحید نقش مهمی در جهت دهی به اندیشه سیاسی ایشان دارد. توحید یكی از مباحث اصلی اندیشه اسلامی است و بر این اساس حاكمیت از آن خداست و ریشه ولایت فقیه نیز از همین جا سرچشمه می گیرد.

** مبانی فقهی امام مبتنی بر اجتهاد بر اساس شرایط زمان و مكان است

استاد علوم سیاسی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی گفت، سومین بنیان اندیشه سیاسی امام (ره) ،مبانی فقهی ایشان می باشد. امام (ره) مبتنی بر مبانی فقه اصولی خود بر ضرورت اجتهاد متناسب با شرایط زمان و مكان تاكید می كند و در مواجهه با بن بست ها در تصمیم گیری سیاسی و حقوقی بحث ولایت مطلقه و احكام ثانویه و مصلحت و احكام حكومتی را مطرح می كند تا مصالح عمومی در عرصه سیاسی با مانعی مواجه نباشد. پس اندیشه سیاسی امام (ره) اندیشه ای منسجم و مبنا دار است كه باید برای فهم دقیق آن به این مبانی و بنیان ها توجه كرد.

** امام (ره) نجف یا امام (ره) پاریس نداریم

فوزی با اشاره به این كه در چنین شرایطی چند دیدگاه در خصوص سیر اندیشه های حضرت امام (ره) در طول حیات ایشان وجود دارد، گفت، بعضی می‌گفتند اندیشه امام (ره) در نجف با اندیشه امام (ره) در پاریس فرق می‌كند. امام (ره) پاریس با امام (ره) بعد از انقلاب فرق می‌كند. در واقع ما چند تا امام (ره) داریم. بعضی دیگر معتقد به یك ثباث در اندیشه امام (ره) می باشند كه اندیشه امام(ره) از همان اول هیچ تغییر نكرده و ادامه پیدا كرده است كه بررسی دقیق آثار امام (ره) نشان می دهد كه بر خلاف این دو دیدگاه اندیشه امام (ره) در طی زمان هسته مركزی خود را حفظ كرده و در طی زمان این افكار دچار تكامل و فربه تر شده است.
وی ادامه داد، امام (ره) در زمان اقامت در نجف موضوع ولایت فقیه را مطرح كرد و در ادامه در پاریس پس از چند سال در گفت و گو با خبرنگاران می‌ گویند ما به دنبال یك الگوی حكومتی به نام جمهوری اسلامی هستیم و تلاش می كند ساختار جمهوری اسلامی را تعریف كند و می‌ گوید مبنای این الگوی جدید سیاسی ، رأی ملت است، جمهوریت نظام است، مردم نظام سیاسی را شكل می ‌دهند. انتخاب می‌كنند و در عین حال تأكید دارد روی قانون اسلام كه قانون این جمهوری به خاطر اینكه اكثریت مردم مسلمان هستند ، قوانین اسلام است.

** اسلام با دمكراسی مخالف نیست

این استاد دانشگاه تاكید كرد، امام (ره) می‌ گفت دموكراسی یك ابزار است و ما می‌ توانیم از آن استفاده كنیم در خدمت این مبانی فرهنگی خودمان و اسلام را به عنوان روح این دموكراسی مطرح می كند.
فوزی ادامه داد، از نظر امام (ره) در واقع اسلام با دموكراسی مخالف نیست، اسلام با لیبرال دموكراسی چالش دارد، با سوسیال دموكراسی چالش دارد، نه با خود دموكراسی، دموكراسی را در واقع امام (ره) پذیرفت و در این قالب دموكراسی اسلامی یا مردم سالاری دینی را مطرح كرد.

** اندیشه سیاسی امام (ره) به منظور تحقق در عالم واقع است

استاد علوم سیاسی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی گفت، تكامل اندیشه سیاسی امام (ره) نه صرفاً تاریخی محض است و نه محصول صرفاً اندیشه محض است، بلكه اندیشه و عمل سیاسی در هم تنیده شده و پیوند خورده است و در واقع باید بگوییم كه اندیشه سیاسی امام (ره) برای عمل سیاسی و به منظور تحقق در عالم واقع تعریف شده است .
فوزی ادامه داد، توجه به بحث كارآمدی اندیشه در عرصه عمل سیاسی نقش موثر بر تحول اندیشه امام (ره) داشته است. كارآمدی اندیشه سیاسی یعنی این كه تمام تلاش امام (ره) این است كه بالاخره این اندیشه را بتواند در عالم واقع محقق كند.
وی افزود، حتی امام (ره) از درون فقه شیعه ابزارهایی مطرح كرد كه در قالب آن ابزارها تمام تلاشش این بود كه بن بست های عملی را بشكند و اجازه ندهد موانع تحقق اندیشه موجب ناكارآمدی آن شوند و یكی از آنها توجه به اجتهاد و نقش زمان و مكان بود و ایشان تأكید داشت ما باید زمان و مكان را در اجتهاد لحاظ بكنیم.
به گفته این استاد دانشگاه ، امام (ره) بر اساس بنیان های فقهی خود معتقد است عقل در كنار نقل می‌تواند تكمیل كننده باشد و به عنوان منبع استنباط احكام باشد. یكی از آن جاهایی كه امام (ره) بر نقش عقل تاكید دارند، بحث مصادیق و تعیین مصادیق است. یعنی معتقدند كه مصداق شناسی كار عقل و كار عقلا است. به همین دلیل اگر یك امری مصداقش عوض بشود، حكمش هم عوض می‌شود كه این نگاه در ارتباط با موضوع بازی شطرنج به خوبی روشن است.
استاد علوم سیاسی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی گفت، امام (ره) همچنین برای كارآمد كردن نظام اسلامی در ارتباط با اختلاف بر این موضوع كه آیا حكومت باید مقید به احكام شرعیه عمل كند یا در برخی مواقع می‌ تواند فراتر از احكام شرعی هم عمل كند، معتقد به نظر دوم بود.
وی ادامه داد، از دیدگاه ایشان حكومت مقیده نیست، حكومت مطلقه است، یعنی اختیار حكومت فراتر از عمل به قوانین شرعیه است و حتی در برخی مواقع می‌تواند از احكام فرعی شرعیه گذر كند. چون امام (ره) معتقد بود حكومت جز احكام اولیه اسلام است و بر بقیه احكام تقدم دارد. بنابراین وقتی تعارضی بین دو حكم اولیه ایجاد می شود، حكومت برتر از بقیه است و ایجاد مجمع تشخیص مصلحت نظام نیز در این راستا بود.

** امام (ره) جسارت پذیرش اشتباه را داشت

فوزی در ادامه گفت، از سوی دیگر آرا و تصمیمات سیاسی امام (ره) نیز كه جزء حوزه متغیرات دیدگاه های امام(ره) است بشدت و كاملا با منطق كارآمدی گره خورده است و این آراء بر مبنای مشورت، خرد و عقل فردی و جمعی و عرف است كه می توان مصداق آن را در ارتباط با دوران دفاع مقدس و ادامه جنگ یا پذیرش قطعنامه دید. باید گفت امام (ره) جزء شخصیت‌هایی بود كه جسارت تغییر و جسارت پذیرش اشتباه را داشت و در عرصه عمل سیاسی این نكته مهمی است.
استاد علوم سیاسی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی گفت، منطق این مساله در دوران بعد از امام (ره) نیز ایجاب می‌ كند كه خیلی از مصادیق و جهت گیری‌ها و حتی راهكارهای امام (ره) در قالب همین منطق مجدداً مورد بازنگری قرار بگیرد. به بیان دیگر دیدگاه های امام (ره) می تواند بر اساس منطق خود ایشان یعنی منطق كارآمدی مجددا مورد بحث قرار گیرد و بر اساس این منطق با تغییر مصداق و موضوع و تغییر شرایط ،ولی فقیه در مورد آنها می تواند نظرات جدیدی را مطرح كند.
وی خاطر نشان كرد ، مثلا امام (ره) یك زمانی می‌گفت، رابطه با امریكا، رابطه گرگ و میش است ولی با تغییر شرایط مقام معظم رهبری به این جمع بندی رسیدند كه الان شرایط تغییر كرده و قدرت ایران از جایگاه یك كشور فرودست ارتقا یافته و می تواند از موضع برابر با امریكا در بحث هسته ای مذاكره كند.
استاد علوم سیاسی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی تاكید كرد، امام (ره) در واقع در دوران حیات خود با تمام توان كوشید كه تعامل بین ذهن و عین را در اندیشه‌ خود لحاظ كند. به این معنا كه از یكسو تلاش می كرد كه منطق درونی اندیشه ‌اش را تقویت كند، اما از سوی دیگر با استفاده از ساز و كارهایی كه در اندیشه ها و افكارش بود، سعی می‌كرد در عرصه عمل هم اندیشه ایشان به بن بست نرسد و متهم به ناكارآمدی در عرصه عملی نشود. بنابراین اگر ما به دنبال این باشیم كه اندیشه امام (ره) تداوم پیدا كند به عنوان معیار جمهوری اسلامی باید به هر دو آنها توجه بكنیم.

میزگرد*1085*1003*9187*1436* خبرنگاران: ناهید پورمند، محمدرضا جعفرملك و حمیدرضا بازگشا*انتشار : داود پورصحت*